Categorie: 2008

Mooi beeld vind u niet? Die boom midden in psalm 1, stevig geplant langs het water, altijd groen en fleurig, een boom die als het seizoen daar is veel vrucht draagt. Een mens die met een boom vergeleken wordt zou je een standvastig mens kunnen noemen, een mens die zegen verspreidt, een mens die ook succes heeft: al wat hij doet zal goed gelukken. Mooi beeld van een toegewijd christen. De takken als armen in de lucht om God te prijzen. De wortels diep in de vaste grond van Gods wet. Beeld van de rechtvaardige…

Maar klopt het wel? Staat die dichter wel met zijn beide benen op de grond? Ga het maar na bij jezelf: zou jij jezelf durven vergelijken met zo´n boom? Een eikenboom van standvastigheid en vertrouwen, of een vruchtboom vol rijpe vruchten van geloof en liefde? Wie?  Sta eens op, als je dit over jezelf kunt zeggen! Kun jij zeggen dat alles goed gelukt wat je onderneemt?

Ga het ook maar na bij andere mensen. Misschien zeg je: iemand als Abraham bijvoorbeeld, of Mozes, de man Gods, of David, die in zoveel psalmen zijn vertrouwen op God heeft bezongen, of Paulus, wiens brieven nu in de Bijbel staan, of mensen in de kerkgeschiedenis, of misschien mijn overleden moeder die zo dicht bij de Heere leefde. Díe zijn misschien wel zo´n boom.  Neem nu David. Was dat een eikenboom der gerechtigheid? Hij liet zijn ogen vallen op de vrouw van een ander en hij liet die ander listig vermoorden. Een kind van God? Een prachtige boom? Abraham, Mozes, David, Paulus…vallen allemaal van hun voetstuk, als je goed kijkt! Klopt die psalm 1 dan wel met de werkelijkheid?

Ga het maar na bij Gods kinderen. De kinderen van God, degenen die op God vertrouwen, hebben net zo goed te lijden, hebben tegenslagen, zitten in de gevangenis en worden vaak zelfs vermoord. Helemaal geen ´frisse groene boom´. Het is helemaal niet zo dat alles wat ze doen goed gelukt. Daarentegen zijn mensen die zonder God en gebod leven vaak heel succesvol. Die maken het in de wereld, verdienen geld als water, hebben aanzien en lijken over alle geluk van de wereld te beschikken. Wereldwijd vind je Gods kinderen meer bij de armen dan bij de rijken.

En toch, wie verlang er niet naar vanmorgen om ook maar een beetje te lijken op deze boom? Toch? Als kaf zijn -het tweede beeld in deze psalm-  dat verwaait in de wind of verbrand wordt, dat wens je toch niemand toe, zeker niet jezelf? Zou dat eigenlijk kunnen, toegroeien naar zoveel stabiliteit en kracht en vruchtbaarheid in je leven? Dat je misschien in eigen ogen nog maar een teer plantje, een stekje bent, maar dat als de Heere jou ziet, Hij zich verheugt over een boom die vrucht draagt. Gemeente, de psalm reikt ons de hand, biedt ook hulp als we aan het begin van een nieuw seizoen staan en uitzien naar vrucht in de gemeente. De psalm zegt ons dat er een weg is waarop je als de tijd daar is vrucht zult dragen en dat er ook een weg is, waarop je als kaf zult verdwijnen. Wie is die mens die vrucht draagt, die niet verloren zal gaan?

