‘Als iemand van u wijsheid ontbreekt…’

Inleiding ds. Niek Tramper Obadja Beraad, De Wittenberg 16 september ’21

Goed om u hier op de Wittenberg te kunnen ontvangen. Graag heet ik u welkom mede namens mijn collega Kees van Ekris. Met onze echtgenotes vormen wij het monastieke team hier. We wonen hier, maken deel uit van een leefgemeenschap van ongeveer 85 jonge mensen en we trekken op met gasten.

   Dat doen we vooral in themaretraites waarin het bijvoorbeeld kan gaan over inspiratie in leiderschap, of dilemma’s van ouders met opgroeiende kinderen of over de moed om imperfect te zijn. En altijd gaat het daarbij om het oefenen in vertraging, in het vinden van enige rust voor je ziel en te ontdekken waar het ten diepste om gaat. We worden in deze retraites gedragen door het ritme van de getijden in dit huis: het morgen-, middag- en avondgebed.

Spiegel van het landschap

Deze zomer fietsten mijn vrouw en ik in Noordoost Duitsland langs de Oostzeekust. Door een heuvelachtige landschap met uitgestrekte graan- en bietenakkers en houtwallen eromheen. Een vriendelijk, landschap met uitbundig bloeiende bermen en hoog in de lucht de veldleeuweriken. Er ging een zekere intimiteit van uit, en genadige vrolijkheid.

   Weer terug in Nederland fietsten we nog een paar dagen in de buurt van Harderwijk, langs het Veluwemeer. Hier vielen de stukgemaaide bermen op, de kaarsrechte akkers, gifgroene overbemeste weiden, leeg en kaal. Boeren en groenbeheerders worden gedwongen om alles in te zetten voor efficiëntie en productie. Het land mist genade, vriendelijkheid, generositeit.

Een efficiënte en tegelijkertijd genadeloze cultuur

Zo’n landschap is een spiegel van een uiterst efficiënte samenleving waarin het leven staat in het teken van winst, groei van productie en consumptie. Een samenleving waar je moet zoeken naar intimiteit en naar rust. Ik herken er de signalen van een geseculariseerde cultuur in: een cultuur waarin plekken van verwondering en ontzag schaars zijn, waarin we heilige tijden missen, en de dankbaarheid over het genoeg. Een genadeloze cultuur.

Over dilemma’s gesproken: het paradoxale van onze (Westerse) cultuur houdt me al heel lang bezig. De merkwaardige tegenstrijdigheden die ik hier met een paar grove penseelstreken schets. Bijvoorbeeld, als het gaat om het beleven van de tijd. Er zou een overvloed van tijd moeten zijn – door alle tijdbesparende instrumenten en machines – toch ervaren veel mensen tekort aan tijd en voelen ze zich opgejaagd.

   Er is heel veel geld in omloop, toch hebben we tekort aan zaken die fundamenteel zijn voor mensen: goed onderwijs, goede zorg, stille plekken, een veilig thuis, een betrouwbaar klimaat… 

   Precies zo is het met informatie: overload aan info en toch ervaren veel mensen gebrek aan verbondenheid en is wantrouwen sterk toegenomen. De buitenlandse studenten in mijn vorige gemeente (ICF-Delft) waren buitengewoon goed geïnformeerd, maar waren eenzamer dan ooit, en gelukkig vonden ze de kerk.

   Misschien is het met geestelijk leven ook wel zo. Genoeg christelijke boeken, bladen, conferenties, festivals – en toch staan er steeds meer kerken leeg. Het helpt niet als dan gezegd wordt: ‘ja, maar het geestelijk leven vind je nu meer in fluïde vormen, pionierachtige gemeenschappen en kleine kringen’.

Een veeleisende cultuur

Er ligt in onze cultuur veel druk op mensen, vooral jonge mensen, door de eisen van de tijd: de spanning om in alle rollen die je speelt perfect te zijn, om te voldoen aan de verwachtingen om je heen, en de angst dat je het niet redt. Een veel jonge mensen redden het ook niet – zie het interview met Jolien Doopmeijer (NRC van afgelopen dinsdag) die begin dit jaar promoveerde op een onderzoek naar het welzijn van studenten. 50% blijkt regelmatig last te hebben van angst- en somberheidsklachten, 40% voelt zich eenzaam en 70% ervoer druk om te presteren.

   Tegelijkertijd kan juist verveling ons onrustig maken. Verveling is – net als stress- van alle tijden, zegt de Vlaamse filosoof Ignaas de Visch in zijn boek Rusteloosheid, maar onze tijd lijkt de kroon te spannen als het gaat om de moeite met verveling. Het gaat dan niet om een saaie tijd die je moet zien te ‘doden’, het gaat om: onproductief zijn, het gevoel je niet kwijt te kunnen, de kick van een nieuw avontuur missen. Geregeld brengt het leven juist dát mee: set backs, ziekte, waardoor we ons uitgesloten voelen van geluk. Hoe ga je daar mee om?

