Categorie: 2007

Ds. N.M. Tramper, Vlaardingen

Benedictus van Nursia, de stichter van de Benedictijner kloosterorde, heeft eens gezegd dat het een grote genade is dat je aan iets kan beginnen: een stukje werk dat al veel eerder gedaan had moeten worden, of een brief schrijven. Maar volgens Benedictus is het een nog veel grotere genade als je met iets kunt ophouden. Met iets ophouden is moeilijker dan met iets beginnen. Jullie, jongens en meisjes, herkennen dat wel denk ik: als je geroepen wordt voor het eten en je wilt nog graag even buiten blijven spelen, of je wilt nog iets afhebben achter de computer. Er is altijd weer méér te doen, méér te praten. Ophouden is vaak lastig, maar het hoort bij het leven. Als u wel eens in een Benedictijner klooster bent geweest en de getijden hebt meegemaakt, merk je dat goed. Ook overdag, terwijl iedereen aan het werk is, klinkt de kloosterbel en dan wordt er gestopt. De monnik die studeert, de monnik die op het land werkt, of in de bierbrouwerij, ze haasten zich allemaal naar de kapel, want nú moet het werk ophouden, nu is het tijd om te rusten en om te bidden.

De genade van het ophouden is in ons leven erg nodig, maar in een havenstad, waar alles af en aan loopt, in een 24 uurs economie is die genade schaars. Iedereen is druk. 

In de tekst (vs 31) nodigt Jezus zijn discipelen uit om naar een eenzame plaats te komen, om te rusten. Op adem te komen, want ze waren door Jezus uitgezonden geweest, twee aan twee. Zonder brood, zonder geld, zonder extra kleren erop uitgestuurd om het Evangelie te verkondigen, mensen tot bekering te roepen, duivelen uit te werpen en zieken te genezen (Mark. 6 vs 7-13). Een missionaire stage zouden we vandaag zeggen. Ze komen daar enthousiast van terug: ze vertellen Jezus alles wat ze gedaan hadden en wat ze onderwezen hadden (vs 30). Ook als ze bij Jezus terug zijn, gaat het maar dóór: steeds komen er mensen en ze hebben geen gelegenheid om te eten (vs 31b). Hoe herkenbaar: dat je ook in het werk des Heeren geen gelegenheid hebt (of neemt…) om te eten, of om te rusten. Denk maar aan vergaderingen die tot diep in de avond doorgaan, terwijl de tijd om te rusten al lang is aangebroken.

Dan zegt Jezus: nu is het tijd om te rusten, om ons terug te trekken op een eenzame plek. ´Anapausasthe, een pauze, een onderbreking. Voor ons is pauze een welkome onderbreking van het dagelijkse werk, vooral een langere pauze die we vakantie noemen. Heerlijk als je een poosje niet naar school moet, als je er niet vroeg uitmoet om je te haasten naar het kantoor of de winkel. Maar ook als je geen werk hebt of als je een pensioen geniet, is vakantie een onderbreking van het dagelijkse leven, of van de stress: er even uit zijn! 

Zou Jezus wel eens vakantie hebben genomen? Niet zoals wij dat kennen, maar wel die korte momenten in de eenzaamheid om met zijn leerlingen alleen te zijn, om met zijn Vader in de hemel alleen te zijn, daarom zocht Jezus de stilte en de eenzaamheid op.

Mijn eigen vader ging de eerste vijftig jaar van zijn leven nooit op vakantie. Mijn ouders werkten hard, gestaag. Toch was er ook tijd om de dingen te verwerken. Hebben wij nu een rustiger leven dan zij, 50 jr geleden? Dat zou wel zo moeten zijn, want wij hebben veel apparaten die voor ons nu het werk doen: wasmachines, magnetrons, computers. Die zouden ons veel meer tijd en rust moeten opleveren. Toch vermoed ik dat ons leven niet rustiger is dan het hunne. Ik zie mijn vader nog op de rand van de keukentafel zitten om met mijn opa de stand van zaken door te nemen van alles wat er gebeurde in het dorp, en het wereldnieuws en een uur later zaten ze er nog. Er was rust, er was tijd om het te verwerken, om elkaars verhalen aan te horen. Door onze samenleving jaagt onrust, die nestelt zich in het centrum van ons bestaan, in onze ziel. We hollen van de ene prikkel naar de andere om tot rust te komen. Veel mensen zijn de rust kwijtgeraakt die er was in de omgang met God, in de kerkgang, in het vieren en hooghouden van de zondag, zoals het volk Israël de sabbat hield. Soms hebben ze er bewust afstand van genomen, maar vaak is het een geleidelijk proces. Je zoekt het niet, maar ineens is het zo, dan heeft de gejaagdheid die gepaard gaat met zoeken naar zin, je in zijn greep. Onrustig is mijn hart, zei Augustinus, totdat het rust vindt in U mijn God. Dat geldt zeker voor ons, mensen van de 21^e eeuw.

Jezus leert zijn discipelen de genade van het ophouden. Dat betekent 2 dingen:

1. Jezus herinnert de discipelen aan de sabbatsrust. Want het Hebr. woord voor ophouden, rusten is: ´sjabat´. Wie God liefheeft, moet rusten. Gedenk de sabbat, denk erom dat u weet van ophouden! Omdat God rustte van al zijn werken, moet u nu ook wat rust nemen. De Heere heeft na zijn scheppingswerk ook afstand genomen. Hij heeft zich van Zijn werk losgemaakt en Hij zag dat het zeer goed was. Hij verheugde zich in het werk van zijn handen, toen Hij rustte van zijn werk.