1 De man of vrouw die leert om ´nee´te zeggen en ´nee´te doen. Zo begint vers 1. Welzalig,dat wil zeggen: gelukkig, eeuwig gelukkig is de man… en dan volgt er drie keer ´niet´. Niet wandelen, niet staan, niet zitten. Daar zit een opklimming in dat voelt u wel. Je kunt langs wandelen (toevallig kom je in aanraking met overleg van mensen die niet met God rekenen, op je werk, of ineen bestuur, of in een werkgroep). Maar je kunt daar ook staande gehouden worden. Je kunt gaan stáán op de weg van zondaren. Dan maak je je al niet zo gauw uit de voeten. Je blijft staan op een weg van bedrog, fraude, oneerlijkheid. Je voelt Gods ogen steeds minder prikken. En zitten dat is nog een graadje verder. Je begint steeds vaster te zitten op een plek, waar je af gaat geven op God, of Gods kinderen of de kerk. Dan is er verachting, cynisme in je ziel gekomen. Dat kan allemaal, maar gelukkig de mens die daarin niet meegesleept wordt. Maar het begint me ´nee´ zeggen. Ik weet niet of u goed bent in ´nee´zegen. Vooral in onze tijd is dat erg lastig. Ik lees een boek over dertigers, hoogopgeleide jonge mensen, die geconfronteerd worden met enorm veel keuzemogelijkheden in hun leven. Welke baan, welke partner, welke reizen maken we? En eigenlijk willen ze alles wel. Ze proberen alles uit het leven te halen. Ik vind dat heel herkenbaar. Je zegt´ja´ tegen het leven. Er valt onnoemelijk veel te genieten! Maar je kunt geen ´nee´zeggen. Kiezen is soms het moeilijkste wat er is. Je wordt toch meegesleept in de begeerte om alles te willen. Je wordt meegetrokken door dingen die op zich goed zijn, zoals een carrière, een vriendin of partner, verre reizen. Maar stuk voor stuk kunnen het kleine afgodjes worden die je tevreden moet stellen en waar ál je tijd opgaat.

In de kiosk bij het station kun je magazine ´Yes´ kopen. Daarin staat hoe je ´ja´ tegen het leven moet zeggen. Het wijst je de weg naar het geluk en het lacht je op elke bladzijde toe. Psalm 1 zegt dat op de weg naar geluk begint met ´nee´ zeggen. Dat heeft ten diepste te maken met wat de apostel Paulus noemt (bijv. in Kol 3) de afleggen van de oude mens. De eerste Christenen wisten dat heel goed. Catechisanten in de vroege kerk die zich voorbereidden op de doop en de belijdenis werden gevraagd om publiekelijk de duivel af te zweren met een eedformule: ´Ik zweer het werk van de duivel af, ik zweer de leugen af, de haat, en ik zweer ongeoorloofde relaties af.´ voordat ze de belijdenis uitspraken ´Ik geloof in God, de Vader…´

Betekent dat nu dat ik me niet meer met niet-christelijke vrienden moet bezig houden? Moeten wij ons terugtrekken uit de wereld? Nee dat kan niet, en dat hoeft niet. Het is juist belangrijk om niet-chr vrienden te hebben, maar je voelt zelf goed genoeg aan dat je meegetrokken kunt worden op plekken, waar je niet goed kunt zijn, waar Jezus niet meer met je mee kan gaan. Je kunt steeds dieper in een niet-chr levenssfeer getrokken worden zodat je een hekel krijgt aan geloof en de kerk.  Daarom is het belangrijk dat God meegaat waar je ook bent en wat je ook doet. Dat geldt ook voor het aangaan van een relatie met een niet-chr. vriend/vriendin. Vraag je af of je het volhoudt samen met hem/haar te leven en met God. Ik zeg niet dat het onmogelijk is, maar het is wel erg moeilijk om van dag tot dag vol te houden met kiezen.

2 De mens die ´ja´ zegt tegen de wet van de Heere. Die zijn lust en zijn leven erin vindt. Dat is de keerzijde, dat is de positieve kant ervan. Wie is gelukkig, wie kan groeien naar een mooie, stevige boom vol vrucht? Dat is degene die lust, verlangen, vermaak vindt in Gods wet en die wet dag en nacht overdenkt. Nou, daar gaan we weer. Is dat nu wél zo realistisch? De wet van God, dat klinkt als een stel regels, niet aantrekkelijk, moeilijk voor te stellen dat je daar vreugde in vindt. Misschien behoor jij tot de categorie die het ook wel probeert, te leven met de wet van God, dagelijks uit de Bijbel te lezen, maar om nu te zeggen dat het al je vermaak is en je er dag en nacht mee bezig houdt…