   Centrale vraag is: welke keuzes wij maken in zo’n paradoxale cultuur, in de dilemma’s tussen overvloed en schaarste en vooral: hoe wij tot die keuzes komen. Het gaat hier eigenlijk om de vraag hoe we wijsheid vinden. Wijsheid in de dilemma’s die je tegenkomt als wetenschappelijk medewerker aan de universiteit, als rechter, als hoofd van een unit in het ziekenhuis, als lid van een kerkenraad met spanningen, als moeder in een gezin die ook buitenshuis werkt… Geraakt, misschien gevangen in peer pressure, integriteitsvragen, loyaliteitskwesties, en botsende overtuigingen. ‘Indien iemand van u wijsheid ontbreekt…’

Zorg voor de ziel

Jezus zag hoe vermoeid en belast de mensen waren en Hij nodigde hen uit om naar Hem toe te komen en bij Hem rust vinden. Het is meer dan ooit de vraag voor ons vandaag: waar we rust vinden voor onze ziel. Daar is niet per se een soort vredige ongestoordheid mee bedoeld. Rust kan ook gezapig en onvruchtbaar zijn. De rust bij Christus kan juist grote onrust meebrengen omdat we komen tot de diepe kern van wat ertoe doet in het leven, en opstaan en onze stem laten horen of besluiten nemen tegen de ‘the persuasive form of actual violence’ (J.M. Comer in The RuthlessElimination of Hurry), het doordringende geweld van een veeleisende wereld en een veeleisend ik.’ Over Obadja gesproken: een eigentijdse Achab– en Izebel cultuur.

De vrucht van stilte – wijsheid

Als je haast hebt of gespannen bent, kun je niet luisteren, kun je niet aandachtig zijn, kun je je ziel niet bereiken en ben je doof voor de woorden van God. Geen wonder dat ‘obedientia’ (letterlijk: aandachtig luisteren) een kernwaarde is in de regel van Benedictus van Nursia. Degene die deze gehoorzaamheid niet kan opbrengen is ‘absurdus’ (doof). Om deze luisteroefening in praktijk te brengen hebben we erèmos-plekken en– tijden nodig. De ‘woestijnplek’ waar Jezus Zijn leerlingen voor uitnodigt op een drukke dag waarop het een komen en gaan is en ze niet eens tijd hebben om te eten (Mk. 6: 31). De plek waar we iets kunnen proeven van het contemplatieve leven en waar we bidden om wijsheid.

Wijsheid is geen vrucht van een slimme methodiek, het toepassen van de zes of zeven management stappen van Covey, of het resultaat van een interessante discussie. Dat is allemaal niet irrelevant, maar ze zijn ontoereikend voor de fundamentele problemen waarmee wij vandaag geconfronteerd worden, de veldslagen die woeden in de samenleving.

Wij hebben oefening in vertraging en het zoeken van de stilte nodig die ons helpt om in het alledaagse, volle leven weer thuis te komen bij onszelf, bij onze ziel, en thuis te komen bij God. Wijsheid die ontstaat in de diepe kennis van God en de diepe kennis van onszelf en onze cultuur (Calvijn). Daarom bent u ook hier! 

Moeder Theresa, die een groot deel van haar leven gaf om onder de armsten van de armen te werken in Calcutta heeft eens gezegd. ‘Mensen willen vrede, maar wat ze allereerst nodig hebben is stilte. Want de vrucht van stilte is gebed; de vrucht van gebed is geloof; de vrucht van geloof is liefde; de vrucht van liefde is dienstbaarheid en de vrucht van dienstbaarheid is vrede.’

De vrucht van die wijsheid in onze onmiddellijke omgeving moet je niet onderschatten.

Een ouderling in mijn vorige gemeente in Delft is assistent professor aan de TU daar. Een tijd geleden hield hij een lezing voor een internationaal gezelschap, een lezing waar nogal wat van afhing. Hij voelde de emotionele druk om iets goeds neer te zetten, zich te onderscheiden, alle wetenschappelijke kwaliteiten van stal te halen. Hij begon zijn lezing om juist dat maar eens open in het midden te leggen – de peer pressure, de verwachtingspatronen, de competitiedrang. Dat je daar soms niet van slaapt, dat je er onderdoor kan gaan, dat je gezin eronder lijdt. Hij durfde het te benoemen. Nog nooit had hij zoveel reacties gehad na het verhaal: herkenning, verhalen over spanning, eenzaamheid depressie. En het bijzondere – sommige medewerkers werden in plaats van rivalen vrienden.

 Tish Warren (Anglicaans priester in de VS, steeds bekender in Nl door haar boeken, een moderne jonge vrouw, evangelical, bevlogen, actief, een worldchanger) vertelt in een preek dat haar mentor, father Jude, tegen haar zei: ’Tish, jij hebt niet het gebedsleven dat past bij zo’n intensieve ministry als waar jij nu mee bezig bent.’ Zij reageerde in de trant van ‘Ik ben jong, ik kan veel aan, waar heb je het over!’ Hij zei: ‘Je zult opgebrand raken.’ ‘En hij was dead right’, vertelt ze, ‘na een paar jaar was ik helemaal opgebrand. Het kwam niet neer op nog meer bidden, maar veel meer: bidden als ontvangen, bemind worden. De erèmos ontbrak. Zij kon wel voor anderen zorgen, maar niet voor zichzelf en voor haar ziel.

Wat we op de Wittenberg doen…

Op de Wittenberg proberen we er iets van in praktijk te brengen: een eigentijdse en Protestantse vorm van de eeuwenoude monastieke praktijk. Het is heerlijk om gasten te ontvangen met een goede maaltijd, in de getijdengebeden en met hen de kunst van het vertragen en het luisteren te oefenen. Soms worden we ook gevraagd om dat buitengaats te doen.

Een paar weken geleden was ik bij de Eurofractie van de CU, een mooi gezelschap van hardwerkende en bijzonder gecommitteerde mensen. Natuurlijk ging het over de onvoorstelbaar grote dreiging in de klimaatcrisis, het schier onoplosbare vluchtelingenprobleem, de spanningen tussen christenen bij de samenwerking in het Europarlement. Hoe zou zo’n halve protestantse monnik daar nog iets over kunnen inbrengen?

   Maar we deden een oefening om te luisteren naar Psalm 11 ‘De fundamenten worden omgestoten; wat heeft de rechtvaardige bedreven…’  Onbevangen, persoonlijk, alleen maar delen wat je hoort, wat je raakt, waar de tekst, ja de levende God zelf jou bevraagt. Ik merkte dat het ongewoon was voor deze mensen die altijd discussiëren op het scherp van de snede. Het werd een ervaring van nieuwe openheid, groeiend vertrouwen, iets proeven van het hart van ieder (dat -vermoed ik- altijd achterwege was gebleven). Essentieel om als team op zo’n stormachtige plek te staan waar het leven van dilemma’s aan elkaar hangt. Zo’n kleine luisteroefening zou ik ook wel met u willen doen. Wie weet is er straks nog tijd voor!

Vorige week hadden we hier het breed moderamen van de gemeente Sint Jan in Gouda. Ik kan u verzekeren dat leidinggeven aan zo’n grote en bloeiende gemeente bepaald niet zonder spanning en dilemma’s is. Die konden we allemaal niet oplossen. Maar wel oefenden we met elkaar door met een aantal gerichte vragen te kijken naar de boeiende dialogen in de film ‘The Two Popes’. We leven in een tijd van polarisatie, ook kerken kennen dat, leidinggeven heeft daar voortdurend mee te maken. Wat trof ons nu zo in die film, over dialoog, openheid, kunnen biechten bij elkaar, het geestelijke leven met elkaar delen en juist ook het gewone leven en dan zien wat kan gebeuren. Je merkt dan hoe een hart zacht kan worden – hoe opvattingen over wat ertoe doet kunnen veranderen, hoe urgenties plaats maakten voor wat echt belangrijk is. Het leverde een intens en vruchtbaar nagesprek op.

Geachte aanwezigen van het Obadjaberaad, onze samenleving is een samenleving vol overvloed en tegelijkertijd heerst er grote schaarste. Het is een paradoxale samenleving die nieuwe, ingrijpende keuzes vraagt. En onvoorstelbaar grote kwesties bedreigen de vrede: (1) het gebrek aan solidariteit (en het verschansen achter politieke, culturele of nationalistische muren), (2) bedreigde spiritualiteit (de vijand van christelijk geloof is niet de een of andere vorm van atheïsme, maar het onverzadigbare verlangen naar presteren, produceren en consumeren – just shopping, zegt Comer. Wat dr. Herman Paul noemt ‘Shoppen in Advent’. En (3) de spanning tussen onwil en onvermijdelijkheid als het gaat om soberheid. Zolang onze cultuur wordt beheerst door het verlangen naar méér, naar materie, naar mezelf en naar maakbaarheid, blijven we een gevaarlijk spel spelen en loopt ons leven en dat van de hele aarde ernstig gevaar.

   Het zien precies de dingen die Jezus noemt in de Bergrede: solidariteit, spiritualiteit en soberheid. (In Matth 6 over ‘geven’, ‘bidden’, ‘vasten’). Vanmiddag heb ik met u de middelste (spiritualiteit) wat dieper verkend.

Het lijkt er echter op dat we er als kerk en als christenen nauwelijks van doordrongen zijn. Niet de ingewikkelde kwesties, maar de lauwheid van de kerk vervult me met zorg. Het is tijd om op te staan! Om Hem, om Christus, de Opgestane, die er was, die er is, en die komt!