Daarom kun je wel opgaan in je werk, maar mag je niet je waarde, je identiteit eraan ontlenen, door steeds meer te willen presteren. Maar je mag – omgekeerd- ook niet wanhopig zijn als het niet goed gaat, als je faalt. Als je werk hebt, mag je je verheugen over het werk van je handen, zeker als het goed gaat, maar dat kun je alleen doen als je er een beetje afstand van neemt.

2. Een discipel van Christus moet niet alleen zichtbaar zijn voor de wereld, maar ook ónzichtbaar. De zichtbare kant was er toen de discipelen twee aan twee door de dorpen en steden trokken en in de huizen het Evangelie verkondigden. Maar de verborgen zijde van hun bestaan was toen ze alleen waren met Jezus. Wij zouden dat de woestijnkant kunnen noemen. De woestijn, dáár ligt ten diepste de dragende as van je bestaan. De eenzaamheid met God, het verborgen leven, dat je de Heere kent, waar je, schuldig, nietig mensenkind, je eigen leven onder ogen ziet, waar je Zijn liefde mag proeven, de stille omgang, de afhankelijkheid en het gebed. Daar komt, als het goed is, je kracht vandaan, je motivatie, in die momenten waarop God je ook iets laat merken van zijn liefde voor de wereld.

Ook voor de gemeente geldt dat ze niet alleen zichtbaar moet zijn, maar ook onzichtbaar (*).

Maar, eerlijk is eerlijk, vaak eist het zichtbare leven, die publieke kant van het bestaan alle aandacht op. Daaraan ontkomt zelfs Jezus niet! Kijk maar in vers 33 en 34. de scharen hebben het ontdekt en zijn hun voor. Jezus zoekt met zijn discipelen de stilte, maar ze staan hem op de oever al op te wachten. Maar dan maakt Hij niet rechtsomkeert. Dan ziet Hij de schare en wordt innerlijk met ontferming over hen bewogen. Dat heeft me opnieuw geraakt, deze tekst, deze houding van Jezus. Hij begon hen vele dingen te onderwijzen. Dan ziet Hij dorstige mensen en nodigt hen tot het levende water. Dan ziet Hij belaste en afgetobde zielen en dan klinken de woorden: komt tot Mij allen die vermoeid en belast zijt en Ik zal u rust geven.

Het is een zegen als we vakantie mogen houden, als je naar een aangename plek kunt trekken. (Want lang niet iedereen valt dit toe en veel mensen op de aarde reizen wel, maar dan noodgedwongen, omdat ze vluchten.) Vakantie houden is ook wel lastig. De afgelopen vakantieweken las ik een boek over Afghaanse vrouwen in een bittere, uitzichtloze situatie tijdens de oorlog in Afghanistan. Vrouwen die geen rechten hebben dan alleen het bezit te zijn van hun man, vrouwen die vaak hun ouders, en broers of zussen in de oorlog verloren hadden. Ik kan u het boek aanraden (Khaled Hosseini: Duizend schitterende zonnen´). Onvoorstelbaar lijden- het boek gaat van trauma naar trauma! Jij zit daar vakantie te vieren en stoort je al aan de kleinste mate van herrie in je omgeving en dan elders in de wereld: schreeuwend, nameloos leed. Je kunt er tranen van in je ogen krijgen. Misschien niet van alle ellende die in zo´n boek even dichtbij komt, maar omdat je zelf nog zó weinig weet wat ontferming is, daar op je veilige vakantieadres. Wat doe je hier, terwijl de wereld in brand staat?

En tóch: Jezus wil dat zijn leerlingen zich terugtrekken, even afstand nemen.  Niet minder belangrijk: Jezus zelfhad het herhaaldelijk nodig om zich terug te trekken. Hoezeer had Hij de Vader nodig. Naarmate Hij zich meer met de mensen inliet, naarmate Hij meer rondwandelde in die vuile, melaatse wereld, naar die mate trok Hij zich terug om rust te vinden bij de Vader. Jezus heeft het zijn leerlingen vóórgedaan. Herhaaldelijk trok Hij zich terug, van de tijd dat Hij verzocht werd in de woestijn tot aan dat laatste eenzame uur met de Vader in de tuin van de pijn, de hof van Gethsemané. Hij deed het de discipelen -en ons- vóór, maar we moeten het nauwkeuriger zeggen: Hij deed het voor ons!

We zien in de beschrijving van Markus dat Jezus na een lange en vermoeiende dag, waarop Hem geen rust beschoren was, bij het vallen van de avond de berg op gaat om te bidden. Om een moment met de Vader alleen te zijn, om een rustpunt te vinden bij Hem. Dát was nu Jezus´ werkonderbreking. Toen Hij daar was, op de berg, was Hij voor zijn leerlingen en voor de schare verborgen, maar zij waren niet verborgen voor Hem. Terwijl zij zich aftobben op het meer, bidt Jezus op de berg. Zo bidt Hij ook, wanneer de discipelen slapen, in de hof van Gethsemané. Zo bidt Hij nu, voor ons verborgen, aan de rechterhand van de Vader.