De sleutel ligt bij het woordje ´lust´. Dat heeft te maken met verlangen. Elk mens volgt zijn verlangen. Als je dorst hebt wil je drinken en als je honger hebt, wil je eten. Maar ieder mens heeft verlangen naar veiligheid, naar liefde, genegenheid. Dat hoort bij ons mens-zijn. Elk mens heeft ook een geestelijk verlangen, verlangen naar God. Het opvallende is dat de kerk dat verlangen naar God niet meer kan (goed) stillen in onze tijd. Er is een leegte bij mensen , ook bij kerkmensen, die wordt opgevuld door het zoeken naar de gaven van God: geluk, genieten, of een goed gevoel. Het gaat niet om de Gever, maar om de gaven. Zo kun je carrière maken, enorm veel vrienden hebben, op de hoogte zijn van de nieuwste films, op je dertigste al een kast van een huis bezitten, en plotseling overvallen worden door het besef: ´Is dit nu wat het leven te bieden heeft? ´Is dit nu alles?´ (vgl monnik  br. Cyril in Chevetogne). Dan voelt je leven als ´kaf´ dat vergaat. Zoals de Westerse economie nu schudt op de zeef van de financiële crisis. Graaiers staan met legen handen. Straks verliezen we al onze spaarcenten of moeten we ons huis uit. Ja, dat zal evengoed gebeuren. Wie niet heeft geïnvesteerd in de schatten van God, op de bank van het geloof, zal als kaf verdwijnen, zegt de dichter van Psalm 1.

Weet je wanneer het Woord van God (want dat is hier bedoelt: Thora) een bron van vreugde wordt. Als Degene om wie het gaat jouw onuitsprekelijk vreugde wordt. Als je met Psalm 42 God je verlangen noemt. Als je heel diep van binnen beseft dat je God niet kunt missen. Dat Jezus je diepste verlangen is. Dat is niet iets wat vanzelf spreekt. God zelf moet je ogen geven voor Hemzelf, je hart openen. Daar zit het diepste punt. Dan kun je elke zondag in de kerk zitten, maar: zie je de glorie en de schoonheid van God, waardoor je niet meer van Hem loskomt? We kunnen nog wel van alles en nog wat ondernemen in de kerk (we staan aan het begin van een nieuw seizoen), maar het is een menselijk bedrijf, als het niet om God gaat, en om Christus en de Heilige Geest. Zelfs zo dat je het uitschreeuwt naar Hem, dat je de last van je leven voelt, de vruchteloosheid, dat jij en ik kaf dreigen te worden, dat je voelt dat je faalt op de weg van het ´nee´zeggen. Maar dán, juist dán heb ik Hem nodig.

Maar weet je, je zult nooit verlangen krijgen als je niet zoekt. En niemand gaat God zoeken als God zelf hem niet zoekt. Maar God heeft jou en mij en u al lang gezocht in Zijn grote liefde in Christus.

De man van Psalm 1 heeft alle tijd voor God. Hij is dag en nacht met zijn Woord bezig. Hij overdenkt het, overpeinst het. Het is steeds in zijn gedachten. Alle tijd voor God. (Zie het plaatje van de boom voorkant liturgie: staan in het licht van God. Wist je dat dat echt kan? Het is net als met een verkering: je bent wel niet elk moment bij haar, maar zij is wel steeds in je gedachten. Je moest steeds aan haar denken, of aan hem en mensen zien het aan je. ´Er is iets met jou´. Ik denk aan mevr. vd Ster. Ze kende Christus niet, maar ze is gedoopt enkele jaren geleden hier in de kerk. Ze is er zo vol van. Ze kan er niet van loskomen. Drie keer per dag leest ze de Bijbel, ´s morgens al op de nuchtere maag. ´Het gaat over mij, over mijn leven. Zonder de Heere Jezus, zonder God, zonder de Heilige Geest zou ik niet weten waar ik het zoeken moet.´ Gods stem horen en overpeinzen betekent drie dingen. 1 Dat je tijd neemt om te luisteren, 2 dat je er over na denkt, de woorden van God legt naast je leven, of naast de krant, of naast het journaal legt. 3 dat je als een wijze bouwer, de Heilige Geest vraagt om het in je leven werkzaam te laten zijn, dat de woorden Gods niet alleen in je hoofd komen, maar ook in je hart, en dan ook in je handen. Je zult ervaren dat kiezen makkelijker wordt. Dat je ´nee´ zegt, waar je dat eerst niet kon. Waar je verlangen is, daar is je hart. Zoals die vader van een Engelse vriend: elke avond na het lezen van de Bijbel zijn hand erop legde en zei. ´This precious book´. Bij de opening van het winterwerk is dat het thema: alle tijd voor God! Alle tijd? Laten we nu eens bescheiden beginnen met één moment op de dag, één heilig moment voor God (10  minuten of een kwartier). Weet u nog jaren geleden, die kaartjes. Sommige gemeenteleden waren beledigd´. Ze zeiden ´10 minuten maar´, dat moet toch véél meer zijn!´ Eén bescheiden afspraak in het gezin: we eten samen, haasten ons niet, en nemen tijd om samen te lezen, te bidden en te zingen´. Dat zal vrucht dragen, daar kunt u zeker van zijn. Waarom? Omdat onze ogen open gaan hoe het werkelijk zit met ons leven en met deze wereld. De Bijbel is als een oogarts. Omdat we richtlijnen krijgen hoe we moeten leven. De Bijbel is een gebruiksaanwijzing voor het leven. Maar vooral omdat we de stem van de Geliefde erin horen. De Bijbel is een liefdesbrief.

