Reformatieherdenking, Grote Kerk, Vlaardingen, 31 okt 2005
De grote betekenis van de kerkhervorming, die wij vandaag herdenken, is geweest dat er op nieuwe wijze acht werd gegeven op het profetische Woord.
Wie een Katholieke kerk binnenloopt, loopt bijna altijd naar het altaar, het centrum van de RK- eredienst. Maar wie een protestantse kerk binnenloopt, loop bijna altijd recht op de preekstoel. Want de uitleg en verkondiging van het Woord is het hart van de protestantse eredienst.
Reformatie betekende dat het Woord van God zich een nieuwe en eigen plaats verwierf in de harten en de huizen van de mensen. Het Woord werd onder de stolp van de liturgie vandaan gehaald. Het werd losgemaakt uit de boeien van de officiële kerkleer. De weg van het Woord werd niet langer gedwarsboomd door de bemoeienis van de priester.
We moeten beseffen dat dit niet alleen het gevolg is van een nieuw theologisch inzicht. Ook vóór de reformatoren waren er al mensen geweest die er diep van doordrongen waren dat het Woord niet vrij was, dat het zijn profetische werk niet kon doen. Denk u maar aan Wycliffe in Oxford, Johannes Hus in Praag en Petrus Valdus in Lyon. We noemen hen voorlopers van de kerkhervorming. De Reformatie kon zich pas dóórzetten toen de boekdrukkust was uitgevonden en de Bijbel en de reformatorische geschriften op grotere schaal verspreid konden worden. Dat heeft een grote schok teweeggebracht. De Bijbel werd in de 14e en 15e eeuw niet door gewone mensen gelezen, omdat ze er eenvoudigweg niet over beschikten. Het is voor ons moeilijk voor te stellen, omdat we vrij over de Bijbel kunnen beschikken in vele vertalingen.
Reformatie betekende herstel van de vrijheid van het profetische woord. We herdenken dat met vreugde. We moeten tegelijkertijd inzien dat vandaag misschien niet de vrijheid, maar de vastheid van het Woord in gevaar is. Laten we zien wat Petrus bedoelt als hij zegt dat het profetische woord zeer vast en tegelijkertijd waardoor vandaag aan die vastheid getornd wordt.
I De vastheid van het profetische Woord
1. Dat God de oorsprong ervan is.
Wat we u hebben verteld over Christus, over de kracht van Zijn verzoenend lijden en de macht van Zijn opstanding, was niet zomaar een mooi verhaal (vs 16). Nee we zijn er getuigen van geweest, aanschouwers, dat Hij van de Vader de eer en heerlijkheid heeft ontvangen. God heeft gesproken ´Dit is Mijn geliefde Zoon in Wie Ik mijn welbehagen heb.´ Hiermee geeft Petrus in kort bestek de kern van het Evangelie weer. Dat de Vader Christus liefhad. Waarom had Hij Hem lief? Omdat Hij zich in Christus van eeuwigheid ontfermd heeft over een verloren wereld. God had genoeg aan zichzelf. Toch heeft de Heere niet heeft verkozen alleen in Zichzelf heerlijk te zijn, maar een wereld te scheppen tot zijn glorie. En toen die wereld van hem afviel, heeft Hij heeft in Zijn onbegrijpelijke wil tot behoud Christus gezonden om verloren mensen terug te brengen. Want de Heere wilverheerlijkt worden in Zijn schepping en met Zijn schepselen. Daarom is het profetische woord zeer vast. Het is niet alleen God gesproken. God heeft het in Zijn Zoon zichtbaar gemaakt.
Daarmee komen we midden in het geding rondom het Woord in deze tijd. Onlangs schreef ds. Nico ter Linden een kinderbijbel. Prachtige verhalen over Jezus die op een ezel Jeruzalem binnenkwam. Prachtige verhalen, maar natuurlijk niet echt gebeurd. Het zijn dus kunstig verdichte fabels, het is mensenwerk. Prof Kuitert heeft al jaren beweerd: de Bijbel beschrijft ervaringen van mensen over God, de Bijbel is dus een menselijk boek. Dus God zelf is niet de oorsprong ervan. De jarenlange twijfel over Gods openbaring heeft hem nu gebracht om eindelijk ronduit te erkennen dat God een menselijke projectie is. Door hun menselijk vernuft, door de wetenschappelijke redenering hebben zij de eeuwigheid van God uitgebannen. Maar als God niet de oorsprong was van het Woord, zouden wij hier vanavond niet zijn.
2. Het is vast omdat het profetisch is.
Wat betekent dat? Laten we als voorbeeld de profeten van het OT nemen. Zij waren gezanten, lastdragers, ambassadeurs. Een profeet kon nooit de bezitter of eigenaar van het Woord zijn, maar de overbrenger. Hij moest spreken wat hij zelf ontvangen had. Het was een last die moest worden overgebracht. Zoals ikzelf in mijn vorige werk voor de zending brieven en soms kostbare dingen meekreeg voor zendingsarbeiders die ik ging opzoeken in het buitenland. Dat kreeg ik dan mee van de ouders in Nederland. En zolang het nog in mijn bezit was, had ik een schuld in te lossen. Ik was verschuldigd om het hen te geven. Pas wanneer ik het gegeven had, was ik van mijn plicht ontslagen. Stel je voor dat ik die verzuimd had en alles voor mezelf had gehouden. Daarom spreekt een profeet niet namens zichzelf, maar namens een Opdrachtgever. En de mensen die de profeet hoorden, hoorden daarin de Woorden van de Eeuwige God. Het Woord kwam met gezag, vanwege de Zender, niet vanwege de deskundigheid of welsprekendheid van de gezant. Daarmee is opnieuw een actueel probleem gegeven. Want in onze tijd lijkt de boodschap afhankelijk van degene die het verkondigt. Het gaat veel meer om de verpakking dan om de inhoud. Boeiende sprekers en interessante theologen worden gevolgd, niet om wat zij zeggen, maar hoe zij het zeggen. De charismatische mens, de performer krijgt het ook in de kerk steeds meer voor het zeggen. Daarmee wordt het Woord zijn profetische kracht ontnomen en raakt het woord opnieuw gebonden aan mensen.
3. Dat het krachtig is in zijn uitwerking.
Het doet wat God behaagt. Het Woord is niet afhankelijk van de ontvangst. Het wacht niet tot de mens het kan vatten en tot zich nemen. De natuurlijke mens begrijpt niet eens de dingen die van de Geest van God zijn. Het Woord wacht niet tot wij een keer gaan zien, het máákt dat wij gaan zien. Het wacht niet tot het moment dat wij bereid zijn te horen. Het schept een nieuw oor om de waarheid van God op te merken. Het wacht niet tot mensen levend worden, want dat gebeurt nooit. Nee het wekt doden op zodat mensen gaan leven door de adem van Gods mond.
Juist omdat de Katholieke kerk besefte dat het Woord geestelijk verstaan moet worden, dat een gewoon mens niet zomaar bij dat mysterie kan, heeft ze zich opgeworpen als de behoeder van het Woord. Daarmee kon ze zich ook beroepen op ons tekstgedeelte (vs 20: ´dit eerst wetend dat geen profetie van de Schrift een eigenmachtige uitlegging toelaat´). Maar de kerk besefte niet dat ze een leeuw gekooid hield en ze was bezig deze leeuw te verdedigen tegen zijn belagers. Zij durfde die leeuw niet loslaten, maar muilkorfde hem.
Binnen de Ger. Gezindte zijn wij niet vreemd van de neiging om het Woord opnieuw te muilkorven in onze theologische denkkaders. Wij onderzoeken met ons verstand, kennen het Woord, weten de grondlijnen, hebben er ook veel boeken over geschreven en het Woord lijkt van zijn kracht beroofd. Zoals ook onze verdeeldheid ons van de profetische kracht heeft beroofd. Hoe komt dat? Omdat het Woord een huis is dat we van een afstand bekijken. We lopen eromheen, tellen de kamers en prijzen de waarde ervan aan (zoals een makelaar). De Schrift is echter een huis om in te wonen. (Calvijn). Pas dan zullen we de realiteit van onszelf en de wereld om ons heen leren kennen. Wij kijken door de vensters naar binnen bij het kwade licht van ons denken. Nee, als we erin wonen, kijken uit de vensters náár de wereld, dan hebben we leren zien met geestelijke ogen. Als dat gebeurt in ons leven, is er sprake van een grote omkeer, van bekering.
II Hoe zullen we acht geven op het profetische Woord.
Het profetische Woord dat Petrus hier bedoelt kunnen we hier samenvatten met de geschriften van het OT. Samengevat door Jezus zelf als Mozes en de profeten. Dat was de Bijbel zoals die voor de Joden in Jezus´ tijd en de eerste christenen bekend was. Toen Petrus op de berg der verheerlijking was, hoorde Hij een stem uit de hemel. Ontzagwekkend spreken van God. Maar die stem was er niet zomaar. Die stem was er terwijl Mozes en Elia erbij stonden. Zij vertegenwoordigden het spreken van God, de wet en de profeten. Daarom zegt Petrus eigenlijk: wij zijn wel getuige geweest van de stem uit de hemel, maar we hebben daarbij het profetische woord, dat ons Christus aanwijst.
Is het beloftekarakter van het Woord u opgevallen? Het schijnt in een duistere plaats. Maw de duisternis is er nog wel. Maar het Woord bergt een belofte in zich, namelijk dat de dag er aan komt. En de voorbode voor de nieuwe dag is de morgenster. U weet dat vlak tegen het aanbreken van de morgen de morgenster het helderste is. In het boek Openbaring wordt Christus zelf de blinkende morgenster genoemd. Waarom geven we acht op het profetische woord? Omdat de heerlijkheid van de Messias ons erin aangewezen wordt. Als dat van het OT geldt, hoeveel te meer van het NT!
Wat is de duisternis dan, waarin het Woord schijnt?
Misschien kunnen we dat het beste omschrijven als verlorenheid. Zoals Paulus die heeft beschreven in zijn brief aan de Romeinen. Daarin zegt hij dat heidenen die het licht van Gods wet in hun hart ingeschreven hebben, dat licht van God in ongerechtigheid ten onder houden. Zij verkiezen de duisternis voor het licht. Dat is wat we om ons heen zien. Maar ook zij die de wet kennen, kunnen zich daarop niet beroemen. Want ook zij overtreden de wet. Zo is er niemand die goed doet. Alle mensen hebben gezondigd en derven, missen, de heerlijkheid Gods. Maar nu is het Evangelie van Christus geschonken als een kracht Gods tot behoud, want de gerechtigheid van God (rechte verhouding met God) wordt daarin geopenbaard uit geloof en tot geloof.
Dat is het woord waarmee Luther lang worstelde. Hij begreep het niet. Hij bonsde op de deur van de tekst totdat de deur openging en hij begon in te zien dat nu alles hem geschonken werd omwille van het lijden en sterven van Christus. Dat er niets meer van onze kant mogelijk was om uit de duisternis van verlorenheid te geraken, maar dat er ook niets meer nodig was. Dan het ‘amen´ van het geloof (de lege hand van de bedelaar). ´U hebt nu alles volbracht, U bent het die mijn duisternis doet opklaren´.
Zoals Luther moeten ook wij acht geven op het Woord totdat de Morgenster opgaat in onze harten. Dat wil zeggen dat Christus er door het geloof woning heeft gemaakt, en dat we met grote verwachting mogen uitzien naar de nieuwe dag van de komst van Zijn Rijk. Wat betekent dat? Ik noem u drie dingen die ik ontleen aan de Katholieke oudvaders van vóór de Reformatie. Het is de lectio Divina, zoals die opnieuw in de RK kerk op veel plaatsen is ontdekt. De lectio Divina, de geestelijke lezing, omvat drie dingen.
1. Ontvangen. Het Woord moet ontvangen worden. We hebben er van onszelf geen toegang toe. Dezelfde Geest die het Woord tot stand heeft gebracht, moet ook ons hart openen. Wij komen als we het Woord lezen of horen in de Tegenwoordigheid van de sprekende God. Daarom moeten we allereerst Hem nederig aanroepen of Hij ons ontvankelijk wil maken, ons verstand en ons hart wil openen. Dat is het gebed van afhankelijkheid, dat God tot ons wil spreken door zijn Woord en in ons wil werken door Zijn Geest.
2. Herkauwen. Het woord moet overdacht, bemediteerd worden. Geproefd met het verstand en ook met het hart. Dat betekent dat wij een tekst of woorden van de tekst overdenken, onderzoeken. Waarom heeft de schrijver het zó gezegd, wat heeft de Heilige Geest er toen mee bedoeld? Het is als een druif die je in je mond neemt. Die je voorzichtig kauwt. Het sap proef je ervan. Dat is het luisterend lezen. Dat vraagt tijd, stilte, concentratie. Dat kun je niet zomaar even doen. Ik denk aan de jonge monnik die van zijn abt een tekst kreeg te overdenken Na een half uur kwam hij weer terug. ‘Ik begrijp het helemaal.’ ‘Nee ga nog maar terug en kom over een paar uur maar weer eens.’ Hij was ten einde raad. Wat moest hij er verder mee? Hij had alles uitgelegd. Na enkele uren hoorde hij ´U hebt de tekst gevat, maar de tekst heeft u nog niet gevat´.
3. Schouwen. Dat is een ingrijpend woord dat we niet zo snel zullen gebruiken. Wat bedoelde de oudvaders ermee? Dat het Woord gelezen wordt met het oog op ons leven. Dat we die twee naast elkaar leggen. Dat we de veroordeling die eruit spreekt niet naast ons neerleggen. Dat we de belofte en de troost niet zullen veronachtzamen. Als we mogen inzien dat het God zelf is die tot ons spreekt, zoals Luther dat inzag, dan brengt het lezen opnieuw tot bidden: tot belijden, tot uitzien, tot gehoorzamen. Dan wordt het woord werkzaam in ons leven. Dan leren we ons leven en de wereld zien vanuit Gods perspectief. Dat noemde de oudvaders ´schouwen´. Daarin gaat het er niet alleen om dat we Christus zien in Zijn schoonheid. Dat we Hem omhelzen, die onze liefste geworden is. Dat we het Woord niet meer als theoloog beschouwen, maar Hem in het Woord als de bruidegom omhelzen. Maar het gaat ook om het zien van ons eigen leven en van de wereld in Gods licht. Dat is het Licht dat schijnt in een duistere plaats en dat eeuwig zeker is en dat zal schijnen tot de dag aanlicht. Dan komt de Bruidegom, de Morgenster. Zijn we er klaar voor om Hem te ontmoeten?