Zelfs zijn ´vrije tijd met de Vader´ was met het oog op ons heil, op onze redding. Daarom moeten we onze Heiland volgen, die ons zo ´uitnemend heeft liefgehad´. We moeten niet onze ziel en zaligheid verbinden aan ons werk, aan het succes of het falen ervan. Soms draven we, slaven we, en zien we geen vrucht. Soms is onze vrije tijd een kwelling omdat we geen rust vinden, omdat Christus zich verborgen heeft. Maar is Hij dan niet verborgen om te bidden? Het geeft vrolijkheid, ruimte en ontspanning als we dát mogen geloven. Onze arbeid, heel ons leven: zo onaf, zo beperkt, met schuld gemengd, zo getekend door onrust, onze povere gebeden, dat alles wordt nu gedragen door Zijn gebed, verzoend door het krachtig reukwerk van Zijn offer.

Ook voor een preek geldt: het is makkelijker te beginnen dan te eindigen. Daarom mag bij het woord van vanmorgen ook de daad worden gevoegd en zal ik ook rusten van mijn woorden. Lof zij de Vader en de Zoon en de Heilige Geest, Amen.

(* Van Spurgeon, de opwekkingsprediker aan het einde van de 19^e eeuw in Londen, wordt verteld, hoe hij jaloerse collega´s op bezoek kreeg. ´Waarom gebeurt er zoveel bij jou in de gemeente, trek jij zoveel mensen en schijnen er velen tot geloof te komen?´ Hij nodigde ze ut om op zondagmorgen langs te komen, maar dan niet om half tien, maar om half acht. Tot hun verbazing zagen ze dat toen al zo´n honderd mensen bijeenwaren in de kelder voor een gebedssamenkomst.´Dat is het geheim´, zei Sp, ´hier is de krachtcentrale.´

Zoals in vele delen van het land huizen gedragen worden door onzichtbare palen, zo wordt de gemeente en de publieke eredienst gedragen door de verborgen kracht van het gebed en de omgang met God.)

https://schatkamer.beeldengeluid.nl/serie/2101608030024944131/de-boekenkast/aflevering/2101608120104527931

(Over geestelijk leiderschap anno 2007) Lezing Classis Schiedam 23-5-07

1. Een eigentijdse spiegel

Met de opkomst van Pinksterkerken, charismatische en evangelische gemeenten in de vorige eeuw krijgen de presbyteriaanse kerken in alle delen van de wereld een spiegel voorgehouden. Hoe komt het dat genoemde kerken en gemeenten groeien, terwijl de presbyteriaanse kerken achterblijven? Is dat een gebrek aan doordachte theologie? Zeker niet! Is het een gebrek aan een wel doortimmerde structuur? Allerminst! Hebben we onvoldoende opleidingsmogelijkheden voor voorgangers? Is het een gebrek aan historische besef of traditie? Of anders het ontbreken van een doordachte liturgie in de erediensten? Nog veel minder! Dat alles is in de protestantse, zeker de presbyteriaanse kerken, rijkelijk voorhanden.

Het antwoord op deze vraag ligt m.i. niet in de theologie, niet in de liturgie, maar in de manier waarop de kerk en ook de zending georganiseerd is, de manier waarop er leiding gegeven wordt.

2. De vraag naar geestelijke leiding

De vraag naar het leiderschap is een existentiële vraag en ik heb er in een paar studieverloven hard op zitten studeren en het tot een speerpunt gemaakt tijdens de predikantenreis van okt. 2006 naar de VS. In toenemende mate vraag ik me namelijk af:  zit daar de crux niet, dat we hier te lande kerkelijk overgeorganiseerd raken, in ieder geval wel in ´mijn´ kerk, de Protestantse Kerk van Nederland. Eerst moet alles geregeld worden, daarna zien we wel of er nog geestelijk leven is. ´Ministry follows structure´.

Ik was erg benieuwd hoe ze dat in de VS doen. Hier houden we elkaar in onze angst voor scheve-schaatsen-rijdende Leiders vast in een democratische wurggreep van conflicterende standpunten. Zodat visionair beleid en slagvaardigheid nooit kans van slagen hebben. Ik ben zowel in buiten- als binnenland al zo vaak getuige geweest van de ontmoedigende impact van het politieke spel van ruziënde ambtsdragers, kerkenraden, commissies en synoden op het geestelijk gehalte van de gemeente. Kán de Protestantse kerk eigenlijk nog groeien? Of ontneemt haar ambtelijke structuur haar die mogelijkheid? Het gaat niet goed met de kerk omdat het ons aan geestelijke leiding ontbreekt. Echt leiding en echt geestelijke leiding. Ik ken de gevaren van de sterkte leider goed –in de Bijbel komt het woord leiderschap trouwens helemaal niet voor- en ik sta niet te trappelen om een bisschop, maar misschien moeten we eerlijk toegeven dat het zo ook vaak geen doen is. De Protestantse kerkstructuur heeft wel Bijbelse wortels, maar is voor een belangrijk deel een product van de moderne tijd, de West-Europese cultuur zoals zich die heeft ontwikkeld van de 17e tot halverwege de 20e eeuw. De na-moderne mens zit er niet op te wachten. De kerk als instituut is dan ook ´uit´. Wat even schadelijk is: de zonde van de binnenkerkelijke hoogmoed krijgt er te veel kansen.