U/jij kent vast wel die plaat van de brede en de smalle weg. Als kind was ik daar al erg van onder de indruk. Vooral dat als je eenmaal op de brede zat, je niet meer op de smalle kon komen, maar de smalle was onaantrekkelijk, leek saai, moeilijk; de weg waarop je naar de kerk móest, móest bidden etc. De brede was vol genot, vermaak. Je kon er alles uit het leven halen. Ik wilde wel naar de hemel, maar liefst via de brede weg. Maar later heb ik wel bedacht dat deze voorstelling niet klopte. Dat de brede en smalle weg in ons leven vaak verstrengeld zijn, dat ze door elkaar lopen. Later heb ik geleerd dat er maar Één was die dat kon ontrafelen. Toen leerde ik ook dat je wel godsdienstig kan zijn, naar de kerk kan gaan, zelfs veel doen voor God, terwijl je toch kaf bent, toch verloren kan gaan. Omdat mijn hart en mijn verlangen niet bij Hem was. Maar het was Christus zelf die het verlangen in mij wekte. Om het smalle pad te gaan achter Hem aan, met vallen en opstaan. Maar er was nog iets wat ik ontdekte: dat het smalle pad helemaal geen saai pad was, integendeel, vol spanning en vreugde. Het kan nog voelen als een boom in de winter, maar het draagt de knoppen van Gods belofte. Amen

https://schatkamer.beeldengeluid.nl/serie/2101608030024944131/de-boekenkast/aflevering/2101608120107551431

Mede nav interview in het NRC van 22 maart ´08.

Midden in de jaren zeventig stak een student z´n vinger op bij een college wetenschapsfilosofie in Delft. Hij had een vraag aan de professor, wiens colleges sterk gestempeld waren door het (filosofisch) nihilisme en die zijn gehoor omstandig voorhield dat de bewering dat zoiets bestaat als ´waarheid´of ´zin´ of ´God´, onzin is. De vraag van de student was simpel: ´Professor, gaat u straks na het college naar huis?´ Met een lichte verwondering bevestigde de prof dat. Daarop vroeg de student: ´en als u thuiskomt, geeft u dan uw vrouw een zoen?´De prof constateerde nijdig dat dergelijke privé-vragen niets met het onderwerp van het college te maken hadden, maar de student liet zich niet van zijn stuk brengen: ´ik ben er zeker van dat u naar huis gaat en uw vrouw kust en u doet dat omdat het betekenis heeft. U leert ons dat er geen ´zin´ is en u handelt er zelf niet naar, nou dan geef ik niets voor uw filosofie. Uw leer strookt niet met uw leven. Daaruit concludeer ik dat nihilisme als wetenschapsfilosofie onhoudbaar is omdat het onleefbaar is.´ Dat wekte pas echt de woede van de prof op. Spijtig voor hem, want daarmee gaf hij ongewild toe dat hij net zoveel geloof in het niet-bestaan van waarheid en zín´had, als hij angst had dat er toch nog iemand een steen uit de muur zou peuteren waardoor zijn bastion toch nog kon instorten.

