Categorie: Biografie

1. De vroegste kinderjaren

Het grote huis aan de Dorpsstraat in ’s Gravenpolder, waar nu het Chinese restaurant gehuisvest is, was zeventig jaar geleden een pastorie. Mijn ouders mochten er tijdelijk wonen na hun trouwdag (4 okt. 1952) en dáár werd ik precies 9 maanden later geboren op 4 juli 1953. Bij mijn geboorte zei de huisarts: ‘Wat een groot hoofd, die zal wel dominee worden!’ Hetzelfde was volgens ingewijden ook gezegd bij de geboorte van Abraham Kuiper. Maar daarmee houdt de vergelijking met ‘Abraham de Geweldige’ wel op.

Gevaarlijke capriolen

Al jong werd mij verteld welke gevaarlijke capriolen ik uithaalde als peuter en kleuter. Dat ik die allemaal overleefde, was een wonder op zich. Als baby heb ik eens een open veiligheidsspeld ingeslikt. Mijn moeder miste de speld, maar scheen niet bijzonder in paniek te zijn, er raakt tenslotte wel eens vaker wat kwijt. Maar na een paar dagen bleek bij het schoonvegen van mijn billen dat de speld een reis door mijn jonge darmstelsel had gemaakt en er in alle openheid aan de andere kant weer uit was gekomen. Voor zover ik weet heb ik geen schadelijke gevolgen overgehouden aan de ongewenste reiziger door mijn ingewanden.

Eerste kennismaking met elektriciteit

   Later blijft dit verschijnsel in een heel andere vorm diepe indruk op mij maken: van kinds af aan tot het moment dat ik dit schrijf heb ik altijd groot ontzag (een soort mengeling van interesse en angst) voor bliksem gekoesterd.

Weet je als kind hoe gevaarlijk de wereld kan zijn? Natuurlijk niet, hoezeer je ouders je ook waarschuwen voor steile trappen, diepe putten, gloeiende kachels, hete pannen, openslaande deuren, voorbijrazende auto’s, spekgladde wegen. Zwaartekracht, vuur, water, sneeuw, elektriciteit, vaart…dat alles kan je plotseling fataal worden.

‘Je zoon staat in het raamkozijn!’

De laatste stunt die ik je vertel, heb ik goed onthouden omdat mijn moeder er erg van geschrokken was. Meer dan eens verhaalde ze hoe de overbuurvrouw naar haar riep: ‘Buurvrouw, voorzichtig, je zoon staat in het raamkozijn van de slaapkamer. Laat hem niet schrikken.’ We woonden nog niet zo lang in het nieuwe huisje aan de Ambachtsstraat dat mijn grootvader voor mijn ouders had gebouwd. Ik werd altijd vroeg naar bed gebracht, ook op zomeravonden waarop de zon nog vrolijk scheen. Het licht hield me wakker, door het open raam golfden de geluiden van buiten, van vogels en van mensen naar binnen. Ik merkte al op jonge leeftijd dat de gave van het slapen niet voor mij was weggelegd.

Beelden uit de vroegste kinderjaren

Ineens zie ik voor me hoe een van mijn tantes kiekeboe met me speelt in het huis van mijn grootouders. Mijn ouders wonen tijdelijk bij hen in, sinds een dominee zijn intrek heeft genomen in de pastorie. Maar geen nood, opa Marien gaat spoedig een huisje voor hen bouwen! 

Met tante Koos – mijn lievelingstante

En dan zie ik mijn oma bij de ‘welle’ (waterput) achter hun huis staan! ‘Je mag niet over de rand kijken,’ zegt ze, ‘want dan pakt Jan Haak je bij je lurven en trekt je mee in de diepte.’ Ik ben doodsbang voor die grijpgrage mythologische figuur: Jan Haak.

 Als we in het nieuwe huis wonen komt het beeld boven drijven van mijn moeder die me wast in een grote zinken teil op het aanrecht. Boven de wasbeurt zingt ze: Op bergen en in dalen, ja, overal is God.  

Vijf jaar – bij het nieuwe huisje dat opa Dekker heeft gebouwd!

En wat ook hoort bij het nieuwe huis: de ochtendzon die strepen trekt in de kamer. Er staan huishoudtrappen: mijn moeder is samen met haar jongste zus bezig met de voorjaarsschoonmaak. Ze stoffen, boenen, lappen, zemen dat het een lieve lust is. Geen hoekje, geen potje, geen lampje ontsnapt aan de razende reinigingswoede, maar ik voel me als een kat in een vreemd pakhuis omdat alles van zijn plek is gehaald.

De Bosseweide met verenigingsgebouw, tegelijk ‘bewaarschool’.

De bewaarschool

Eindelijk breekt de leeftijd aan waarop ik aan mijn schoolcarrière mag beginnen en kennis maak met de ‘bewaarschool’ (kleuterschool). Eerst in het oude verenigingsgebouw aan de Bosseweide waar ’s winter een grote ronde, stinkende, ploffende oliekachel pogingen doet de ruimte van enige warmte te voorzien. Het is vast het soort oliekachel dat ik later op mijn reizen in Syrië aantref. Die deden hun dagelijks werk eveneens met ploffen en knallen.

De klas van juffrouw Verhulst (links boven)

Heb je mij al ontdekt?

Gelukkig duurt het niet lang voordat we naar de nieuwe kleuterschool tegenover ons huis in de Ambachtsstraat trekken. Onder leiding een lange spichtige onderwijzeres met een even mager als vriendelijk gezicht, juffrouw Verhulst. Op de dakgoot van de nieuwe school komen twee grote ijzeren figuren te staan: een olifant en giraffe, gesmeed door de vaardige hand van mijn vader.

De lagereschooltijd

Op de lagere school (later basisschool genoemd) voelde ik me tamelijk veilig, behalve in klas 5 en 6 (nu: groep 7 en 8). Een paar klasgenoten ontwikkelden daar geducht pestgedrag. Ze noemden mij ‘professor’ omdat ze mij een wijsneus vonden. Ze lachten me uit om een niet erg modieuze winterjas die mijn moeder voor me had genaaid. Ik had zelf een hekel aan die jas, maar m’n moeder had er dagen aan zitten naaien, ik móest ‘m aan naar school.  

Gelukkig, zonder jas..

Wijsneus? Valt best mee, toch?

In de eerste klas van de lagere school leerde juffrouw Bakker ons schrijven en lezen. Qua postuur was zij het tegenovergestelde van mevr. Verhulst: kort en dik. En zo vriendelijk als Verhulst was, zo vinnig was Bakker. Zij opende voor mij de wereld van het geschreven woord. Taal was de poort naar een volkomen nieuw universum, de wereld van het boek. Eerst moesten we de letters van het alfabet leren: “S = het worstje dat sist in de pan”. Juffrouw Bakker instrueerde ons volgens de leesmethode Sprekende Letterbeelden van de Larense hoofdonderwijzer Joh. van Wulfen (1838-1912) 

(De Hilversumse uitgeverij J. Geradts & Co. bracht die in 1885 op de onderwijsmarkt. Deze methode bestaat uit achttien wandplaten en negen leesboekjes. In Sprekende Letterbeelden wordt de klank rechtstreeks aan het letterteken gekoppeld. Uit de bijbehorende handleiding weten we hoe de methode in de klas gebruikt werd. De leerkracht stelt de leerlingen de volgende vraag: “Hoe sist de worst? […] Wijs naar de worst en doe eens zooals zij doet, als ze hard braadt. Flink op de s!” En bij de letter z: “Als het vuur zachter wordt gezet dan maakt de in stukken gesneden worst in plaats vaneen s-klank, een z-klank.”

Klapbanken

In de klas stonden geen tafeltjes en stoeltjes, maar ‘tweezitsbanken’ waarvan je de zitting omhoog kon zetten en met een klap naar beneden laten vallen. Het effect was helemaal geweldig als je een paar klappertjes op het ijzer legde. Als juffrouw Bakker erachter kwam, kneep ze je geniepig in je arm. Soms zo hard dat er een scheurtje in je bloes kwam. De bovenmeester had een andere benadering om stoutigheid in te dammen. Hij pakte je bij je oor en schudde dan je hoofd heen en weer. Vertwijfeld greep je ernaar om te voelen of het er nog aan zat. Als je met een scheurtje in je mouw of een knalrood oor thuiskwam, wisten je ouders dat je kattenkwaad had uitgehaald, en dan kwam er nog een boetepreek bovenop…

Klas 1 van de lagere school met juffrouw Bakker

Wat de school me bracht

Wat heeft de christelijke lagere school aan de Schoolstraat me gebracht? Natuurlijk lezen, schrijven, rekenen. Tafels van vermenigvuldiging opdreunen tot ze stijf verankerd zitten in je geheugen. Daar heb ik mijn leven lang gemak van gehad.

 En alles van de Tachtigjarige Oorlog natuurlijk. Daar draaide alles om, de rest van de vaderlandse geschiedenis was bijzaak. W.G. van der Hulst wist in Toen en Numijn kinderziel te raken omdat hij zijn verhalen over Willem van Oranje en de Geuzen met een flinke dosis romantische saus overgoot – Willem de Zwijger en geuzenleider Lumey waren dé helden aan wie we onze vrijheid te danken hadden. 

 In de klas hingen grote wandkaarten van M.A Koekkoek, In de weide en In sloot en plas. Ze kwamen een beetje vreemd op mij over. De Zeeuwse natuur was anders dan het Hollandse weidelandschap. Maar ok, de salamanders die we vingen zagen er precies zo uit als op de plaat.

M.A. Koekoek ‘In de weide’

 Bijbelse geschiedenis hoorde uiteraard tot het leerplan van alle klassen. Vreemd genoeg kan ik me weinig herinneren van bijbelverhalen. Ik leerde in de hoogste klassen psalmverzen – in de berijming van Petrus Datheen (van 1566!), de berijming die ook in de kerk van de Gereformeerde Gemeente werd gezongen. En als je het mij zou vragen, zou ik ze nog zó voor je kunnen opzeggen!  De ‘nieuwe’ berijming (van 1773!) was te modern, droeg de sporen van de ‘verlichte mens’ en van ‘zoetsappige deugden’, lustten onze (over)grootouders niet. Ik zong de woorden van Datheen soms met mijn oma, vlak voor haar dood in 1989. Haar oogjes begonnen dan toch een beetje te glimmen.

Voordat ik in de derde klas kwam, was daar een nieuwe leerkracht aangesteld, meester Lemstra. Deze jonge meester uit Lemmer bracht een frisse wind en elan in de school. Hij wist mij te boeien met Bijbelverhalen, met muziek, geschiedenis en aardrijkskunde. Bij hem leerde de klas zingen en we loeiden als de koeien bij de Koedijk! Lemstra was vriendelijk en geduldig, maar als de klas in de treitermodus kwam, kon hij in woede uitbarsten. Dan liep zijn hele gezicht rood aan tot zijn oren toe, zijn ogen bliksemden en vervaarlijke Friese donder barstte los over onze hoofden. Dat betekende nablijven en daar trof hij ons recht in het hart, daar ging onze kostbare speeltijd die altijd het hoogtepunt van de dag vormde!

Mijn lagere school, links het christelijke, rechts het openbare deel van de school

Bij de bovenmeester

In klas 5 en 6 kwam ik bij de ‘bovenmeester’, het hoofd der school, M.A. Slotboom. Hij was een boomlange, stijve, grijze man bij wie ik weinig geleerd heb. Als mijn vriend en ik klaar waren met onze sommen, slopen we stilletjes naar de grote kast achter in de klas, naar de boeken van S.M. van der Galiën over ‘Eenzame wolf’, een indianenjongen wiens avonturen we verslonden.

De ouwe bok

Aan het eind van mijn vijfde leerjaar ging de bovenmeester met pensioen. Hij was er echt aan toe; hij had geen energie meer om leerlingen te begrijpen en te enthousiasmeren. Ik reken het de bovenmeester niet aan dat hij onze streken niet doorhad. Wat ik hem moet vergeven (ook al ligt hij allang diep onder de zode): dat hij mij verleidde om namen te noemen van ‘grote jongens van de openbare school’ die na schooltijd op het ‘christelijke’ schoolplein voetbalden. Want dat was verboden. Ik wilde een goede beurt maken, en ik heb me zo geschaamd dat ik mijn buurjongen noemde. Zo maar ineens was zijn naam eruit. De schaamte reisde lang met me mee. Rond mijn twintigste heb ik mijn buurjongen een brief geschreven om vergeving te vragen. Wat hij op zijn beurt maar vreemd vond, hij was het al lang vergeten! 

Dankbaar voor de dorpsschool

Was de Zeeuwse dorpsschool dan een pedagogische en psychologische misser? Nou, soms! En toch was het een veilige plek, verankerd in het sociale patroon van het dorp en van de kerk. Ik ben de school dankbaar voor wat ik er leerde: de basisvaardigheden die je nodig hebt om het leven aan te kunnen, het ontzag voor God en voor de geschiedenis die ons draagt. Slotboom maakt plaats voor P.J. Kalle die in ieder geval vriendelijker kon glimlachen. Als hij lachte zag je twee uitstekende boventanden.

Stiekeme bijlessen

Mijn ouders vonden dat ik wel naar het Lyceum kon, maar het toelatingsexamen zou ik niet halen. Daarvoor was het onderwijs té ontoereikend geweest en meester Kalle kon dat niet meer inhalen. Daarom vroegen ze meester Lemstra om me bijles te geven. Een winter lang ging ik wekelijks naar het huisje van Kaatje Looij in de Achterweg (nu Raadhuisstraat) waar de onderwijzer zoals dat heette in de kost lag. Ik was gemotiveerd en spijkerde met de hulp van Lemstra vooral mijn taalkennis, ontleedkunde en spelling, bij. Dankzij hem haalde ik het toelatingsexamen voor het Lyceum. Maar de bijlessen hield ik diep geheim voor mijn klasgenoten, van wie ik al de bijnaam ‘professor’ had opgeplakt gekregen.

Begin van een levenslange vriendschap

In de eerste klas – ik was net zes – kwam ik naast Rien Jacobusse te zitten. Rien was net als ik de oudste van een groeiend gezin. Vanaf dat moment hebben we op de lagere school altijd naast elkaar in de bank gezeten. We werden vrienden, en die vriendschap heeft het inmiddels al 65 jaar uitgehouden. Die zal intact blijven tot onze laatste ademsnik, dat geloof ik vast!

Met de overbuurjongen Rien van der Hiele

Later kwam er ook een vriendschap met Rien van der Hiele, die tegenover ons woonde in de Ambachtsstraat en die een jaar ouder is dan ik. Soms spreken Rien J, Rien v.d. H en ik af om vogels te spotten in een Zeeuws natuurgebied. En vooral: om te putten uit de grote voorraad verhalen waarmee we opgroeiden

De knijpgrage juffrouw Bakker en de stramme meester Slotboom die je aan je oor kon trekken.

Het landschap om het dorp als een bonte lappendeken

Na schooltijd en in de vakanties dwaalde ik met mijn vrienden door het boeiende landschap rondom het dorp. Een landschap van dijken met oude pruimenbomen of populieren, hobbelige weiden omzoomd door meidoorns en hier en daar een knotwilg, en akkertjes waarop aardappelen, suikerbieten of vlas werd verbouwd. We dwaalden over de Koedijk, door boomgaarden op onze hoede voor de eigenaar, warmden ons bij de gloeiende as van het verbrande snoeihout. Of liepen langs de rails van het ‘bietenlijntje’, een spoorlijn die al voor de oorlog was aangelegd om de dorpen in de zak van Zuid-Beveland met elkaar te verbinden.

De opening van het spoortje door Zuid-Beveland in 1927

In mijn jeugd functioneerde het ‘spoortje’ alleen nog tijdens de suikerbietenoogst, wanneer de ‘peetrein’ op zijn dagelijkse ronde de wagons met suikerbieten meenamen en een paar lege achterliet. Het arriveren van de diesellocomotief was een gebeurtenis van formaat. Vol ontzag keken we naar de ijzeren reus. Soms legden we een cent of stuiver op de rails en raapten die dan volkomen geplet weer op als de trein was vertrokken.

Zo zag de ‘ijzeren reus’ eruit

Thuis in een veilig landschap

Het is waar, herinneringen zijn altijd gekleurd. Maar dat neemt niet weg dat het me helder voor de geest staat hoezeer we ons thuis voelden in dit veilige en intieme landschap. Het zwerven onder de ruime Zeeuwse hemel in een omgeving die zo’n vijfhonderd jaar nagenoeg onveranderd was gebleven, heeft een onuitwisbare indruk op mij gemaakt. Misschien is dat nog steeds mijn liefste bezigheid: alleen of met een vriend dwalen door de (Zeeuwse) natuur die, ook al draagt die de sporen van mensenhanden, nog tamelijk ongerept is gebleven. Tenminste tot ongeveer 1965. Toen begon de ‘grote verwoesting’ (de grootse plannen van schaalvergroting en modernisering in de landbouw van landbouwcommissaris Sicco Mansholt kregen vat op het Zeeuwse platteland).

Heggenlandschap met bloeiende meidoorns

Al vroeg leerde ik dus liefde en ontzag voor de natuur. Gaandeweg bood zij mij een haast mystieke ruimte, een religieuze ervaring die mij vooral in mijn tienerjaren troost bracht. Het landschap verschafte balsem voor mijn ziel in tijden waarin ik het raadsel wie ik zelf ben niet meer klein kon krijgen, in tijden van angst en gedeprimeerdheid in mijn tienerjaren. 

Ontmoeting met de vogelwereld

In mijn lagereschooltijd ontwaakte mijn belangstelling voor vogels. Er zijn gewoon geen interessantere schepsels! Deels heb ik die interesse van mijn vader geërfd. Als we onderweg waren, lopend of rijdend, zag hij altijd vogels: een jonge torenvalk in de berm, een fazant op de dijk of ransuilen in een bosje langs de rails. De belangstelling werd aangewakkerd op de zwerftochten met vrienden. In het gezin van mijn vriend Rien Jacobusse was er altijd aandacht voor wat leeft en groeit. Geen wonder dat in dit gezin een van de bekendste ecologen van Zeeland opgroeide, Chiel Jacobusse, jongere broer van mijn vriend.

Ik raakte vertrouwd met talloze vogels, met hun unieke karakter en gedrag. Standvogels, zomer- en wintergasten. Veel van die soorten zijn in Nederland nu zeldzaam: leeuwerik, grote gele kwikstaart, patrijs, watersnip, graspieper, zomertortel, koekoek, boomkruiper. Over de ontmoeting met elk van deze vogelsoorten kan ik een verhaal schrijven.

– Op een warme meidag in het gras liggend een leeuwerik zien opstijgen met een helder, trillend, buitelend, ratelend eindeloos lied totdat je ‘m niet meer kunt onderscheiden tegen de blauwe hemel!

– Of lopend door het hoge gras ineens een koppel patrijzen zien wegvliegen, met veel vleugelgeraas en gesnerp als protest tegen de verstoring van hun rust. Zoiets kan ook gebeuren met watersnippen die razendsnel al zigzaggend wegscheren. Het protest dat ze daarbij laten horen, is ook zoiets als ‘scheren’.

Heb je wel eens een watersnip gezien? Mooi beestje!

Hij kan ook ‘blaten’ en daarom wordt hij soms ‘hemelgeit’ genoemd.

– De witte kwikstaart doet een spelletje met je. Hij vliegt als je dichtbij gekomen bent voor je uit om even verder op het pad weer neer te strijken al wippend met zijn staart. Totdat je weer dichtbij komt en de vogel het spelletje herhaalt.

Langs de Schelde

Onvergetelijk zijn de zwerftochten langs de Westerschelde. De Scheldedijk ligt een paar kilometer van mijn ouderlijk huis. ’s-Nachts kan ik het gestamp en getril van de zeeschepen die vlak langs de dijk varen, horen. Als ik op zaterdagmorgen de dijk opklim en over het muraltmuurtje stap, openbaart zich de onmetelijke ruimte van schorren, slikken en altijd stromende water.

De Schelde met het muraltmuurtje bovenop de dijk

   Het is eb en je kunt over de schorren en door het slik banjeren en slieren – kijk uit dat je niet uitglijdt! – voorzichtig waden door die suizende, gorgelende en sijpelende wereld met in de verte het geroep, gejodel en het ‘tepiet’ van tureluurs, wulpen en scholeksters. En tussen de klappers – het blaaswier waarvan je de blaasjes kunt laten knappen – graaien naar krabben, vlokreeften en krukels (alikruiken). Op deze zomerse zaterdag word ik opgenomen in een zinderend universum met aan de horizon een lichte streep, contouren van bomen en een kerktoren aan de ‘Overkant’ (Zeeuws-Vlaanderen). Het staat in mijn geheugen gegrift.

Onbesuisd en onbeteugeld leven

Op een andere zaterdag is het springvloed; de zee is machtig en bedaard aanwezig, ontzagwekkend hoog. Langs de dijk loop ik naar het sluisje, de oude uitwatering van de Zwake die alleen bij eb overtollig water naar de zee kan sluizen en bij vloed wordt dichtgedraaid. Aan de binnenkant van de dijkvoet staat de woning van de man die hierover moet waken, het sluiswachtershuisje. Aan de zeekant zijn de naar twee kanten uitlopende zerken helemaal door het water bedekt. Op mijn knieën tuur ik in het heldere water en ontdek ik iets wat ik nog nooit eerder zag: de zee is vol krioelende glasaaltjes. Met m’n hand kan ik er zo een paar uit het water scheppen.

Waar komen ze vandaan? Waarom verschijnen ze hier nu? Ik ken nog niet alle geheimen van de palingtrek, maar ik voel dat ik getuige ben van één van de wonderen van de schepping die biologen grotendeels hebben ontrafeld, maar niemand weet waarom palingen hebben gekozen voor zo’n omslachtige en vermoeiende levenscyclus. Het is de creatieve hand van de Schepper die houdt van omwegen en verrassingen, van uitbundigheid en verspilling. Onmogelijk dat Darwin’s zuinige natuurlijke selectie zo’n onbesuisde, onbeteugelde hoogte in het dierenleven weet te bereiken!

Er wacht nog een verrassing. Vijf, zes gepen komen verderop in de sluiskom boven water. Met hun snavelachtige bekken springen ze uitgelaten over het wateroppervlak. Alsof zij zich ook verbazen over de buit (de glasaal) die massaal om hen heen zwemt.

De weg naar de zeedijk; de twee dikkere bomen zijn ‘grenslindes’, die de grens, in dit geval tussen ’s-Gravenpolder en Hoedekenskerke- markeerden. 

Uitzonderlijke winter

Natuurlijk moet ik je ook iets vertellen over de bijzonder strenge winter van 1962/1963. Vanaf eind november tot begin maart houdt een ijzige oostenwind het land in zijn greep. Door de Siberische temperaturen van – 20 ºC bevriezen zelfs de rivieren. Op het 80 centimeter dikke ijs van het IJsselmeer organiseren de ijsclubs van Wervershoof, Hindeloopen, Stavoren en Workum op woensdag 20 februari 1963 een unieke autotocht.

Mijn opa leest de ongelooflijke berichten uit de krant voor – het is pauze en de krant ligt helemaal open op de tafel in het achterhuis. Het zal de koudste winter van de eeuw worden. De Elfstedentocht (de ‘hel van ’63’) op 18 januari, gewonnen door Reinier Paping, komt bij mij pas later in beeld.

Friese doorlopers, waarop ik leerde schaatsen

Omdat de Zwaakse Weel bij ’s-Gravenpolder al die maanden bevroren is, leer ik goed schaatsen op mijn houten Friese doorlopers. Het is wel hondsmoeilijk om ze zo stevig onder je laarzen te binden zodat ze niet scheef gaan zitten. Eerst moet je alle sneeuw vanonder je laars schoppen of krabben, en dan moet je je wanten uitdoen om ze stevig vast te binden, anders lukt het nooit.

Varen op een ijsschots

Heb jij wel eens net als een ijsbeer op een ijsschots gestaan? De Westerschelde lijkt in die maanden op een noordpoolgebied. De zee ligt vol ijsschotsen en bij hoogwater drijven ze langs de Scheldedijk. Met mijn broer spring ik soms op zo’n ijsschots – je kan er een eindje mee varen! Vreselijk gevaarlijk natuurlijk. Als ze er thuis achter komen, krijg ik ingepeperd om zoiets nooit, maar dan ook nooit meer te wagen.

De band met mijn grootouders Dekker.

In de historische winter van ‘62/’63 waarover ik je in de vorige aflevering vertelde, kreeg mijn grootvader, de timmerman, een longontsteking. Ik weet niet hoe lang hij ziek was, maar wekenlang lag hij op bed en om de paar dagen kwam de dokter. Het drong niet tot me door hoe ernstig het was.

In de periode van opa’s ziekte regelden mijn ouders dat ik elke nacht bij mijn grootouders bleef slapen. Dat voelde veiliger voor mijn grootmoeder. Als er ’s nachts hulp nodig was, kon mijn grootmoeder mij roepen. Ik, negenjarige die ik was, vond het een eer om die taak op me te nemen. Elke morgen liep ik vóór achten weer naar huis, door de felle oostenwind die mijn adem afsneed, om me daar gereed te maken voor de schooldag.

Mijn grootouders in een iets jongere versie dan waarin ik hen kende.

Ik hield er een bijzondere band met mijn grootouders aan over. Graag bleef ik bij hen komen. Na de winter van 1963 bracht ik, totdat ik ging studeren op mijn achttiende, elke zondagmiddag bij hen door. We aten om 12 uur de soep die al op zaterdag was gekookt, en de gebakken aardappeltjes met sla uit de tuin, waar mijn grootvader soms een slakje uitviste die hij op de rand van zijn bord legde.

’s Zomers speelde ik in de achtertuin, voerde de kippen, terwijl mijn oma, gehuld in haar omslagdoek, langs de kippenren liep. Ik hoor haar nog zeggen: ‘Kippetjes, kippetjes, wabinnejulder toch helukkig, julderèhin ziele te verlièzen.’ Het was de uiting van haar zwaarmoedig geloof dat er iets met je moest gebeuren, waar je zelf op geen enkele manier de hand in had, een levensveranderende gebeurtenis, een bekering. Zij wachtte er haar leven lang op. En als die bekering niet had plaatsgevonden, ging je verloren. Daar was ze diep van overtuigd. Als negenjarige begreep ik daar weinig van; zo’n tien jaar later begreep ik het veel beter en voelde dat zelf ook wel een beetje zo. Je kon niet zomaar doorleven; ik zou er diepgaande gesprekken over hebben met mijn grootouders.

Mijn grootouders, zoals ik ze later (jaren ’70 en ’80) vaak bezig zag.

Een broer en zus erbij

Op mijn tweede en op mijn zevende kreeg ik er een broertje bij. Op mijn negende werd mijn zus geboren, ForraTannetje (‘We noemen haar Florence’).  

Met onze kleine zus (najaar ’63)

Twee jaar voordat mijn ouders het oude huis met de winkel en de werkplaats aan de Dorpsstraat verbouwden tot een grote winkel met bovenwoning, Meteen was duidelijk dat zij een bijzonder kind was, totaal anders dan haar broers. Niet alleen omdat ze een meisje was. Haar haar was blond en piekig, en spoedig bleek dat ze een grotere eigen wil had dan al haar broers bij elkaar. ‘Dat wordt wat, daar zul je nog heel wat mee te stellen krijgen’, zei buurvrouw Katrien.

De profetie van bure Katrien over mijn zus bleek als snel uit te komen..

Mijn zus ontpopte zich als een vat waarin zich een mengsel bevond van eigenzinnigheid, creativiteit en recalcitrantie.

Een gevolg van het verschijnen van de nieuwe ster FT aan het firmament van Dorpsstraat 69 was dat mijn oudste broer en ik altijd de klos waren bij het doen van de afwas na het avondeten.

Mijn oudste broer

Het meest uitdagend was de verhouding tot de broer die tweeëneenhalf jaar later dan ik werd geboren in het huis aan de Ambachtsstraat. Ik was te jong om me de komst van Marinus Nicolaas in ons gezin te herinneren. De operatie die hij als baby moest ondergaan vanwege een darmafsluiting, is vaag in mijn herinnering blijven hangen. Hij hield er in ieder geval het grote litteken aan over. Bij het zwemmen bij de zomerse zeedijk keken zijn leeftijdgenoten met ontzag naar de snee in zijn buik en de putjes van de hechtdraden.

Zwemmen bij de schorretjes

Hij was er dus gewoon, onaangekondigd en vooral als concurrent die als ik even niet oplette zijn verwoestende gang ging met mijn speelgoed of met de albums waar ik mijn zorgvuldig gespaarde plaatjes van boten en van vogels in plakte.

Nooit heb ik zoveel ruzie gemaakt als met mijn oudste broer. Nooit werd ik closer met iemand dan met hem. Over ruzie gesproken: mijn ouders zeiden vaak dat we net Kaïn en Abel waren. Ik beschouwde mezelf natuurlijk als Kaïn, want ik was de oudste en de sterkste, en mijn broer met de snee in zijn buik was Abel. Toen wij dat een halve eeuw later een keer ophaalden, zei René: ‘Nee, natuurlijk niet, in mijn beleving was ík Kaïn’. En bijna maakten we er ruzie over wie nu wie was van deze twee Bijbelse figuren. Allebei trokken we ons onze doemwaardigheid aan, want Kaïn was de verworpene die zijn broer uit jaloezie had gedood.

Weet je wat het woord ‘doemwaardigheid’ betekent? Het is in geen woordenboek te vinden en ChatGPT kan het niet uitleggen, maar in de Ger. Gemeente was (en is) dat een gangbaar woord: doem-waardig, dat wil zeggen: het oordeel waard.

Op die manier word je wel nederig gehouden en dat is niet slecht voor een mens, maar de keerzijde was dat zelfbeschuldiging al vroeg in onze jeugd wakker werd gemaakt.

Kaïn en Abel in vreedzamer tijden

Ook al maakte we veel ruzie, toch konden we elkaar niet missen. In het oude huis aan de Dorpsstraat met de kleine slaapkamers en de smalle overloop was het regel dat de kinderen op tijd naar bed werden gebracht. Ook op zonnige zomeravonden, als de avondzon nog in de slaapkamer scheen en ik de boeren nog bezig hoorde op het land en de vogels nog niet van plan waren er het zwijgen toe te doen. Ik lag naar al die geluiden te luisteren. Zonde dat ik er niet bij was! Mr Sleep zat nog ver weg in het buitenland. Wat zat er anders op dan naar mijn broer te gaan aan de andere kant van de overloop en met hem de avond te vieren?

We keken uit het smalle zijraam naar voorbijgangers in de straat en deden een spelletje wie het verst uit het raam kon spugen. Als de trap kraakte onder de voeten van een van onze ouders die polshoogte kwam nemen, verborg ik me opgerold onder de dekens terwijl mijn broer deed alsof hij sliep.

Alle drie bij de dorpskapper geweest, alle drie de scheve bloempot-coupe.

Ziek zijn

Als een van de kinderen ziek werd, werd de ander het natuurlijk ook. Onze ouders lieten ons net als de meeste kerkelijke ouders in de Zeeuwse Gereformeerde Gemeente inenten. Ze waren daar tamelijk nuchter in, je moest de middelen die God gegeven had gebruiken.

De gewone kinderziektes gingen ook onze deur niet voorbij: mazelen, waterpokken, de bof…Waterpokken gaven veel last: jeukende blaasjes over heel je lichaam. Wat was het dan troostend dat mijn ouders beiden elke late avond mijn broer en mij van top tot teen inwreven met talkpoeder. Hun zachte aanraking vergoedde veel en maakte het gebrek aan fysieke aanraking in mijn kinderjaren goed. Mijn ouders hadden namelijk totaal geen behoefte om te knuffelen en aan te raken, elkaar niet en hun kinderen niet. Ik vermoed dat dit voor veel gezinnen in het dorp gold en ik geloof dat ik er in ieder geval in mijn jeugd niet onder leed.

De familie van mijn vader

Ik vertelde je eerder over mijn grootouders en tantes van moeders kant. Hoe zat het eigenlijk met de familie van mijn vader? Zijn moeder Tannetje van den Berge heb ik nooit gekend. Bij zijn vader Klaas, kwam ik zelden. Het was een wat wonderlijke man die nooit mijn naam onthield – terwijl ik nota bene naar hem genoemd ben. Als ik hem tegenkwam, zei hij: ‘Zo, Turk’. Verder kwam zijn vocabulaire niet.. Zeven van mijn vaders broers en zussen (van de tien) bleven in het dorp wonen. Ik kreeg een hele berg neven en nichten.

Klaas en Tannetje (ouders van mijn vader) in hun zondagse tenue

Vooral voor mijn nichten had ik veel bewondering. Ze hadden allemaal zwart haar, waren slim en creatief. Soms ging ik op bezoek bij een van mijn tantes en oom vanwege hun prachtige zwarte kat, een lui schepsel dat zich graag liet knuffelen. Zij waren zelf een soort schemerdieren. Zij zaten na het avondeten gewoon te zitten in hun kamer totdat het helemaal donker was geworden. Ik hield daar wel van, die schemerige rust. Het was een compleet andere wereld dan die van mijn bedrijvige ouders.

Trouwfoto van mijn tante (Joanne) en oom Marien.

Soms was mijn tante aardappelschijfjes aan het bakken voor haar zoon die laat uit zijn werk kwam. Ik zat te watertanden – ik kon me niets heerlijkers voorstellen. (Mijn moeder bakte nooit aardappelschijfjes). Maar mijn tante gaf me boekjes van Piggelmee en ik mocht plaatjes bekijken met een stereoscoop, waardoor je diepte kon zien in afbeeldingen. Een gebakken aardappelschijfje zat er helaas niet.

Mijn oom was iets meer bedreven dan zijn vrouw in het lezen van een kinderziel. Hij nam me mee op zijn brommer om te gaan vissen, met de Yersekse kotter van een vriend op de Oosterschelde. Dat was prachtig! Misschien heb jij ook zoiets beleefd in je jeugd, iets dat gewoon heerlijk was. Voor mij vergoedde het ruimschoots het missen van krokante aardappelschijfjes bij mijn tante.

5. Beleven van de seizoenen

Wanneer ik de herinneringen aan mijn lagere schooljaren (t/m mijn twaalfde jaar) ophaal, zie ik vooral de zon schijnen. Ik groeide op in een even voorspelbare als veilige omgeving. Gezin, school, kerk, buren, dorpsgemeenschap, familiekring en vriendschap, het droeg allemaal bij aan de ervaring van levensgeluk, al dacht ik daar als kind nooit over na. Het was gewoon zoals het was.

Zomer op Zuid-Beveland!

Waarover ik je graag vertel: de beleving van de seizoenen en de daarmee verbonden ritmes van het dorp. Ik besef nu nog beter hoe uniek dat was en ik besef ook dat zoiets echt bij een dorp op het platteland hoort. Wie weet, roept het bij jou toch iets van heimwee op…!

Oogsttijd!

De oogsttijd in augustus en september is ongetwijfeld een hoogtepunt voor mijn nieuwsgierige leven. Het koren wordt met de hand gemaaid en in schoven gezet totdat de dorsmachine langskomt. Ik sta er met m’n neus bovenop en ben tegelijkertijd bang voor de machine die ploft en stampt als en stoomlocomotief.

Werk op het land – vaak nog met de hand en met paardenkracht!

Verderop plukken mannen en vrouwen in blauwe overalls appels en peren; ze staan op hoge ladders in de fruitbomen. Ze dragen een soort schoudertas die je aan de onderkant kunt openen om het fruit voorzichtig in de veilingkist te laten rollen. Een prachtige, vrolijke tijd!

Perenplukker in de hoogstamboogaard

Er komen kisten met de heerlijkste appels en peren in onze schuur en met goudrenetten voor de appeltaart. Mijn moeder laat kistjes met bramen komen waar ze sap van maakt.

Slachttijd!

Jij weet nog niet wat je boven het hoofd hangt…

Vroeg in de winter breekt de slachttijd aan. Een gemest varken wordt uit het kot achter in de tuin gehaald en met hulp van buren en de dorpsslager vastgebonden. Het beest schreeuwt moord en brand. Zijn lot is bezegeld, een vakkundige steek in zijn keel zorgt ervoor dat het geschreeuw overgaat in gereutel. Zodra het varken dood is, steken de mannen een strovuur rondom het varken aan dat de huid roodbruin verbrandt. Met vereende krachten sjorren ze het beest op een ladder en daarna snijdt de slager de buik met een paar halen open. Intrigerend voor een kind van acht/negen om dit allemaal te zien gebeuren en te ontdekken wat zich in een varkenslijf bevindt. Ik heb geen medelijden met het beest, dit hoort bij het jaarlijkse ritueel.

Gebrand met stro – op de ladder

Als een familie ‘geslacht’ heeft, weet het hele dorp dat natuurlijk. De kinderen komen na schooltijd een stukje gezouten zwoerd halen. De familie heeft dan al een voorraadje klaargelegd. Want als je aan die traditie niet meedoet, haal je je de minachting van het dorp op je hals! 

Geuren en kleuren van de jaargetijden

De seizoenen geven geur en kleur aan mijn leven. Elk jaargetijde brengt haar eigen avonturen mee. Na de oogsttijd komen de herfststormen. Midden in de nacht slaat de woedende wind op een keer het raam van onze achterdeur kapot. En terwijl de rest van de familie door ronkt, help ik mijn vader met het vastspijkeren van een houten plaat in de razende nacht. Ik ben er trots op dat ik hem midden in de nacht mag helpen!

In de winter kan de noordenwind de sneeuw soms hoog tegen onze achterdeur opjagen, zodat ie muurvast zit. Dan moeten we door de voordeur achterom en help ik mijn vader om de sneeuw weg te scheppen. In de lente is het een feest wanneer de huis- en boerenzwaluwen weer arriveren, zo rond half april. Meteen beginnen ze hun kunstige kleinesten te bouwen onder de overstekken. Het dorp is vol buitelende zwaluwen met hun getsjirp (‘spriet, spriet’). Veel mensen bevestigen een plank aan de gevel, anders komt de voordeurstoep onder de vogelstront.

Westerscheldedijk met de schorretjes op de vloedlijn

Op zomerse zaterdagmiddagen slieren we over het slik naar de waterlijn van de Schelde, vlak bij de watergeul en de machtige vrachtschepen. Het is nog eb. We smeren ons van top tot teen in met modder. Als het eindelijk vloed is geworden, zwemmen we ons in de kreken bij de schorren weer helemaal schoon. Mooi ritueel, ik moest er wel eens aan denken bij een doopdienst… En vergeet niet het prachtige, zinderende licht van de zomerdag over het water! Ik leer mezelf (min of meer) zwemmen in zo’n kreek in het schor. Ben je de zwemkunst meester, dan ga je naar het sluisje met de zerken waarover ik je al eerder verteld heb. Daar is het wel oppassen voor de rare vent uit het naburige dorp die wat verderop naar ons zit te loeren. Je hebt wel door dat er iets niet klopt en dat je bij hem uit de buurt moet blijven…

Intussen is het vloed geworden op de Schelde!

Zaterdagavond

Tot het veilige, voorspelbare weekritme in ons gezin hoort het autoritje op zaterdagavond door de zak van Zuid-Beveland. Een rondje dat steevast eindigt bij de aanlegsteiger van de veerboot naar Terneuzen. Terwijl we een ijsje eten, zien we hoe de laatste pont vertrekt naar ‘de overkant’. Als de vertrouwde boot het haventje uitvaart, voel ik een spoor van melancholie, van afscheid nemen, een klein beetje sterven. Later in mijn leven zou die weemoed veel groter worden. Rouwen om wat je wilt dat er is, maar wat verdwenen is. Verdriet hebben om wat je wilt dat er niet is, en wat zich toch aandient. De diepe woorden van Jezus uit de Bergrede leren: ‘Gelukkig wie treuren’, die een plek geven in mijn leven. Ik zie dat zestig jaar later als een van mijn belangrijkste levenstaken.

Een deel van de familie bij de veerboot naar Terneuzen. Een dagje Terneuzen was voor hen een heerlijk uitje.

Weer thuis, zet mijn vader zich achter zijn bureau om de administratie van de afgelopen week te doen. Ik haal mijn zaterdagse zakje friet (à fl 0,15) bij de frietboer en bezoek daarna mijn oom en tante Joanne over wie ik eerder schreef, vooral om hun dikke, zwarte kat te aaien.

Soms laat mijn vader zich verleiden tot een potje dammen. Hij is er goed in; hij is ook lid van de plaatselijke damclub geweest. Na het dammen stuurt hij me om een doos sigaren: Agio-Gouden Oogst, of Velasques. Die kun je op zaterdagavond nog kopen in het plaatselijk café, een plek waar m’n vader zelf op dat tijdstip niet gezien wil worden. Hij drinkt zijn glaasje thuis en vaak worden het er twee… 

De horizon van 1963

Het grootste deel van mijn lagereschooltijd, reikte mijn horizon niet verder dan de omgeving van het dorp waarin ik opgroeide. En daar viel genoeg te beleven!  Aan de rand van die horizon lag de Kaloot bij Borsele. Op mijn fietsje reed ik er als elfjarige ooit heen, een zeldzaam mooi stukje strand en duin. Hans Warren – later een vrij bekende schrijver en letterkundige – vertelt erover in een van zijn (vroege) dagboeken Toen ik naar de Noordnol ging. Fascinerend hoe hij probeert vogelgeluiden in taal vast te leggen. Dit gebied zou later op de schop gaan en het lot delen met veel restjes wilde natuur in Nederland: natuurgebied wordt bijzonder geschikt geacht voor industriegebied. In 1963 waren de aluminiumsmelterij Pechiney, de fosforfabriek Hoechst en de kerncentrale nog mijlenver weg.

De Kaloot, jaren later…

Ja, jaren later… zou een Zeeuwse burgemeester, Teun Vogel, voorzitter van het Zeeuws Landschap, zijn ongenoegen uiten over de keuze van de Zeeuwse Staten voor de aanleg van industriegebieden. Zij hadden zoals zo vaak in de Nederlandse politiek geen langetermijnvisie, gingen voor het grote geld en het ‘scheppen’ van banen. Zeeland had volgens Vogel een prachtige provincie kunnen blijven met aandacht voor natuur, recreatie en (kleinschalige) landbouw en fruitteelt.

Ook deze burgemeester moest het afleggen tegen de macht van internationale bedrijven, de industrielobbies en de machinerie van efficiëntie- en schaalvergroting. 

Walcheren

O, ja, dit moet ik je niet vergeten te vertellen: steevast gingen mijn ouders op Tweede Paasdag of Tweede Pinksterdag een rondje Walcheren doen. De tocht voerde eerst via Veere naar Vrouwenpolder, en ging vervolgens langs de hele Walcherse kust met als laatste halte de Boulevard in Vlissingen. Soms gingen mijn grootouders mee en dan zaten we opeengepakt op de achterbank, maar dat kon het plezier niet vergallen. Op de voorbank van de Opel Record van mijn vader konden naast de bestuurder nog een volwassene en twee kinderen zitten!

In de ogen van Zuid-Bevelanders is Walcheren een ander continent, waarvan de bewoners bekend staan om hun zuinigheid. Al snel kreeg ik daar een indruk van. Mijn moeder verzocht in een Walcherse winkel om een glas water voor mijn oma die hoofdpijn had gekregen – veel te benauwd natuurlijk in de auto. M’n vader was bovendien gewend al chauffeurend een sigaar te roken (!). Ma kreeg de kous op de kop: ‘n eindje vadder ei-je de dorpspompe, di ku-jewaêteraêle!’ Kortom: loop naar de pomp! Dat negotie kennelijk belangrijker was dan het verstrekken van een beker water, ontlokte bij mijn moeder een scherp vonnis over de hele Walcherse bevolking.

Zuinig en kritisch

Ik ben benieuwd of er nog steeds sporen van dit sentiment te vinden zijn bij de Zuid-Bevelanders. ‘De Zeeuwen zijn zuinig, ja maar vooral die op Walcheren’, denken ze in Zuid-Beveland. Leven er omgekeerd ook bepaalde gevoelens over de Zuid-Bevelanders op Walcheren? Ik vermoed van wel. Op Walcheren vinden ze vast dat de Bevelanders goed zijn in oordelen.

Wat de Zeeuwen verenigde (en nog steeds verenigt, denk ik): dat ze hun hart niet snel luchtten. Zoals het mestvarken in hun achtertuin nooit gelucht werd, zo werd de emotie opgesloten in het hok van de ziel. Alleen als het de slacht rook, schreeuwde het beest de longen uit zijn lijf. Ik vermoed dat het bij Zeeuwse emoties ook zo was. Pas wanneer je letterlijk of figuurlijk dreigde te worden afgemaakt, gingen de emoties te keer, en hoe!

Kleurige bijnamen

De dorpsgemeenschap waarin ik opgroei, kent ongelooflijk veel kleurrijke figuren. Bijna iedereen heeft wel iets opmerkelijks in zijn of haar gedrag, uiterlijk of taal. Als je die specialité de la personne niet bezit, word je automatisch ingedeeld bij het gilde van de grijze muizen.

Eigenlijk zijn die ook bijzonder, gewoonweg omdat ze niets bijzonders hebben.

Maar, geloof het of niet, bijna iedereen heeft hier een bijnaam. Soms met een buitengewoon onvriendelijke gevoelswaarde. Zo gaat een van mijn dorpsgenoten gebukt onder de last van de toenaam ‘Satan’, een ander torst de bijnaam ‘mevr. Pus’. Die alias namen hebben ongetwijfeld te maken met gebeurtenissen in het verleden en met het collectieve geheugen van het dorp. Maar lang niet altijd kom je achter de aanleiding tot een alternatieve naam, en, hoe je er ook aan komt, je komt er niet meer van af.

’s-Gravenpolder in de jaren zestig- waar zijn de mensen met al hun bijnamen?

Andere toenamen hebben een vriendelijker klank. Zo woont midden op het dorp een fruitteler, Willem Geelhoed (op z’n Zeeuws uitgesproken: heelgoed) in wiens boomgaard het onkruid hoog opschiet, een ‘vûle fruitkwî-jeker’ zeggen de mensen. Hij krijgt dan ook spoedig het epitheton ‘Bill Heli, de strekhoskoning’. Strekhos is het Zeeuwse woord voor kweek, een lastig onkruidgras met een haast niet uit te roeien wortelstelsel. En ‘Bill Heli’ – dat besef ik eigenlijk nu pas – komt natuurlijk van de zanger Bill Haley, wiens nummer ‘Rock aroundtheClock’ uit 1954 ook op het Zeeuwse platteland was doorgedrongen.

   De onbedaarlijke neiging om je medemens van een toenaam te voorzien, gaat mijn schoolklas niet voorbij. Aan het einde van mijn basisschoolcarrière heet ik ‘professor’, dat vertelde ik al. Een klasgenoot moet het doen met het predicaat ‘mierekeutel’ en een ander wordt ‘schudkop’ genoemd vanwege de vreemde manier waarop hij zijn hoofd beweegt.

De dorpsgek – die niet gek was

En, o ja, en dan nog iets over de dorpsgek. Ben je ooit zo iemand tegengekomen? Volgens mij zijn ze inmiddels, net als kabouters, uitgestorven, zowel de dorpsgek als de dorpsnar. Je leest er alleen nog over in oude, vergeelde boeken. In mijn dorp waren ze er nog: de dorpsnar heette Jewannes Nijsse – hij kon rijmpjes maken en dreef graag de spot met mensen. Wat de dorpsgek betreft, iedereen in het dorp wist: aan die persoon zit ergens een steekje los, die is fysiek of mentaal niet als een ander: ‘zuurstofgebrek tijdens de bevalling’.

   Maar zo gek was-ie niet, hij kon je ongezouten de waarheid zeggen, omdat hij zonder gêne – tegen de Zeeuwse volksaard in – het hart op de tong droeg. In mijn tijd trad Johannes van den bakker op, Jewannes op zijn Zeeuws. Hij bestookte je met vragen, zeker als hij je met een meisje had zien lopen. Het fascineerde hem, de geheimen die er misschien plaatsvonden tussen een jongen en een meisje en hij vroeg je het hemd van je lijf.

Jewannes van den bakker ergens in de jaren ’80 of ‘90

Jewannes maakte deel uit van een reformatorisch bakkersgezin in de Dorpsstraat en hij had een wat cynische blik ontwikkeld op de zwaarmoedige overtuigingen die hem omringden. Na een sterfgeval in zijn familie, werd er tegen hem gezegd: ‘Nou, Jewannes, de dood komt ook jou een keer halen, houd je er rekening mee?’ ‘Dat zal niet gebeuren’, was zijn antwoord, ‘dan pak ik m’n fiets en rijd ik naar mijn tante in Yerseke’. Hoe Johannes gestorven is, heb ik nooit vernomen, ik weet wel dat het hele dorp ontroerd was toen hij ‘uit de tijd’ was. Ze hadden hem inclusief zijn impertinente vragen en gekke uitvallen in hun hart gesloten.

12 jaar van mijn leven

Hiermee sluit ik de reflecties over de eerste twaalf jaar van mijn leven af, en daarmee de zonnige tijd, het geluk van een kind dat opgroeit in vredestijd na een gruwelijke oorlog, geboren binnen de veilige muren van een stabiel gezin, gebakerd in de windsels van een hechte dorpsgemeenschap, gespeend in ontluikende vriendschappen, gepokt en gemazeld in een lieflijk landschap.

In de middelbare schooltijd pakten zich wolken samen en begon een crisis te ontwaken in mijn ziel, het innerlijk gevecht om wie ik was en wie ik mocht zijn.