De voor kerk en zending zo gebruikelijke vergadercultuur wordt in de regel als vermoeiend ervaren. Er wordt geen dynamiek aan ontleend. Er wordt geen geestelijke inspiratie in opgedaan. Van een dergelijke institutionalisering hebben Pinkstergemeenten wereldwijd veel minder last. Ze zijn ongecompliceerd in hun structuur van leiderschap, gaan dan soms ook van crisis tot crisis. Maar het verhindert hun groei niet, en opvallend genoeg, vooral onder de armen en de marginalen vinden ze gehoor.

3. Een historische spiegel

Zo is het van den beginne niet geweest! De reformatie van de kerk in de 16e eeuw bracht niet alleen de vernieuwing van het geloof en het christelijk leven, maar ook een vernieuwing van de kerkelijke organisatie met zich mee. De bisschoppen (episkopoi) en de priesters (presbuteroi) fungeerden tot dan toe als de bewaarders van het heil. Het persoonlijk geloof was gewikkeld in het geloof van de kerk en daarmee nauwelijks een persoonlijk geloof. De kerk fungeerde als moeder; haar huishouden bood veiligheid, troost en de waarborgen voor het leven na de dood. Met de Reformatie treedt de mens uit de donkere anonimiteit van de mystieke moederkerk. Hij komt persoonlijk voor God te staan in schuld en genade. Maar hij gaat ook verantwoordelijkheid dragen voor de gemeenschap van de kerk. Hij wordt mondig en is niet langer afhankelijk van de kerk. Men kan spreken over de democratisering van de kerk in de 16e eeuw (W. Van ’t Spijker). De Reformatoren schaffen het priesterschap als bijzonder ambt af. Tenslotte wordt in het Nieuwe Testament het hele volk van God als priesterlijk volk aangeduid. Calvijn wisselde de bisschop in voor de ouderling. De belangrijkste taken in de kerk werden die van verkondiger en pastor: leraar en herder. Naar het model van de stadsstaat Genève vormen ouderlingen, diakenen en predikanten een raad, waarin de belangrijkste beslissingen werden genomen. Het leiderschap berust bij een college. Toen de Reformatorische kerken in Europa groeiden ontstonden kerkordes. Bindende besluiten werden genomen in ‘meerdere vergaderingen’, d.w.z. colleges van afgevaardigden, waarin niemand over een ander kon heersen. Men moet deze ontwikkelingen niet alleen zien als reactie op de Rooms-Katholieke hiërarchie (letterlijk: de heilige is de eerste), maar ook als verweer tegen Doperse stromingen die alle ambten wilden afschaffen en zich beriepen op het leiderschap van de Geest. Calvijn en Luther begrepen van het begin af aan dat bij deze stromingen de Heilige Geest en de eigen geest al snel verward werden en dat fanaten op die manier de kans kregen om te heersen over de kudden van Christus. Het presbyteriaanse model van kerkbestuur is dus al ruim vier eeuwen oud. De kracht en de betekenis ervan zijn moeilijk te overschatten.

4. Modern, maar niet functioneel leiderschap

Het presbyteriaanse model van kerkregering heeft echter het karakter van de ‘moderne tijd’ in zich opgenomen. De ‘moderne tijd’ is de periode van de 17^e t/m de 19^e eeuw, die gekenmerkt wordt door toenemende eigenwettelijkheid in het menselijk denken en handelen, door de opkomst van de moderne wetenschap en door het sociaal contract. De moderne tijd draagt –heel anders dan in de Middeleeuwen- het karakter van een sociaal regelsysteem. De protestantse kerk heeft dat grotendeels overgenomen en vastgehouden. Maar dat is nu juist de reden dat de kerk niet meer herkenbaar is in de zogenaamde post-moderne samenleving van het Westen. Hier nemen mensen zelf het stuur in handen om hun wereld in vrijheid te ontwerpen. Hier zijn karakters, persoonlijkheden, belangrijker dan structuren en organisaties. Het instituut kerk lijdt aan functieverlies. ‘De kerk zal wel ergens goed voor zijn, maar niet voor ons.’

Het ligt óók een reden waarom de presbyteriaanse kerk in de meeste pre-moderne culturen niet echt wortel heeft geschoten. Ik bedoel culturen die niet door zo een periode zijn heengegaan, die wij de ‘Verlichting’ noemen, en dat geldt voor de meeste culturen op deze wereld: in Afrika, in het Midden-Oosten, op de Balkan, in Latijns-Amerika. In die culturen heerst een heel ander systeem van leiderschap en het is de kerkelijke zending steeds zwaar gevallen om het leiderschap daar een Bijbels, christelijk stempel (en niet een modern Westers stempel) te geven.

5. Arnold Cornelis en de stabiliteitslagen in de cultuur.

De Vlaamse filosoof Cornelis onderscheidt drie stabiliteitslagen in de cultuur, drie niveaus van kennis en drie periodes van volwassenheid. Alle drie corresponderen ze met drie basisemoties, met drie vormen van catastrofaal leerproces, en met drie menstypen.

1. Natuurlijk systeem: de wereld van de feiten, verschijnselen en gebeurtenissen, die de mens ‘hanteert’ door te registreren en te zoeken naar geborgenheid. De negatieve emotie is die van de angst (voor het verlies van geborgenheid). De mens zelf is in dit systeem verborgen.