Laat mij nu even die student zijn die een vinger opsteekt in de collegezaal bij professor Dawkins en een paar vragen die tijdens het scheren door mijn hoofd schoten bij de hooggeleerde deponeren.

Ik moest even aan die lang vervlogen gebeurtenis in een Delftse collegezaal denken toen ik het interview met Richard Dawkins las (NRC 22 maart j.l.). Deze atheïstische ijzervreter heeft er zijn levenswerk van gemaakt de drogredenen van religies en alle claims voor het bestaan van God, whoever he may be, te ontmaskeren. Zelden ben ik een geloviger mens tegengekomen dan deze ´rotweiler van Darwin´ door wie de werkelijkheid van (een) God kennelijk de grootste levensbedreiging is. Moeiteloos kan hij dan ook volhouden dat mensen die vasthouden aan de grote Illusie haat en verderf zaaiende monsters worden die de samenleving het laatste restje veiligheid ontfutselen, volken in burgeroorlogen storten en regelrechte roadblocks opwerpen voor de marsroute naar de vrede. Wilders kan nog heel wat opsteken in Oxford om zijn populistische uitspraken en filmcollages te voorzien van een deugdelijke wetenschappelijke fundering.

Dawkins god is de Rede en Dawkins geloof het ongeschokte vertrouwen in de redelijke wetenschap, zo je wilt de moderne wetenschap. Dat wil zeggen die stroom van denken die in de 16^e en 17^e eeuw in Europa veld won, die opvallend genoeg de opkomst van het Protestantisme begeleiden. Die verrukkelijke ontdekking dat de wereld niet langer magisch, mythisch en ondoorgrondelijk was, maar ordelijk, berekenbaar, voorspelbaar. De onderzoekers van de nieuwe tijd waren verrast over het verband tussen wat je kon waarnemen en w at je kon denken. Galilei, Newton en hier te lande Swammerdam, waren natuuronderzoekers die de ´grootheid Gods´ ontdekten in de vaste banen van de planeten of inde anatomie van een luis, en ze legden daarmee de grondslag voor de ´moderne wetenschap´.  De verwondering over het feit dát wij bestaan maakte plaats voor de verrukking over het hóe van het bestaan. Uiteindelijk verdween bij het ontrafelen van het design de Designer naar de achtergrond. In de zeldzame vlucht van denken, waarnemen en fabriceren die zo kenmerkend is voor de Westerse cultuur, zo pas in de 20^e eeuw de wetenschappelijke vraag naar de designer weer terug komen, zeer tot ergernis van Dawkins overigens.

Dawkins is dus een kind-van-het-Westen, exponent van de ´moderne´wetenschap, nazaat van de Verlichting. Maar ook voor Dawkins bestaat er een ´hoogste goed´, een ultieme werkelijkheid waarbuiten niets bestaat kan. Ook Dawkins heeft een venster van waaruit hij de wereld bekijkt, ordent en uitlegt. Dat venster, dat wereldbeeld, deze hermeneutiek is ontleend aan zijn ´hoogste goed´, zijn religie, zijn onwrikbare geloof in het bestaan van de Enige. De ´Enige´ is voor hem onmiskenbaar de Rede, onaantastbaar, verlicht, wijs, goed en exclusief. De God voor wie Dawkins zich buigt is minstens zo verheven, zo absoluut in zijn aanspraken, heilig en uniek als de Onaantastbare en Onuitsprekelijke voor wie christenen, jonden of moslims neerknielen. Juist de uniciteit en exclusiviteit van Dawkins god maken de professor zo strijdbaar, haast op het paranoïde af, alsof hij met alle geweld zijn angst wil onderdrukken dat er overal in het universum nog hoeken en gaten zijn waar het geloof in een transcendent Wezen nog als welig onkruid tiert, dat de keurige, optimistische bedjes van Oxfordse veldsla zou kunnen overwoekeren. Dat maakt hem zo verbeten religieus. Hij heeft iets van die geleerde toorn die een student met een paar simpele vragen in de Delftse collegezaal wist op te rakelen.

Laten we Dawkins vergelijken met een visser die met een reusachtig net de zee afvist. ´Wat doe je?´ vragen we de visser en hij antwoordt: ´Ik vang vis.´ ´Wat ís dat, vis´, vragen wij verder. ´Dat is alles wat ik met mijn tuig uit het water vis´, zegt hij. ´Zou er ook nog vis kunnen zijn dat niet in jouw net terecht komt´, vragen wij. ´Nee, dat is onmogelijk´, zegt de visser, ´alles wat ik niet vang, is geen vis.´ De visser volhardt in zijn ´stubborn position´ ook al dragen we aan dat een andere maaswijdte van zijn net vermoedelijk een andere samenstelling van zijn vangst zal opleveren. Dawkins vist in de wereldzee en vangt er een hoop waarheid uit op. Hij is een hartstochtelijk visser. Hij wil niets boven krijgen dan de waarheid. Het net dat hij gebruikt is dat van de logica, in elkaar gezet door de principes van de moderne wetenschap. Deze visser ontkent niet dat er andere mazen zijn te gebruiken, die van de ´intuïtie´ bijvoorbeeld, of die van ´ontvankelijkheid voor schoonheid´, die van ´liefde´of ´gerechtigheid´. Daarmee zouden naast ´waarheid´nog heel ander zaken uit de wereldoceaan te vangen zijn: goedheid, vrede, schoonheid, kunstzinnigheid, hoop, vertrouwen, blijdschap, aanbidding, vergeving enz. Visser Dawkins is er echter niet in geïnteresseerd. Omdat het niet in zijn net voorkomt, is het geen vis en dat is zelfs voor een visser een tamelijk eigenzinnige en subjectieve houding. Méér dan dat: het is onredelijk om te veronderstellen dat alleen datgene bestaat wat met jouw redelijke vistuig naar boven wordt gehaald. Sterker nog: niet alleen onredelijk, maar ook onwetenschappelijk. Dawkins begeeft zich met zijn benadering buiten de hoofdstroom van het natuurwetenschappelijk onderzoek dat juist in de 20^e eeuw wordt gekenmerkt door begrippen als ´onzekerheid´,´waarschijnlijkheid´, ´+ indicaties´, ´modellen´.  De wetenschappelijk theorieën over de atoomkern, over elementaire deeltjes enerzijds en over supernova´s en zwarte gaten anderzijds worden zonder uitzondering overeind gehouden door indicatoren en rekenmodellen die onderzoekers van een zekere waarschijnlijkheid brengen tot waarschijnlijke zekerheid. En om even op Dawkins’ specialité de la maison te komen: juist grote evolutiebiologen als E. Mayr en Dobschansky hebben de neodarwinistische evolutietheorie met de nodige scepsis en reserves aanvaard. Eén van de redenen daarvoor is het ontbreken van indicaties dat micro-evolutie-modellen (bijv. op grond van eigentijds onderzoek naar genetische veranderingen van soorten in relatie tot milieuveranderingen) zonder reserve kunnen worden toegepast op de macro-evolutie (de theorie over de ontwikkeling van soorten op grond van genetische mutaties naar een steeds grotere complexiteit). Mayr en Dobschanski omarmden de evolutietheorie niet, maar aanvaardden die met de nodige twijfels en in voorlopigheid omdat ze geen betere theorie hadden.

Terug naar Dawkins hartstochtelijke bedrijvigheid om de illusies van de godsdienst aan te tonen, het bestaan van God als een gevaarlijk dwaling te ontmaskeren. Hij kan werkelijk op sympathie rekenen in dat deel van de wereld dat zich rekent tot het westen. Zelfs nog wel een beetje op mijn sympathie ook. Want veel van wat zich aandient als vroomheid, religiositeit en geloof blijkt een vorm van destructief fanatisme, een haat en verdeeldheid zaaiend monster te zijn. In naam van God werden dorpen platgebrand, steden veroverd, landen geplunderd, talloze mensen gemarteld, verbrand of opgehangen. In naam van God worden zonen en dochters van hetzelfde huis tegen elkaar opgehitst, trekken burgers van hetzelfde land tegen elkaar ten strijde en doden zelfmoordterroristen onschuldige en weerloze burgers. Godsdienst kan kennelijk het slechtste in de mens oproepen, als die onder één hoedje speelt met ras, bloed en bodem, macht en politiek. Geen wonder dat Dawkins de mensheid terug wil roepen naar humanitas, redelijkheid, gelijke rechten, kortom naar alle zegeningen van de Verlichting. Het fanatisme van zijn seculiere kruistocht doet echter vermoeden dat hij niet zo zeker is van de afloop ervan.

Op de koppelriemen van de Duitse soldaten in de 2^e WO stond ´Gott mit uns´, de uitdrukking die de kruisvaarders op hun vaandels droegen. Op de Balkan zegenden Orthodoxe priesters de Servische strijdkrachten die eindelijk kans zagen om hun vernederende geschiedenis te wreken. Dat deden ze dan ook met een gruwelijkheid zonder weerga.

Dawkins kruistocht is begrijpelijk, maar over het gloren van een nieuwe, redelijke dageraad ben ik aanzienlijk minder optimistisch dan hij, gewoon omdat hij ongelijk heeft (sic!). Oorlogen die in gruwelijkheid en omvang hun weerga niet kenden voltrokken zich niet alleen op een christelijk continent dat Europa heet, maar ook op een verlicht continent, een vrijheid waarop vrijheid, gelijkheid en broederschap was ontwikkeld en het ´contrat social´.

Waarom heeft Dawkins ongelijk?

1. De perversie van religiositeit is nog niet een reden om de betekenis ervan of, meer nog, het bestaan van God zelf te ontkennen. Een schaal rotte appels toont nog niet aan dat er geen goede, sappige en eetbare vruchten zijn en dat er niet zoiets bestaat als een florissante boom die zulke vruchten voortbrengt. Wie net na de 2^e WO door de Keulse dom liep, zag voornamelijk puinhopen, geblakerde muren, ontzette ramen, versplinterd glas. Maar door de treurige restanten van kruisbogen, pilaren en glas-in-loodramen kon je toch de verheven schoonheid van dit godshuis bespeuren. Je kon niet ontkennen dat hier ooit een kundig architect en bedreven bouwers hadden gewerkt. Zelf in de puinhopen zou het zinloos zijn dat te ontkennen!

De meest abjecte onderdrukking en vernedering van mensen in Darfur wil nog niet zeggen dat er geen goedheid en schoonheid in de wereld is. Het verwerpelijke gebruik van godsdienst of god om er het eigen gelijk mee te halen of er een imperium mee te vestigen, toont nog niet aan dat er geen oprecht geloof te vinden is, meer nog: dat er geen liefdevol en rechtvaardig God bestaat.

2. In de discussies met Hawkins gaat het niet om de oude discussie tussen ´wetenschap´en ´geloof´, logica en religieuze vooroordelen, waarheid en illusie, reality en delusion, maar om de ´ware God´. Eerder heb ik aangetoond dat óók Dawkins door en door religieus is. Ook de atheïst kan niet zonder geloof, inclusief de bijbehorende twijfel dat er toch nog ergens een onafhankelijk ´wezen´ buiten en boven ons is. Dawkins aanbidt niets minder dan de rede zelf. De discussie is die tussen ´geloof´ en ´geloof´, anders gezegd: de vraag voor wélke God we ons buigen. Wie zal hem echter kennen? Wie zal criteria tevoorschijn toveren aan de hand waarvan we objectief tot zijn bestaan kunnen besluiten?

Ik kom weer terug bij het begin: de vraag van de student in Delft of je overtuiging ook leefbaar is. Je koopt niets voor een filosofie als je er niet mee kan leven. Uiteindelijk gaat het niet om de filosofische discussie over het bestaan van God, of de houdbaarheid van religie, maar om de praktijk van ons leven. Het eerste en grote gebod in de Joodse godsdienst is: ´Gij zult liefhebben de Heer, uw God´ en het tweede daarmee geheel parallel: ´Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf.´

Dawkins levensfilosofie is als een asfaltweg, waaronder alle in de kiem wordt gesmoord, wat er niet past. Je kunt er twee kanten op rijden, maar de wei waar de kieviten buitelden, is verdwenen, de oude linde waarin de duiven koeren is omgehakt, de sloot waarin salamanders naar adem hapten is vervangen door drainagebuizen. De weg is verlicht en glad, maar er valt niet te leven. