Categorie: 2018

Nieuwe Kerk, Delft, 9 dec 2018

Ernst maken met opruimen!

‘Wanneer ga je je kamer opruimen?’ J/M hebt dat vast vaker gehoord van je ouders. ‘Je hebt zoveel rommel gemaakt. Ga het nu maar eens opruimen!’ Heb je daar altijd veel zin in? Ook als je alleen woont, weet je dat er vaak opgeruimd moet worden. Weet u wanneer dat het beste lukt? Als we bezoek verwachten. Als student ruimde ik mijn kamer niet graag op en mijn bureau lag vreselijk vol. Er waren altijd wel redenen om niet op te ruimen. Studiegenoten maakten het trouwens nog veel erger dan ik. Totdat..ik verkering kreeg en mijn meisje natuurlijk ook mijn kamer wilde zien. Alle argumenten om de rommel te laten liggen verdwenen als sneeuw voor de zon. Een onzichtbare hand dwong mij de wanorde op mijn kamer te herstellen. Hij was nog nooit zo opgeruimd geweest en het viel niet eens zwaar!

   Het Joodse volk in de tijd van Jezus wist ook wel van opruimen. Telkens als het Pascha en de tijd van de ongezuurde broden aanbraken, moest het oude brood, alles wat nog een spoortje gist bevatte, het huis uit. Nog steeds is dit gebruik er in de Joodse gezinnen. De ouders maken er een spelletje van en verstoppen oude broodkorsten in het huis. De kinderen gaan op zoek in alle verborgen hoekjes. Zo’n voorbereiding op Pascha is helemaal niet moeilijk. Je maakt je samen gereed voor het Paasfeest. Dan is het huis schoonmaken eigenlijk al een feest.

   Van oudsher is de Adventstijd voor de kerk ook een tijd van voorbereiding en van verwachting. Zijn we er al gereed om straks het Kerstfeest te vieren? Waarschijnlijk moeten we ons nog door veel decemberdrukte heenslaan. Het lukt maar matig om ons in alle rust voor te bereiden op het naderende Kerstfeest. ´Gaat stillen in den lande, Uw Koning tegemoet.´ Maar hoe weten we dat we gereed zijn? Dat ons huis en is ons leven opgeruimd genoeg is om de Koning te ontvangen? Wie van ons kan zeggen gereed te zijn om straks met Hem aan zijn tafel te zitten, wie is het waard om het avondmaal met Hem te vieren?

Israel was niet gereed

Het gedeelte dat we gelezen hebben is zo vol van de rijkdom van Gods beloften dat we er stil van worden! War de engel zegt tegen Zacharias! Vs 13v (lees vs. 13-16). Zo vol genade, zo vol vreugde, zo vol van de Heilige Geest! Maar Gods eigen volk was er niet op voorbereid. De mensen waren er niet klaar voor. Zie/hoor maar hoe de evangelist de realiteit beschrijft: ‘In de dagen van Herodes, koning van Judea’ (vs. 5). Een vreemde was aan de macht; geen zoon van David, maar een Edomiet. Het land lag onder de drukkende hand van Gods toorn. En dan ook dat oudere priester echtpaar, voor wie de familiedraad afgehecht zou worden. Geen kinderen, dat grote verdriet moesten ze een plek geven. De hoop op nageslacht was gestorven en daarmee ook de hoop dat het nog anders zou worden. En Lukas vertelt meer. Ondanks alles was de oude indeling van de priesters die koning David had ingesteld (1 Kr. 24) nog staande gebleven. Onder vreemde en heidense overheersers had God toch zijn priesters bewaard. We horen ook dat Zacharias en Elizabeth ‘rechtvaardig voor God’ waren. Zij richten hun leven in naar alle geboden van de Heere. Ondanks de gerichten van God waren er nog steeds mensen overgebleven, die leefden met het Woord van God, een kleine Rest, zoals de profeet Zefanja gezegd had: ‘Ik zal in uw midden doen overblijven een arm en ellendig volk. Zij zullen op de Naam van de Heere vertrouwen, een overblijfsel van Israël.’ (Zef. 3:12). Een kleine kring van Godsgetrouwen. Maar… ook deze kleine kring van gelovigen was niet gereed voor het nieuwe dat zou komen. Ook Zacharias’ rechtvaardige leven en zijn geloof schoten tekort. Hij kon de boodschap niet geloven. En kunt u het begrijpen als alles in het leven de andere kant op gaat?

God zelf zorgt voor een toegerust volk

Wat de evangelist ons duidelijk maakt: dat God zelf voor een toegerust en gereed volk zorgt. Dat is de troost van zijn belofte. Het Woord Gods wacht niet tot we gaan horen, maar het máákt dat we gaan horen. Het wacht niet totdat we het gaan zien, maar het maakt dat we het gaan zien. Het wacht niet tot we gaan leven, maar het wekt nieuw leven. Het is de kracht van God die het wonder van Johannes’ geboorte tot stand brengt. En dat zal een reden zijn tot blijdschap en vreugde voor velen (vs. 14). Want God heeft naar zijn volk omgezien!

   (1) Lukas verhaalt het opvallende dat juist Zacharias door het lot werd aangewezen om het reukoffer te brengen. Daar mag je zeker Gods hand in zien, want zoiets gebeurde zelden in het leven van priesters die slechts tweemaal per jaar in de tempel dienden. Juist op die plek waar hij het reukoffer brengt komt de engel Gabriël die de geboorte van Voorloper aankondigt. Het is een directe boodschapper van de Heere, een ‘man Gods’ (vs. 19) en wel degene die ‘voor God staat’. Gabriël wordt nog één keer genoemd in de Bijbel. Als Daniël bidt om het herstel van Israël in ballingschap. Dan komt Gabriël (Dan. 10:12) en dan klinken diezelfde woorden: Vrees niet, Daniël, uw woorden zijn gehoor en omwille van uw woorden ben ik gekomen. Dan hoort Daniel over de nieuwe tijd terugkeer en herstel, de belofte van de Messias. En opvallend: de engel staat naast het reukofferaltaar. Dat betekent dat God naar zijn volk omziet en deze dienaar stuurt omdat Hij een hoorder is van de gebeden.

   (2) Er is nog iets: in Lukas 1 en 2 neemt de Heilige Geest een bijzondere plaats in. Herhaaldelijk horen we over de vervulling van de HG. Johannes (nee, de naam van het kind kan Zacharias ook niet zelf kiezen, die wordt hem van Godswege opgelegd) wordt al vóór zijn geboorte vervuld met de HG. ‘Uit de mond van kleine kinderen en zuigelingen hebt U een sterk fundament gelegd’ (Ps. 8:3). Ja zelfs prenataal weet Hij al kinderen te bereiken. (Hoe voorzichtig moeten we dan met het ongeboren leven omgaan!)

II Waarin bestaat de voorbereiding?

Waarin zal het werk van de wegbereider bestaan? (vs. 17) Hij zal voor de Heere uitgaan in de geest en de kracht van Elia. Dat wil zeggen dat de Geest van God hem tot profeet maakt die de confrontatie aangaat met de machten van de duisternis, met de afgoden, met alles wat de komst van de Koning tegenhoudt. Zoals Elia in Gods Naam de strijd aanbod met de vruchtbaarheidsgoden en de welvaartsreligie van zijn tijd. Drie dingen vallen in zijn werk op en die zeggen ook iets over hoe wij de Koning tegemoet gaan in de Adventstijd:

1. Het werk van bekering. Bekering betekent dat een mens naar een andere plaats gebracht wordt. Zie vs 16: velen van de kinderen Israëls worden gebracht tot de Heere, hun God. Dat betekent dat ze dus eerst op een andere plek waren. Waar waren ze dan? Op een plek waar God niet was. Ja, maar ze waren toch Gods volk. Ja, in theorie misschien wel, maar in werkelijkheid waren ze ergens anders. Waar zaten ze dan? Op een plaats waar God niet tot hen kon spreken. Zulke plaatsen zijn er veel. Ook wij moeten dat beseffen. Op je werk kun je zo druk zijn, of in je gezin zo bezet zijn, dat God niet tot ons kan spreken. Zelfs in de kerk kunnen we zo vol zijn van onze eigen gedachten en ook zonden, dat God niet bij ons kan. De woorden zijn er wel, maar ze dringen niet door. Ze vallen niet in vruchtbare aarde. Bekering: dat is opstaan en gaan naar de plek waar God tot u en mij kan spreken. De plek van het luisterende leven. Laten we erover nadenken waar we dan heen moeten gaan.

2.  In het bijzonder gaat het er nu om dat de harten der vaderen tot de kinderen worden gebracht. Moet het er niet veel meer andersom staan? Deze woorden van de engel zijn een aanhaling van Maleachi (4:6, de allerlaatste tekst van het OT), maar er wordt maar een gedeelte geciteerd. Wij zouden zeggen: moeten de kinderen niet veeleer tot de vaderen worden gebracht? Soms is er verzet in de gezinnen, jonge mensen die afhaken. en ook openlijk verzet in de samenleving (de opstanden in Frankrijk raken ons hele continent). Mensen vinden dat ze niet gehoord worden. De overheid is in diskrediet. Dat zijn toenemende problemen in de samenleving. Het gezag wordt niet meer erkend en soms hebben leiders het ernaar gemaakt.

   Maar als het gaat om een nieuw werk van God, gaat het anders. Dan begint God met de kinderen en jonge mensen. Er zijn veel voorbeelden in de Bijbel hoe de Heere een nieuw werk begint met jonge mensen. Denk maar aan Jozef, aan Jozua, aan Samuel, Jeremia. Daniel). Het gebeurt in toenemende mate dat jonge mensen tot geloof gekomen, terwijl de ouders ver van de kerk staan. Hier is het Zacharias zelf, die het van zijn kind moet leren. De Heere Jezus heeft gezegd: wie niet wordt als een kind, die kan het Koninkrijk van God niet binnengaan. De ouderen die alles zo goed weten, moeten worden gebracht tot de ontvankelijkheid en het vertrouwen van en kind. Gaat het nu in het geloof niet om dit Ene Kind, dat hulpeloos ter wereld kwam. Die als kind op Zijn Vader in de hemel vertrouwde. Die zelfs als Man van smarten zijn handen liet spijkeren aan het kruis. Betekent bekering niet dat we buigen voor dit Kind, voor deze Man van smarten, die ons terug brengt naar het vaderhart van God? Bij de kribbe buigen we voor Hem die ons enige hoop is. 

3. De ongehoorzamen tot de bedachtzaamheid der rechtvaardigen. In het woordje ´gehoorzaam´ zit het woordje ´oor´. De ongehoorzame heeft geen oor; hij luistert niet en daarom doet hij de verkeerde dingen. Zij worden gebracht tot de bedachtzaamheid der rechtvaardigen. Dat woord, fronèsis, vinden we nog op één plaats: Ef 1 vers 8. (lees: Ef 1:7-9). Het betekent: de manier van denken, inzicht. Met andere woorden, zoals je eerst dacht, zo gaat het niet meer. Het oude gedachtepatroon (met het ‘ik’ bovenaan), maakt plaats voor een nieuw inzicht. Daarin staat Hij bovenaan. Dan moet het goed komen met de levende God. Als de liefde van Hem wiens weg Johannes voorbereidt, je te sterk wordt. Ineens zie je de rommel in je leven opgestapeld. Daar valt niet meer mee leven. Hij brengt je op de knieën. Hij brengt je tot schuldbelijdenis. Er móet opgeruimd worden en je kunt het niet zelf. Dat komt er mee als het schip van je leven een koerswending krijgt. Maar dat niet alleen. Er komt een nieuwe ongedachte liefde in je leven. Het is de liefde van Christus die de weg baant naar de ander. Door Hem gaat er een stroom van liefde uit naar mensen om je heen. Dan wil je die niet langer beheersen of bekritiseren, maar goed doen. Het is het werk van Hem die niet oordeelde, maar het oordeel droeg, die niet kwam om gediend te worden, maar om te dienen, die niet kwam om bemind te worden, maar om te beminnen. Die liefhad het einde toe. Hoe kostbaar is die liefde. Het gebroken brood en de vergoten wijn zijn er de tekenen van.

   Hier is samengevat het werk van de wegbereider. Hij zal het ontzagwekkende werk van de Heere aankondigen. En wij, zijn wij klaar voor de komst van de Koning?

Zijn wij er klaar voor?

J/M toen je de kerk binnen kwam, werd er toen gevraagd ‘Laat me je handen eens zien. Heb je wel schone handen?’ Heb je wel schone voeten?’ Anders mag je er niet in. ‘Maar als er gevraagd zou worden: ‘Heb je wel een schoon hart?’

   De tijd vlak voor het Kerstfeest is een goede tijd om op onderzoek uit te gaan. We inspecteren het huis van ons leven. Wat ligt daar nog een rommel! Vooral het ongeloof. ‘Hoe kan ik daar nu zeker van zijn?’ (Zacharias). Hoe kun ik dat als wetenschapper geloven? Passen die bij elkaar? Zacharias moest opnieuw de les van het vertrouwen leren. En wij ook.

Wat zit er nog in de weg? Die oude broodkorsten van teleurstelling en cynisme. Of het verborgen snoepgoed, waar je zo slecht af kan blijven, dat een afgod voor je wordt. Voor de draad ermee, roept de Wegbereider. Belijd het aan Hem en vraag vergeving. Biecht het op aan je medemens, misschien wel je geliefde, je vrouw, je kind, een ander gemeentelid.

   Misschien legt de wegbereider de vinger op andere zere plekken. Zijn wij op een plek waar wij niet kunnen vergeten? Waar bitterheid ons in haar greep houdt. Maar nu komt de Koning, zullen we dan onze boosheid nog vasthouden? De wegbereider zegt: laat het los, ruim het op. Maak u gereed voor Zijn komst.

   Hij weet ook hoezeer we ons vastklampen aan ons bezit, onze gezondheid, ons gezin, onze traditie. De voorloper zegt: bent u wel op de plaats waar God tot u kan spreken? Sta op: laat Gods Zoon je thans omringen met zijn liefde en zijn Geest! 

Als gemeente leven we als het goed is altijd in de Adventstijd, gericht op de wederkomst van Christus. Dat moet ons gemeenteleven bepalen (zeker als Maranatha-gemeente). De Wegbereider, de Heilige Geest is bezig het feest voor te bereiden, het bruiloftsfeest. De bruidegom komt eraan. De koets staat klaar. De bruid, de bruid is die al gereed? Wat staat de ontvangst van de Bruidegom in de weg? Is het verdeeldheid, misschien ook lauwheid, dat we het er zo makkelijk bij laten zitten, ergernis of teleurstelling jegens een broeder of zuster?

   Als de Voorloper zijn werk heeft gedaan, staat daar Christus zelf ineens voor de deur. Hij zegt: ´Zie ik sta aan de deur en Ik klop. Indien iemand Mijn stem zal horen en de deur opendoen, Ik zal tot hem inkomen en Ik zal avondmaal met hem houden en hij met Mij.´

Zullen we opstaan en met Hem meegaan, straks als Jezus terugkomt? Amen

Gemeente Eben-Haëzer, Apeldoorn, nov. 2018

‘Kom naar Mij toe, allen die vermoeid en belast bent, en Ik zal u rust geven. Neem mijn juk op u en leer van Mij dat ik zachtmoedig ben en nederig van hart en u zult rust vinden voor uw ziel.’ (Matth. 11:28, 29). Jezus werd geraakt door de vermoeidheid van de mensen om Hem heen. Deze uitnodigende woorden sprak Hij tot de menigte die werd belast door de hoge eisen van Gods wet. Tenminste zoals de godsdienstige leiders (de wijzen en verstandigen vs. 25) die uitlegden en toepasten.

   De woorden van Jezus zijn belangrijk voor onze samenleving die veel vermoeide mensen telt. Bij ons is het geen rabbijnse interpretatie van de wet Gods die de mensen belast, maar het zijn ongeschreven regels en wetten die onze cultuur beheersen die velen vermoeid en belast maken. Waar komen die toch vandaan? In mijn lezing vanavond probeer ik daar een beetje de vinger achter te krijgen. En dat doe ik als iemand die zelf ook vaak lijd aan vermoeidheid en voor wie het vinden van rust niet vanzelfsprekend is. Samen met u/jullie zoek ik niet alleen naar oorzaken, maar probeer ik ook een goede therapie te vinden. Als gemeente zijn we daarbij geroepen om elkaar te helpen, elkaars lasten te dragen en zo de wet van Christus te volbrengen.

De vermoeide mens – stressfactoren in de samenleving

Het blijft altijd een merkwaardige paradox, die van de tijd. De meeste mensen ervaren vandaag een voortdurend tekort aan tijd: de stroom van minuten, uren en dagen, die we voortdurend proberen in te halen, de baas te blijven, om te ervaren dat we buiten adem raken. Stress en spanning vanwege tijdgebrek is er altijd geweest, maar het lijkt erop dat het –vergeleken met bijv. 50 jaar geleden – toegenomen is. Mijn vader werkte toen hij 50 was (omstreeks 1970) alle dagen van de week tot zaterdag halverwege de avond. Hij had geen 36 urige werkweek. Maar mijn kinderen die meestal wel een beperkt aantal uren werken, lijken meer aan tijdgebrek en stress te lijden dan mijn vader zich ooit kon voorstellen. Ik zie nog voor me hoe hij met zijn schoonvader, mijn opa dus,  het wel en wee van het dorp en het wereldgebeuren doornam op de rand van de keukentafel. Er was alle tijd voor. De paradox is dat wij over veel meer tijdsbesparende instrumenten beschikken dan zij. Denk maar aan wasmachines, rekenmachines, computers, mobiele telefoons etc. Die hadden ze allemaal niet en toch leken ze meer rust te hebben dan wij. Ik romantiseer het niet, want ziekte en werkeloosheid gaf een halve eeuw geleden ook de nodige spanning. Toch ervaren we allemaal de jacht van de tijd die ons enorm kan belasten. Ik denk dat er verschillende redenen voor zijn aan te wijzen:

(1) Door de moderne media is de informatiebelasting enorm toegenomen. Internet, social media, email, chatberichten, appgroepen: daardoor laten we een constante stroom van boodschappen in ons leven toe. Ermee gepaard gaat een sociale druk (een verborgen wetmatigheid dat je die stroom moet toelaten, omdat je anders kans loopt belangrijke info te missen. De stroom aan informatie is een steeds harder draaiend vliegwiel: mensen laten steeds meer berichten toe uit vrees dat ze iets missen of kansen voorbij laten gaan.

(2) Nu is het niet zo dat wij slechts slachtoffer zijn van een informatiemaatschappij. We voeden de onrust ook zelf. Onrustig was mijn hart, schreef Augustinus in zijn ‘Belijdenissen’. Hij zocht als jonge filosoof op alle mogelijke plekken bevrediging voor de verlangens van zijn hart. ‘Totdat het rust vond in U, mijn God’. Augustinus werd ingehaald door Gods – wat hij noemde achtervolgende en onweerstaanbare- genade. Het juk van Christus gaf deze weerspannige zondaar rust die hij niet zocht bij de levende God. De Vlaamse filosoof die een boek publiceerde over rusteloosheid beschrijft hoe mensen opgejaagd door de eisen van de tijd steeds weer rust zoeken. Maar als ze rust hebben, worden ze onrustig en gaan ze weer op zoek, bang als ze zijn voor verveling en een leven zonder betekenis. We zoeken de rusteloosheid. Ik herken dat bij mezelf als ik eens even niets kan doen, ergens moet wachten en niets bij de hand heb.

   Onrust is vaak een signaal dat we te veel willen en teveel tegelijk. (Pred. 3 zegt dat er voor alles een bestemde tijd is…). Die rusteloosheid is meestal ingegeven door goede motieven: enthousiasme dat ons in beweging zet, nieuwe kansen – ‘zou zonde zijn om die te laten liggen’ – verlangen om jezelf te ontplooien. Ook verantwoordelijkheidsbesef is een sterkte drijfveer. Je werkt hard, omdat je je  verantwoordelijk weet en een ander pakt het kennelijk niet op. Jij lijkt ook de meest geschikte om dit te doen…etc. Voordat we er erg in hebben spelen onzuiverder motieven mee: dat je in beeld wilt zijn, jezelf op de kaart zetten, dat je werkt voor je reputatie.

(3) De beleving van de tijd als ‘chronos’: de tijd als reeks van minuten en uren, waarvan we continu tekort hebben. Zo maak ik mijn agenda, waarin meestal nogal strak gepland wordt. Afspraken, voorbereiden van preken en lezingen, bezoeken, vergaderingen krijgen een plek in het raam van de uren en dagen die mij toebedeeld zijn. Vaak ben ik te optimistisch en kom ik toch weer tijd tekort (‘waarom heb ik toch weer die lezing in Apeldoorn op me genomen? Veel te weinig tijd voor!’). Dat is chronos (de naam van de Griekse god die zijn eigen kinderen verslindt – de allesverslindende tijd).

   Maar daartegenover staat een heel andere beleving van de tijd: het moment waarop de tijd als het ware stilstaat. Dat moment van mijn vader en mijn grootvader die een uur op de rand van de keukentafel zaten. Dat moment waarop er iets gebeurt wat we nooit vergeten. Het moment van vieren. In het NT: kairos. Vakantie is ook vaak wel een kairos. Kairos is Bijbels uitgedrukt de ‘welaangename tijd, de dag van de zaligheid’: het moment dat God spreekt en alles moet wijken. Het moment waarop we beseffen: hier gaat het nu alleen maar om in ons leven; al het andere is betrekkelijk, gaat voorbij, heeft geen waarde voor de eeuwigheid. In de ‘kairos’ komt de eeuwigheid in de tijd. De vluchtige en prestatiegerichte Europese samenleving lijdt aan een ernstige vorm van bloedarmoede omdat het aan die ‘kairos’ ontbreekt. Afrikanen weten daar veel meer van. In Suriname merkte ik dat ontmoetingen altijd voorgaan (wat er verder ook nog moet gebeuren op een dag). Overigens zouden ze dáár wel wat meer ‘chronos’ kunnen gebruiken.

De consequenties

De jonggestorven Schotse opwekkingsprediker Robert Murraye Mc Cheyne (begin 19^e eeuw) kende tijden waarin hij teveel van zichzelf vergde. Hij kampte zelf op een gegeven moment met wat we vandaag een burn-out noemen. Hij zegt er zelf over dat we het paard waarop we rijden slecht behandelen en dat we misschien dankbaar moeten zijn dat het gaat protesteren, dienst weigeren of terugslaan. Met het paard bedoelde hij het lichaam. Inderdaad zijn er verschillende manier waarop we dat protest merken: hoofdpijn, rugpijn, gewrichtspijn, maagproblemen, duizeligheid, hartklachten en hevig oorsuizen. Vaak komen daar mentale klachten bij: depressieve gevoelens, slaapproblemen, de-realisering (de werkelijkheid is vreemd voor ons); paniek kan zomaar de kop opsteken of we worden door een nerveuze bezorgdheid die ons in de nacht wakker houdt.

   En van het ene op het andere moment kan het gebeuren dat het lichaam het opgeeft zoals een uitgeput paard ineenzijgt, dat er grote vermoeidheid op ons valt en we bijna tot niets meer in staat zijn. In toenemende mate overkomt het jongeren (zo’n 20 – 30 jaar geleden betrof het vooral veertigers – we spraken van een midlife crisis– maar nu raakt het een veel jongere generatie. Een onderzoek onder studenten van hogeschool Windesheim bracht aan het licht dat 25 % van de studenten kampt met burn-out klachten en 1 op de 7 heeft last van angsten en depressies. Het CBS meldt in 2017 dat de helft van de jongvolwassenen heel moe is en bijna 15 % van de werknemers lijdt aan een burn-out.

Wat is een burn-out (niet)?

Deze lezing gaat niet alleen over burn-out. Ik ben ook geen expert in de oorzaken en het behandelen ervan, wel ‘ervaringsdeskundige’ omdat ik in midden in mijn gemeentewerk in Vlaardingen ook een halfjaar mijn werk moest opgeven, vanwege uitputting die overigens kwam door ziekte.

   Van een burn-out spreken we bij een reeks lichamelijke en psychische klachten die symptoom zijn van algehele uitputting. Het schijnt dat bepaalde hormonen, zoals cortisol zich geleidelijk hebben opgehoogd die het lichaam aantasten, en een soort verlamming teweeg brengen. In the themabrochure die recent bij de Waarheidsvriend gevoegd was ‘Jongeren onder druk’ noemt Arjan van Vugt vier soorten klachten:

• lichamelijke problemen (waarvan ik een aantal al eerder noemde);
• mentale klachten, waaronder prikkelbaarheid, verlies van zelfvertrouwen, cynisme en somberheid;
• cognitieve problemen: moeilijk kunnen concentreren, veel vergeten, overzichtverliezen, besluiteloosheid;
• gedragsproblemen: meer fouten maken, sociaal contact mijden, meer eten en snoepen of alcohol consumeren, minder georganiseerd zijn, chaotisch zijn.

De vermoeide mens – stressfactoren in onszelf.

In de nu volgende diagnose probeer ik ook iets van de therapie mee te laten klinken.

(1) Het willen voldoen aan de (vage) verwachtingspatronen van een prestatiemaatschappij. In zo’n samenleving word je pas gewaardeerd als je iets tot stand brengt. Werk of liever resultaten van werk zijn bepalend voor je waarde als mens. En wat je levert, moet ook goed zijn. Een samenleving die in toenemende mate maakbaar is en om méér vraagt, die erg ook om ‘het ik’ draait (4 x ‘m’ : maakbaarheid, materie, meer, mij), legt een druk op ons om perfect te zijn. Je merkt dat bij jonge ouders die onzeker zijn over de opvoeding en het beste uit de kast halen. Maar ook in het beleven van vakanties. ‘Is die wel wat ik ervan verwacht?’ Of had ik toch iets anders moeten kiezen? Prestatiegericht leven is buitengewoon vermoeiend; we zijn voortdurend in competitie, in een concurrentiestrijd met ons medeburgers. Wij leven wat dat betreft in een genadeloze cultuur. Een cultuur die loon naar werken uitbetaalt. Je wordt beloond als je laat zien dat je het waard bent.

   Dit patroon kan elke christelijk gezin binnensluipen. Dat een kind wordt gewaardeerd of geprezen of beloond om wat het presteert. Alice Miller vertelt in haar boekje ‘Het drama van het begaafde kind’ hoe dat werkt. Een intelligent kind voelt feilloos de verwachtingen van de ouders (of andere familieleden) aan. Het ontwikkelt een gedrag dat aan die verwachtingen beantwoordt. Voortdurend tegemoet komen aan de verwachtingen van anderen: geen wonder dat dit vroeg of laat leidt tot oververmoeidheid en opgebrand raken.

   Hiermee raken we ver van het Evangelie, de boodschap van vrije genade, verwijderd. Dat wat ons, onvoorwaardelijk, omwille van Christus geschonken wordt zonder dat we daar iets aan kunnen bijdragen. Het Evangelie zegt niet: ‘U moet… u moet aan deze voorwaarden voldoen; u moet eerst laten zien dat u het waard bent.’ Het Evangelie zegt: ‘Het is gedaan! Het is volbracht! Er kan niets meer van u bij en er hoeft niets meer bij. Ik er onthutst over hoe het voorwaardelijke Evangelie heimelijk toch weer veld wint, ook in onze kring. ‘God bemint niet wat waard is om bemind te worden, maar Hij schept wat waard is om bemind te worden.’ (Luther). ‘Wie zijn leven zoekt te behouden, die zal het verliezen’, zegt Jezus. En dat staat helemaal haaks op het levensgevoel van deze tijd. En toch is dat sterven aan onszelf, het opgeven van wat we altijd weer zelf tot stand brachten, het vergeten van de dodelijke eisen van de wereld de poort naar het leven. Dan vluchten we van een onbarmhartig slavenjuk, naar het zachte juk van Christus. Want Hij heeft de kracht om het vermoeide hart en het verscheurde leven te helen en te genezen.

(2) Het ontbreken van balans. Het evenwicht tussen inspanning en ontspanning is zoek. Voor ieder mens is het nodig dat er een goede balans moet zijn tussen datgene wat energie vraagt en dat wat het geeft. Dat is de grote betekenis van de rustdag die de Heere God heeft toegevoegd aan de scheppingsdagen. Het Hebreeuwse woord sabbat betekent gewoon ‘ophouden’. (De ‘genade van het ophouden’ die moeilijker is dan de ‘genade van het beginnen’ volgens Benedictus). God rustte op de zevende dag. In mijn (internationale) gemeente in Delft komen veel hoogopgeleide mensne die in Delft studeren, vaak een promotieonderzoek doen en daar staat vaak vreselijk veel druk op. We zijn blij dat ze naar de kerk komen en vaak ook door de week naar de huiskring. Maar ik daag hen uit om de zondag echt vrij te nemen. Ze moeten het maar wagen met Gods gebod om dan te merken dat ze op maandag veel uitgeruster en beter hun werk kunnen doen. Zoals de houthakker tijd nodig heeft om zijn bijl te scherpen. Maar de druk is groot. Omgekeerd vragen zij trouwens: en pastor, wanneer neemt u rust? De maatschappij is een continu bedrijf waar de door God geboden rust steeds schaarser wordt. Je moet tegen de middelpuntvliedende kracht in. Dat vraagt omkeer, bekering.

   Door de continue beschikbaarheid en bereikbaarheid die wordt opgeëist door de media, en de angst om informatie te missen, is stilte een schaars goed in ons bestaan.

Bestaat er een deugdelijke therapie?

Veel tijd voor de diagnose, maar voorkomen is beter dan genezen. Of we een burn-out echt kunnen voorkomen, weet ik niet. Niet met een paar rondgestrooide adviezen. Misschien wel als we ons niet laten gek maken door de verborgen eisen van de wereld. Want de overste van deze wereld wil ons het liefst voor zijn slavenkar spannen.

   Waar het op aankomt: dat we elkaar helpen in een christelijke levensstijl waarin we als schuldige en nietige mensen nederigheid leren, van Zijn genade leren leven en niet van prestaties, en vreugde scheppen in wat God gemaakt heeft en wat Hij ons opgedragen heeft. Dan zou het misschien wel zo kunnen zijn dat we wat minder vatbaar worden voor een burn-out. Hoe kunnen we elkaar daarbij helpen?

(1) Nog even over het evenwicht tussen werken en rusten, tussen vermoeid raken en gelegenheid zoeken om op te laden. In de tien geboden is het sabbatsgebod geworteld in de schepping (in Exodus 20), maar in Deut. 5 is die geworteld in de dankbaarheid voor de verlossing ‘Want u zult in gedachten houden dat u slaaf geweest bent in het land Egypte en dat de Heere, uw God, u vandaar uitgeleid heeft met sterke hand en uitgestrekte arm (5: 15). Wat betekent dat voor de balans?  (a) Dat we geregeld onder ogen moeten zien: ‘Wat haalt nu al m’n energie weg?’ en ‘Wat geeft me nieuwe kracht?’ En zijn die twee voldoende in balans? Bij mantelzorgers bijvoorbeeld kan dat helemaal uit het lood geslagen zijn. Daarom is de gemeente zo belangrijk om de last (bijv. van de zorg voor een geliefde) over te nemen.

   Ik leg ook graag de vinger bij vaste rustmomentenin het gezin. Vooral de zondag is daarvoor een uitgelezen dag. In ons gezin hechtten we veel waarde aan het bij elkaar zijn tijdens de avondmaaltijd. Dan namen we echt tijd om rustig te eten, uit de Bijbel te lezen, een gesprek erover te hebben, te bidden en te zingen. We hadden geregeld buitenlanders op bezoek, die dan mee aten en die zich daar erg over verbaasden. Ze kenden die traditie helemaal niet. Maar zo’n rustpunt staat erg onder druk (onze 16 jarige dochter wilde vakken vullen bij AH onder etenstijd bijv.). Laten we bij alle (goede) activiteiten in de gemeente de gezinnen helpen zo’n rustpunt vast te houden.

   Wat dit punt betreft kunnen we elkaar misschien helpen (er straks over doorpraten) wat zijn rustmomenten (stiltemomenten, gebedsmomenten, momenten van dankbaarheid) op de dag? In de week? In de maand? In het jaar? Wat in onze levensloop?

   En dan over de dankbaarheid: de Joodse samenleving is niet alleen gestempeld door de sabbath waarop de hele samenleving tot rust komt, maar ook door het vieren van de feesten. Daar komt de dankbaarheid voor de bevrijding tot uiting in gemeente en gezin (die zijn in Israel veel meer met elkaar verweven dan bij ons). Een feest (kerkelijk feest, een verjaardag, een jubileum, biedt ons gelegenheid om de dankbaarheid voor het leven en voor wat de Heere ons geschonken heeft met anderen te delen. Een tijdje geleden werd ik in Delft als predikant gevraagd voor een verjaardag van een Pakistaans jongetje dat vijf werd. Verschillende gezinnen waren uitgenodigd. Alle kadootjes werden op tafel gelegd, die hij op zijn verjaardag en de dagen erna mocht uitpakken. Favoriete kinderliedjes werden gezongen en ik was gevraagd om een meditatie te houden (!) Ziet u het al voor u? Ik heb m’n meditatie afgestemd op kinderen van vijf, een goede oefening voor een dominee! Ik kan u verzekeren dat het een heel vrolijk feest was. Vier uw vierdagen! Dat is een goed antwoord op de vermaaksindustrie die ons niet echt ontspanning kan geven.

(2) Onbezorgd leven. In de Bergrede klinken Jezus’ woorden: ‘Daarom zeg Ik u: Wees dan niet bezorgd over uw leven.’ Natuurlijk moeten we zorgen. Je moet je huis schoonmaken, je moet je huiswerk doen, Je moet voor je dieren zorgen. Maar bezorgdheid gaat een stap verder. Dan maakt je je druk om iets dat je niet kunt veranderen. Dat levert veel spanning op: dat het niet goed zal gaan, dat je het niet redt,  dat je niet goed genoeg bent. Enz. Wat ons werkelijk kan helpen is het vaste geloof dat we niet van onszelf zijn, maar het eigendom van Jezus Christus, die met zijn bloed alles betaald heeft en ons uit de macht van satan heeft ontzet. Je hebt niets te verliezen! Als je je weer eens erg druk maakt, zegt een vriend misschien: ‘Joh, weet je nu nog niet dat alles is volbracht’?

(3) Compassion en concern. In Markus 6 lezen we hoe Jezus zijn discipelen zegt: ‘Komt u zelf mee naar een eenzame plaats en rust wat uit’ (Mark. 6:31). Dat was nadat ze er twee aan twee op uit waren gestuurd en ook na het heftige bericht van de dood van Johannes de Doper). Maar de menigte heeft al snel door waar Jezus en de leerlingen zijn. Hen wordt niet veel rust gegund. Jezus ziet de mensen en Hij is vol meededogen over de mensen. Een hele dag is hij bij hen om hen te onderwijzen. Dat is Jezus’ passie, vreugde. Als het dan steeds later wordt, komen de leerlingen met een bezorgde vraag: ‘U moet de mensen nu wel laten gaan, want het is al laat en er is hier geen brood.’ Dat is hun bezorgdheid (Engels: ‘concern’). Het onderscheid tussen ‘compassion’ en ‘concern’ is heel belangrijk. Vaak doen we dingen vanuit concern: omdat het moet van onszelf, van de mensen om ons heen, of misschien van God. Maar het is anders als we het doen omdat het dicht bij ons hart ligt, omdat we er vreugde in scheppen, omdat we ervan houden. Hoe vaak komen mensen er in de loop van hun leven achter: ‘Je hebt het altijd gedaan uit verantwoordelijkheidsbesef, plicht, roeping. Maar de Heere houdt niet er niet van dat zijn kinderen zich als slaven gedragen, want ze zijn kinderen. Hij wordt erin verheerlijk als zijn kinderen hun taken niet alleen met ijver, maar ook met lust doen.

Dat is ook het verschil tussen Maria en Martha als Jezus met de discipelen bij hen op bezoek komt. Martha wordt geleid door haar plichtsbesef, de Oosterse gastvrijheid waar ze zich verantwoordelijk voor voelt, die haar vermoeit en belast. Maar Maria voelt het kairosmomentaan: nu is Jezus er, nu wil ik Hem horen en bij Hem zijn.

Schuldig aan een burn-out? 

‘Ben je schuldig aan het krijgen van een burn-out?’ Dat is een ingewikkelde vraag (of liever een vraag waarop geen eenvoudig antwoord te geven is). Laat me iets vertellen over de burn-out die ik midden in mijn predikantschap in Vaardingen meemaakte. Die kwam na een periode van heel intensief werken, maar ook nadat de Algemene Kerkenraad van de Protestantse gemeente tot een ingrijpende herstructurering had besloten, waardoor het aantal predikantsplaatsen en kerkgebouwen terug gebracht moest worden. Ik zou die tijd niet graag overdoen. Het was lijden aan de kerk…Hevig oorsuizen maakte dat ik al m’n energie verloor en niet meer kon werken. Er waren dus allerlei oorzaken: fysiek, omstandigheden in de kerk, pers. verantwoordelijkheid. Ik voelde me als een akker waarop niets meer groeit dan brandnetels en distels. Als u nu vraagt: ‘was je er zelf schuldig aan?’ zeg ik dat ik er soms niet uitkwam: ‘was het God zelf die me dit oplegde? Was het mijn eigen schuld? Of was het de duivel die mijn bediening wilde frustreren? Een oude, zeer gelovige zuster in de gemeente zei: ‘De Heere heeft u apart genomen, daar moet u ook maar de tijd voor nemen’. Maar ergens voelde ik ook kwetsbaarheid en schuld. Alsof ik de gemeente overeind moest houden. Te grote verantwoordelijkheid en bezorgdheid zijn in zekere zin ook zonden omdat ze tegen het woord van Christus ingaan. Later moest ik tot de conclusie komen dat er zo ontzettend veel zegen meekwam juist in die periode. Verschillende mensen uit volstrekt onkerkelijk milieu kwamen tot geloof. Maar toen besefte ik: Je hebt de Heere wel een tijd voor de voeten gelopen. Het was alsof Hij zei: ‘ga maar eens een poosje aan de kant, dan kan Ik mijn werk doen.’ Toen ik dat meer begin in te zien, kon ik het aanvaarden, en dat was ook het begin van herstel

   Daarmee raak ik ook een paar punten aan hoe je omgaat met een burn-out, zeker als die lang duurt. Mirjam vd Vegt vertelde in het interview met de redactie van de Waarheidsvriend over haar burn-out waar ze dacht niet eer uit te komen. Het duurde jaren. Iemand zei ook: je moet er maar vanuit gaan dat je niets meer zult schrijven. Maar ze is nu een ondernemende coach die veel spreekt en schrijft en cursussen geeft. Het breekpunt is het opgeven van ontsnappingsroutes. In het begin denk je er nog wel aan te kunnen ontkomen door ander werk, een maandje rusten. Maar de aanvaarding van de burn-out zelf is zo belangrijk, de schaamte voorbij, maar ook de schuld voorbij.

   Dan komt er ruimte om onder ogen te zien dat er ergens in je leven wissels zijn omgegaan (misschien al heel vroeg in je leven) waardoor je bent waar je nu bent. Pastorale hulp kan dan misschien betekenen met iemand die een burn-out heeft terug te gaan naar die momenten van omzetten van wissels. Waardoor de spanning ging groeien en de draagkracht niet meer correspondeerde met de draaglast. Dat kan zeker te maken hebben met verkeerde keuzes, met trots, met werkverslaving of andere soorten verslavingen, met het ‘willen plukken van bloemen waar je niet bij kunt’ etc.

Elia

Uit de geschiedenis van de profeet Elia (in 1 Kon. 18 en 19) leren we dat grote vermoeidheid en uitputting Gods kinderen niet voorbijgaan en Gods knechten ook niet. Zie eens hoe de Heere Elia tegemoet komt: niet met verwijten. Hij zorgt eerst voor zijn lichaam. Eten en drinken en rust, dan luistert Hij naar hem. Hij laat de profeet al zijn klachten uiten. De levende God buigt zich naar een mensenkind om zijn verhaal te horen! Zo moeten we dat ook maar doen. En dan leert Elia hoe de Heere komt in het suizen van de zachte stilte. Mijn ziel is immers stil tot God. Daar komt zijn vermoeide hart tot rust. Daar heeft hij het juk van zijn prestaties afgelegd, ook zijn blinkende geloofsijver op de Carmel. Daar heeft hij van ver al het juk van Christus op zich genomen. Daar heeft hij de zachtheid en nederige hart van de levende God geproefd en rust gevonden voor zijn ziel.

Mirjam van der Vegt en ds. Niek Tramperover burn-out, rust en oorsuizen

Stilte als looprekje

In onze huidige maatschappij lijkt het wel alsof je alleen meetelt als je veel presteert. Ds. Niek Tramper en schijfster en stiltecoach Mirjam van der Vegt houden naar eigen zeggen ook van presteren. Maar er kwam een tijd in hun leven dat dat niet meer lukte en ze gedwongen rust moesten nemen.

Elk op hun eigen manier gaven ze vorm aan het leven ‘na de burn-out’. ‘Er is leven na de pijngrens,’ verzekert Mirjam me. ‘Heel veel leven.’ In de stilteruimte van Mirjam voer ik een gesprek met twee mensen die in de stilte een schat aan wijsheid hebben vergaard.

Welke plaats nemen rust en stilte in jullie leven in? 

Mirjam: ‘Stilte is een essentieel onderdeel van leven geworden na mijn burn-out van tien jaar geleden. De tekst uit Jesaja 30:15 is veel voor mij gaan betekenen: ‘In stilte en vertrouwen ligt uw sterkte.’ Ik ben vatbaar voor een burn-out, want ik houd van hard werken, vind het leven en mensen leuk. Ik heb het nodig om terug naar de bron te gaan. Dagelijks probeer ik een stiltemoment te hebben van minimaal tien minuten. Maar die stilte is geen doel op zichzelf, het gaat om Christus; de stilte is het looprekje, maar niet het lopen zelf. Ik trek me twee keer per jaar drie dagen in het klooster terug. Dan neem ik de tijd om te reflecteren. Elk jaar vraag ik God om een woord, dat woord is voor dat jaar mijn focus – bijvoorbeeld “wortelen”, of “vergeving”.’ 

Niek: ‘Die tekst uit Jesaja is ook voor mij belangrijk. Maar ik zit hier beschaamd. De afgelopen week had ik weer volop te maken met de hectiek van het leven, ik heb er moeite mee om het steeds weer te ontsnappen.

In mijn huis heb ik een ruimte gemaakt waar ik de stilte kan voelen. Daar heb ik ’s morgens mijn tijd met God. Hoe druk ik het ook heb, in de vroege morgen mag niemand mij storen, dan neem ik de tijd om over een tekst te mediteren.

In mijn GZB-tijd en in Vlaardingen kwam ik met een groep collega’s eens in de maand bij elkaar. We werden samen stil voor God. We lazen een tekstgedeelte, mediteerden er in stilte over en gaven elkaar er daarna iets van terug. Als theoloog wil je de Bijbel uitleggen, daar meester over worden door de teksten te begrijpen, maar de tekst moet jou gaan bevragen; die omkering is belangrijk. Ook ik ga twee keer per jaar naar een klooster, met een groep mannen mensen die we de Andreas-gemeenschap noemen. Altijd denk ik: het komt helemaal niet goed uit. Maar ik ga toch, alles moet er voor wijken.’

Mirjam: ‘Je moet zulke momenten inplannen. Het komt nooit uit, maar je moet kruisen in je agenda zetten alsof het een bruiloft is, ook al voelt het belachelijk. Je kunt die ruimte creëren. Susanna Wesley (de moeder van de opwekkingsprediker John Wesley) had negentien kinderen. Zij trok haar schort over haar hoofd om tijd met God door te brengen – haar kinderen wisten dan dat ze er niet was. Ik heb mijn kinderen stiltemomenten aangeleerd. Aan tafel beginnen we met stil gebed, komen we tot rust met elkaar. Soms beginnen de kinderen er zelf over: “Zullen we eerst stil worden?”’

Het lijkt wel alsof je in de huidige maatschappij alleen meetelt als je druk bent. Hoe is deze prestatiecultuur ontstaan?

Niek: ‘De samenleving is op hol geslagen. Je moet tegen de middelpuntvliedende kracht in keuzes maken. Je agenda beheren is een opdracht; dat niet doen kan een vorm van ongehoorzaamheid, luiheid zijn. Rust en stilte bewaren is niet gewoon een hobby, maar heeft met omkeer te maken, omdat we anders ons hart kwijtraken. Als ik kijk naar mijn opa, dan werkte hij veel meer uren dan ik. Toch was er minder stress – hij maakte deel uit van een hechte gemeenschap in een dorp in Zeeland, een primaire gemeenschap waarin de patronen vastlagen. Wij bewegen ons vaak in secundaire gemeenschappen: de vereniging, sportclub, muziekles etc., waar je jezelf moet neerzetten. Er is daarnaast sprake van keuzestress, omdat er zo ontzettend veel mogelijkheden zijn om uit te kiezen, waardoor de druk ook zoveel groter is.’

Mirjam: ‘Het gezin is zo’n primaire plek, het is een zijnsplek waar het niet in de eerste plaats gaat om wat je doet, waar genade is. Bijna alle mensen die ik hier op therapie krijg, zijn opgegroeid met het idee dat ze veel moeten doen. Wat geef jij je kind mee? Welke woorden geef je aan zijn of haar gedrag? Reageer je ongeduldig als hij of zij ergens helemaal in opgaat en jou niet hoort praten, of prijs je je kind daarom?’

Niek: ‘De avondmaaltijd is voor ons altijd het hoogtepunt geweest, dan nemen we de tijd voor elkaar. We praten, we lezen uit de Bijbel, we bidden en zingen. Op zeker moment wilde onze dochter, toen zestien, vakkenvullen bij de Albert Heijn, om 6 uur ’s avonds. Dat vonden wij niet goed. Toen vond ze dat vervelend van ons, maar ze is ons er nu dankbaar voor!’

Mirjam: ‘Het gewicht aan informatie en de verwachtingen uit de samenleving zijn enorm toegenomen. Het punt is: het tegenwicht van binnenuit is weg. Mensen moeten leren om een gezond tegenwicht te ontwikkelen; dat lukt alleen als je geworteld bent in Christus. Vaak zoeken mensen de balans in iets buiten zichzelf, maar stel jezelf de vraag: wat heeft God mij gegeven, hoe ga ik vandaaruit iets schenken aan de samenleving in plaats van er dingen uit weg te halen? Wanneer je afleert jezelf met anderen te vergelijken en leeft uit datgene wat God in jou heeft gelegd, ontstaat er rust en balans.’

Ik heb van huis uit een degelijke, calvinistische arbeidsethiek meegekregen: hard je best doen. Van jullie hoor ik dat rust nemen juist belangrijk is. Staat dat niet op gespannen voet met elkaar?

Mirjam: ‘De meeste mensen die bij mij komen, voelen zich schuldig als ze rust nemen. Als dat zo is, heb je hard werken tot een afgod gemaakt. Het is belangrijk om jezelf de vraag te stellen: waar komt dat schuldgevoel vandaan? Rust nemen is een opdracht van God. In de Bijbel lees je over de sabbat, sabbatsjaren, hoogtijdagen, jubeljaren – die feesten zijn een vorm van rust nemen. Ook wij doen er goed aan onze feesten te vieren. Bijna niemand viert zijn huwelijksjubileum meer, men heeft het te druk, het komt niet uit. Bij ons kwam het ook niet uit. Toen wij twaalfeneenhalf jaar getrouwd waren, ging het slecht met ons huwelijk. Toch hebben we dit jubileum gevierd. We hebben opnieuw de trouwbeloften naar elkaar uitgesproken. Het was zo’n prachtige dag! Gedenk de mijlpalen die God je geeft.’

Niek: ‘Die arbeidsethiek van hard werken is niet voorbehouden aan het calvinisme – Chinezen bijvoorbeeld kunnen er ook wat van, hun arbeidsethos is gewoon funest. Het calvinistische arbeidsethos is prachtig: werken is zinvol, het is Gods opdracht om de aarde te bewaren en te bebouwen. Maar de zondag als rustdag is ook deel van die traditie. Als je de zondag op een goeie manier invult, dan is dat een geweldige manier om het patroon van werken te doorbreken.’

U kampt met tinnitus (oorsuizen, red.). Op welke manier vindtu rust, ondanks het feit dat er altijd geluid is in uw hoofd?

Niek: ‘Dat is een heel gevecht geweest waar ik veel hulp bij heb gehad. De tinnitus is een broeder die intrek heeft genomen in mijn huis, dat is een situatie die ik niet kan veranderen. Hoe meer ik hem weg wil hebben, hoe harder hij terugslaat. Ik moet hem een plek geven en dat heb ik gaandeweg geleerd. Daardoor is hij rustiger geworden. Maar als ik hem het huis kon uitzetten, deed ik het vandaag nog.

Het is ook geestelijk een heel proces geweest. Ik ben iemand die niet van ophouden weet. Het is alsof God tegen me zei: ‘”Jij vliegt te hard, jij loopt Me voor de voeten. Nu moet jij maar eens een poosje gaan zitten, dan kan Ik werken.” Nooit is er een vruchtbaarder periode geweest. In Vlaardingen kwamen mensen tot geloof, na verloop van tijd werden wel tien mensen werden als volwassenen gedoopt. Ik krijg weleens te horen: “God is toch machtig, er is genezing mogelijk.” Jazeker. Maar God laat ook lijden toe, we leven in een gebroken werkelijkheid. En: ook een gebroken leven kan vruchtbaar zijn.’ 

Oververmoeidheid en burn-outs komen vaak voor, ook onder jongeren. Hebben jullie tips voor mensen met een burn-out?

Niek: ‘Burn-out komt vaak door spanning, niet door hard werken. Waar is de afslag geweest waar die spanning erbij kwam? Probeer daarnaar terug te gaan. Het ironische is dat de gereformeerde leer van zondigheid ons zo ontzettend helpt (glimlacht). Je stelt niet zoveel voor, je hebt Gods genade nodig en die is zo overvloedig. Leer te ontvangen.’ 

Mirjam: ‘Mensen die een burn-out achter de rug hebben, hebben een belangrijke levensopleiding gehad, ze hebben mededogen. Als je er middenin zit, is het belangrijk om te beseffen dat je zelfs de hoop mag laten varen. In mijn burn-out kon ik niet hopen, anderen deden het voor mij, Jezus hoopte voor mij. Ik gun ieder mens met een burn-out een medepelgrim op de weg.’ 

Esther Visser