2. Het sociaal regelsysteem: de wereld van de mogelijkheden, die de mens hanteert door spelregels, contracten en definities op te stellen, en door te zoeken naar beheersing. Beheersing in de vorm van macht, politiek, sociaal contract, vaardigheden en bekwaamheden. Positieve emotie is het besef van bekwaamheid en sociale vaardigheid, negatieve emotie is die van verzet tegen het systeem: boosheid, wrok. De mens is in dit cultuursysteem de zwijgende mens.

3. Het communicatieve besturingssysteem: de wereld van de bedoelingen, die gehanteerd wordt in een creatief proces van zelfsturing en zoeken naar zingeving in communicatieve leerprocessen. Basisemotie is identiteitsbesef en levenslust. Als het leerproces catastrofaal verloopt zijn de basisemoties die van verdriet, verlies van zingeving en depressie. De mens die floreert in dit cultuursysteem is de open en communicerende mens.

6. Het verborgen programma van een organisatie

De drie logische fasen in de ontwikkeling van kennis zijn ook van toepassing op bedrijven en organisaties als kleinschalige cultuursystemen en m.i. óók op de kerk. De cultuurfasen zijn in een organisatie vooral zichtbaar als hiërarchische lagen.

De eerste laag is die van de ontvangers, die opereren met de ‘thuis’ opgebouwde en doorgegeven kennis, met de logica van mogelijkheden die neergelegd is in de moedertaal . Voor hen dient de organisatie de veiligheid van een natuurlijk systeem te bieden. De bijbehorende (negatieve) emotie is angst, namelijk voor veranderingen, bijvoorbeeld in werkruimte, aanpak, of koerswijzigingen wat betreft grondslag en doel.

De tweede laag is die van de uitvoerders. Zij bedenken en hanteren de regels in de organisatie. Zij ontwerpen de sociale en juridische structuur en maken de organisatorische kennis operationeel, vooral door controle en toetsing aan de afspraken. Deze kennis gaat boven de persoonlijke traditie uit is ook gericht op ontwikkeling van de organisatie: binnen de kaders van ‘bedrijfsfilosofie’ worden nieuwe mogelijkheden verkend. De uitbreiding van activiteiten is vooral kwantitatief, niet kwalitatief aanvullend.

De derde laag is die van de zenders. Zij hanteren een ‘logica van zelfsturing’ die niet bepaald wordt door het verleden, maar handelt met de toekomst voor ogen. De nieuwe logica breekt met het sociale regelsysteem door het te corrigeren. Controle maakt plaats voor bijsturing van het regelsysteem zelf, langs de communicatieve weg van overleg, bezinning, coaching en terugmelding. Het model van de klant, of de afnemer, is het model van de mens die verandert. Mensen willen niet louter producten, maar waarden die in de producten tot uiting moeten komen.

7. Kerstening van leiderschap

Eén van de belangrijkste uitdagingen waar we in de christelijke gemeente en in de zending voor staan is de kerstening van het leiderschap: de vorming en toerusting van (jonge) mensen (al dan niet ambtsdrager) die in staat zullen zijn om werkelijk in het voetspoor van Christus leiding te geven.

Wat zou een dergelijke toerusting in kunnen houden?

1. Een onderzoek naar het geestelijk gehalte van het leiderschap in kerk en zending, om door het licht van Gods Geest te ontdekken hoezeer het moderne leven ons aankleeft. Het zit als een gegoten pak, maar het is voor een belangrijk deel niet erg bijbelse, veeleer heidense kledij! Het maakt van de kerk een organisatie en van de zending een instituut. Wat kan ons daar beter van genezen dan zorgvuldig en intens luisteren naar de Schriften? Laten we in Oude en Nieuwe Testament aandachtig bestuderen hoe God mensen heeft geroepen om leiding te geven, hóe Hij hen heeft gebruikt in Zijn dienst, hoe ze gehoorzaamheid hebben geleerd en moed kregen om vol te houden. Aartsvaders, richters, profeten, priesters, soms erg jonge mensen als Jozef, Samuël, David, Josia, soms lijdende mensen zoals Job, Asaf, Jeremia, soms vrouwen zoals Sara, Jaël, Debora, Hanna, Ruth. En dan hebben we het Nieuwe Testament nog niet genoemd.
2. Deze toerusting houdt een aantal schijnbare tegenpolen dicht bij elkaar: de intellectuele vorming (kennisoverdracht) én de dagelijkse oefening in discipline, dienst, en nederigheid. De persoonlijke ontwikkeling én een groeiend besef van verantwoordelijkheid voor de gemeenschap. Een diepgaande kennisname van de leefwereld én de verborgen omgang met God. De persoonlijke biografie kan daarbij getoetst worden aan de biografieën van hen die ons zijn voorgegaan in de dienst van Christus en Zijn Rijk. In de studie en in de voorbereiding op het ambt of op de taak als zendingsarbeider komt het eigen levensverhaal voortdurend ter sprake.
3. Studenten die zich voorbereiden op een leidinggevende taak in de kerk of over grenzen heen in evangelisatie en zending moeten leren hun roeping, hun dienst te gaan beschrijven met beelden (metaforen) die aan de Schrift zijn ontleend. Bijvoorbeeld het beeld van ‘ambassadeur’, ‘atleet’, bouwkundige. Of dat van: ‘ouder’ (vader of moeder), ‘loods’, ‘herder’. Of ook: ‘dwaas’, ‘schuim’ (of ‘afschrapsel’). Niet alle beelden kunnen op ieder persoon van toepassing zijn. Geschikte beelden zijn die beelden die passen bij de roeping, bij de persoonlijkheid en bij de cultuur waarin wordt gewerkt. Deze beelden zeggen weinig over de positie van iemand, over een ambt of taak, maar ze zeggen veel over de manier waarop iemand de taak uitoefent. Daarom zijn ze functioneel, krachtig, van grote waarde voor de bediening waartoe iemand is geroepen.

Aan mensen die diepe bewogenheid verbinden met een nieuwe visie op de toekomst van het werk des Heren en die in geloof stappen durven nemen, heeft de kerk, diaconaat en zending grote behoefte. Blijven we structuren in stand houden, waarmee we ons tot in lengte van dagen kunnen bezighouden, maar die uiteindelijk geen vrucht dragen. Bij ´communicatieve zelfsturing´ als een postmodern systeem worden we toch erg op onszelf, op onze creativiteit en persoonlijkheid teruggeworpen. Maar in de kerk hoeft dat niet en mag dat niet. Want we hebben een zeer creatieve Geest (die erbij was toen God de wereld ontwierp), de Geest die gegeven is aan de gemeente, voor Wie geen cultuur onbereikbaar een geen enkele grens een hindernis vormt! Voor ons blijft de opmerking van dr. J.H. Bavinck relevant: ´Spannen we voor de Geest een zeil of een zakdoek?´ Blijven we onze eigen menselijke maat hanteren, of durven we ons uit te strekken naar een nieuw en verrassend werk van de Geest?

Ds. N.M. Tramper,  Vlaardingen

Acht dagen was ik met een stel collega´s ondergedompeld in de Amerikaanse samenleving. New York, Chicago betekenden ook voor mij nieuwe werelden. Het raakte me allemaal meer dan ik had verwacht. Het was niet de Amerikaanse politiek, de afgelopen weken weer in heftig vaarwater gekomen, die ons bezighield. Wel de vraag wat nu toch het geheim is achter die uit hun voegen gegroeide gemeenten van Christus in de big cities van de VS. We bezochten Redeemer Presbyterian Church in het hartje van New York en Willowcreek in de wijde en gegoede randstad van Chicago. Waarom? In ieder geval om enige wijsheid op te doen aan gene zijde van de Atlantic waar onze eigen natie verschrompelde tot een popperig landje vol christelijke doemdenkers.

De vraag naar geestelijke leiding

Voor mij stond de vraag naar het geestelijk leiderschap voorop. Het is een existentiële vraag en ik heb er in een paar studieverloven hard op zitten studeren. In toenemende mate vraag ik me namelijk af: zit daar de crux niet, dat we hier te lande kerkelijk overgeorganiseerd raken, in ieder geval wel in ´mijn´ kerk, de Protestantse Kerk van Nederland. In Vlaardingen kunnen ze erover meepraten. Eerst moet alles geregeld worden, daarna zien we wel of er nog geestelijk leven is. ´Ministry follows structure´. Als je niet blind bent, kun je zien wat het resultaat is…

Ik was erg benieuwd hoe die grote jongens het daar deden. Hier houden we elkaar in onze angst voor scheve-schaatsen-rijdende Leiders vast in een democratische wurggreep van conflicterende standpunten. Zodat visionair beleid en slagvaardigheid nooit kans van slagen hebben. Ik ben zowel in buiten- als binnenland al zo vaak getuige geweest van de ontmoedigende impact van het politieke spel van ruziënde ambtsdragers, kerkenraden, commissies en synoden op het geestelijk gehalte van de gemeente. Kán de Protestantse kerk eigenlijk nog groeien? Of ontneemt haar ambtelijke structuur haar die mogelijkheid? Nee, aan die rijke theologische traditie kan het niet liggen, ook niet aan onze uitgebalanceerde liturgie, nog minder aan de voorzieningen voor de opleiding van predikanten. Het gaat niet goed met de kerk omdat het ons aan geestelijke leiding ontbreekt. Echt leiding en echt geestelijke leiding. Ik ken de gevaren van de sterkte leider goed –in de Bijbel komt het woord leiderschap trouwens helemaal niet voor- en ik sta niet te trappelen om een bisschop, maar misschien moeten we eerlijk toegeven dat het zo ook geen doen is. De Protestantse ambtsstructuur heeft wel Bijbelse wortels, maar is voor een belangrijk deel een product van de moderne tijd, de West-Europese cultuur zoals zich die heeft ontwikkeld van de 17^e tot halverwege de 20^e eeuw. De na-moderne mens zit er niet op te wachten. De kerk als instituut is dan ook ´uit´. Wat even schadelijk is: de zonde van de binnenkerkelijke hoogmoed krijgt er te veel kansen.

Zoetheid van tussen de wolkenkrabbers

In Redeemer midden tussen de wolkenkrabbers in Manhattan ontmoetten we een presbyteriaanse gemeente met een opmerkelijke groei. Uit de verhalen en getuigenissen kun je niet anders concluderen dan dat hier in een tijdsbestek van 15 jaar een bijzonder en krachtig werk van de Geest bezig is. Want Hij, de Heilige Geest, is natuurlijk wel hét geheim. Wat begon met een klein groepje, is uitgegroeid tot een gemeente van meer dan vijfduizend. En laten we nu niet zeggen dat in de VS alles groot is: auto´s, wegen, huizen, flats en dus ook de kerken. Want zo is het niet. Ook in de VS kampen veel traditionele kerken met achteruitgang. In Bosten moesten in korte tijd twaalf kerken gesloten worden en de Episcopaalse (Anglicaanse) kerk in het centrum van New York heeft op papier 2200 leden, waarvan er ´s zondags hooguit 50 in de kerk zitten. Wat is dan het ´zoete geheim´ van Redemeer, wat voor honing valt er te peuren van tussen het beton en staal van de overweldigende wolkenkrabbers? We zijn er maar enkele dagen geweest. Een grondige evaluatie of kritische bespreking is daarom niet aan de orde en ook niet zinvol. Ik waag het er wel op een stuk of wat opvallende punten te noemen die misschien leermomenten zijn. Leermomenten die niet onmiddellijk toegepast kunnen worden op de Nederlandse situatie, maar die wel aan het denken zetten, een beetje moed geven en wat handgeld voor mijn werk en mijn eigen (Christus´!) kerk. Ik beperk me in dit artikel tot Redeemer. Over Willowcreek schrijf ik graag een andere keer.

1. Visionair beleid

Het heldere en op de Bijbel georiënteerde, sterk visionaire beleid van Redeemer valt meteen op. Het wordt door de staf, de door de kerk betaalde ´professionals´ voorbereid, uitgewerkt en uitgevoerd. Ieder heeft daar zijn eigen beleidsterritorium. Een mooi ´plaatje´ van wat ik bedoel met visie en beleid liet Tom Jennings, hoofd Muziek en Drama van Redeemer, ons zien. De kerk richt zich in de erediensten op de ´young professionals´. De morgendienst heeft daarbij in muzikaal opzicht een meer klassiek karakter en trekt ook een iets ouder publiek dan de avonddienst in Jazz-stijl.

Liturgie is voor Jennings niets minder dan ´retelling the gospel account´. Schepping, zondeval, verzoening krijgen een plaats in lofprijzing, schuldbelijdenis en momenten van toewijding in de eredienst. Daarnaast is in de liturgie zorgvuldig evenwicht gebracht tussen waarheid en genade, hoofd en hart, evangelieverkondiging en beantwoording van de boodschap. Er is dus nagedacht en goed ook. En altijd weer moet je de vraag stellen hoe het beter kan. Het beste niet goed genoeg. God wil een gaaf offer. ´We go for excellence´.

Wat bedacht en uitgevoerd wordt is professioneel, heeft kwaliteit, het staat als een huis, niet alleen in de ogen van christenen, maar ook in die van niet-christenen. Zijn antwoord op de typisch Nederlandse vraag naar aanpassingen in de liturgie en de discussie over muziekstijlen is dan ook: ´er moet eerst (nieuw) inzicht komen in de betekenis van muziek en muziekstijlen in de samenleving, vervolgens in de eredienst. Pas dán kun je verder werken. Niet alleen maar bidden, maar ook uiterste zorgvuldigheid betrachten in het ontwikkelen van visie en beleid.

Een tweede kenmerk van visionair beleid is doelgerichtheid. Redeemer ontwikkelde al meteen vanaf het begin een duidelijk omschreven mission statement: kort geformuleerd ´a movement of the Gospel for the welfare of the city´. Dat wordt door hoofdpredikant Tim Keller uitgewerkt in een intro-CD voor geïnteresseerde bezoekers.

2. Professionaliteit

Vanaf haar ontstaan heeft Redeemer kwaliteit als huismerk. Dat geldt voor alle aspecten van gemeente zijn, maar het meest in de eredienst. Bij de liturgie worden bekwame musici ingezet, middelmatige mensen krijgen gewoon geen kans (er is nu ook een groot aanbod aan ervaren en goed opgeleide mensen). Gaven, opleiding en deskundigheid van gemeenteleden zijn ruimschoots voorhanden, worden ook ruimschoots benut. Wat moet ik daarmee in mijn doorsnee ´huis-, tuin- en keukengemeente´, waar we niet kunnen bogen op veel wijzen, edelen en rijken? Toch dit, wat de apostel zegt: ijvert naar de beste gaven. Wij hebben misschien andere gaven, maar middelmatigheid moeten we uit ons woordenboek schrappen.

Ook de preken van ds. Tim Keller, zijn van hoge kwaliteit. Hij hanteert een apologetische stijl, citeert breed uit de wereldliteratuur. In de preek die wij van hem hoorden passeerden Kierkegaard, Lewis en Miroslav Volf. Hij signaleert actuele trends in de samenleving. De verkondiging is ´biblical logic on fire´ (de onontkoombare bijbelse logica die ook zo kenmerkend was voor de in 1981 gestorven Londense prediker Martyn Lloyd Jones). Keller investeert daar dan ook enorm in. Van dag tot dag is hij er mee bezig, herschrijft de preek driemaal, de laatste keer op zaterdag, en leert ´m uit zijn hoofd. Iets wat hij volgens mij met gemak doet…

3. Platte organisatie

Beslissingen worden genomen in een ´peer-group´, te vergelijken met een team van directeuren, die elk verantwoordelijk zijn voor een deel van het gemeentewerk. Elke ´directeur´ stuurt zijn eigen ´afdeling´ aan. En zoals elke megakerk beschikt zo´n afdeling over betaalde ´krachten´. Een top-down benadering dus. Toch wordt het leiderschap als ´dienst´ ervaren. Het belangrijkste werk is: ´visie delen´. Zonder visie trek je geen mensen. Maar opvallend voor Nederlandse protestanten: een conglomeraat van raden, commissies of besturen, die allemaal weer vertegenwoordigd moeten worden in ´hogere organen´, zoek je tevergeefs. 

De organisatie van de kerk is meer te vergelijken met die van een goed geoliede company, met directeuren en onderdirecteuren, een krachtige mission statement en een doelgerichte benadering van de markt. Voordat rechtgeaarde protestantse lezer de kriebels krijgt, zijn identiteit serieus neemt en inderdaad gaat protesteren: de presbyteriaanse kerk van Redeemer en haar dochterkerken (church plants) verloochenen hun afkomst niet. Grote beleidsbeslissingen zijn voorbehouden aan de ´session´, een raad van ambtsdragers, presbyters. De session is betrekkelijk klein. Leden ervan kunnen worden voorgedragen en worden gekozen uit tweetallen. Je komt als presbyter niet op een tweetal als je niet eerst een grondige voorbereiding hebt genoten. Geen cursus van enkele avonden, maar een intensieve (theologische en praktische) training die zes maanden duurt (!). Zodoende worden er alleen mensen gekozen die visie en beleid van Redeemer tot in hun botten meedragen, en die weten wat het betekent om op hoofdlijnen leiding te geven.

4. Het welzijn van de stad

Redeemer is er niet om zichzelf in stand te houden, maar is er voor het welzijn van de stad. Het gaat de gemeente niet om ´a great church´, maar ´a great city´. De belofte van psalm 72: de bloei van de stad. Daarom is elke eredienst gericht op hen die als geïnteresseerden-van-buiten de stad representeren. Zíj moeten zich thuis voelen, zonder dat er op enige manier aan de boodschap van de Bijbel wordt getornd. Het welzijn van de stad is voor Redeemer vooral haar geestelijk welzijn. Daarom zijn de preken gericht op inzicht dat tot verandering, vernieuwing, bekering leidt. Ook in diaconaal opzicht wordt er het nodige gedaan. Redeemer trekt zich de sociale en psychische nood van de stad aan, maar de eerste opdracht blijft: de ´young professionals´ van wie de nood vooral bestaat uit het zoeken van surrogaat voor het verlangen naar God, de verslaving aan het eigen ego, het opgaan in carrière, relaties en seksualiteit.

Redeemer verlangt naar de bloei en de herleving van de stad. Opvallend, hoe de kerk daarbij andere gemeenten insluit. Redeemer wil graag iets doen voor een Baptistengemeente in de buurt of de Episcopaalse kerk met raad en daad bijstaan, zo´n kerk weer op gang helpen. Redeemer is in andere wijken van New York bezig met het opzetten van ´church plants´, elk met hun specifieke trekken. De jonge gemeente die we in Brooklyn bezochten was er nog maar anderhalf jaar, kwam samen in een prachtig katholiek kerkje, had ongetwijfeld het DNA van de ´moedergemeente´, maar kreeg ook gelegenheid om een eigen gezicht te gaan vormen. Opmerkelijk vond ik de ontspannenheid waarmee alles gebeurt. Geen krampachtige verschansing achter denominatiemuren. Open samenwerken, anderen een kans geven, op gang helpen. Er wordt ook niet moeilijk gedaan over territoria. Het zielige probleem dat je kritiek krijgt omdat je in de wijk van een andere wijkgemeente Alpha-cursisten aan het werven bent, snappen ze hier gelukkig niet. Laat ieder zoveel vissen als hij kan; er is vis genoeg… Met diezelfde ontspannenheid help Redeemer kerkplantingsinitiatieven elders in de wereld. Wereldwijd zijn er contacten, adviezen en is er daadwerkelijk hulp in 80 wereldsteden, waaronder Amsterdam.

5. Bijbelse radicaliteit

Last but not least: in Redeemer zie je hoe het principe van ´double listening´ werkt. Er wordt intens geluisterd naar de Bijbel én naar de omringende wereld. Verschuivingen in levensvragen zijn belangrijk voor de toespitsing van de verkondiging. In de preken zul je óók merken dat de oude vraag ´hoe kan ik een goed mens zijn´ plaats heeft gemaakt voor een actuelere levensvraag ´hoe kan ik een vrij mens zijn?´ Midden in de tijd staan levert actuele en aansprekende voorbeelden uit de leefwereld van de hoorders op. Tegelijkertijd komen de Bijbelse ´essentials´ altijd in de verkondiging naar voren, theologische grondlijnen, zoals Lewis die beschreef in ´Mere Christianity´ en John Stott in ´Basic Christianity´. De verkondiging moet bijbelse theologie bevatten én voor niet-christenen volstrekt begrijpelijk zijn. Tim Keller bezig is bezig een prekenserie in boekvorm om te zetten. Maar pas nadat hij het manuscript aan 20 jonge mensen heeft gegeven, die kritisch en sommige zelfs antikerkelijk zijn en pas nadat hij hun kritiek heeft verwerkt, gaat hij naar de uitgever. De radicaliteit van de Bijbel kan immers pas echt radicaal zijn als zíj het begrijpen. Dat is tekenend!  Gerichtheid op het Woord gaat hand in hand met het diepe verlangen mensen-zonder-God aan te spreken. Daarbij is het beste niet goed genoeg.

Vlaardingen, nov. ’06, Ds. Niek Tramper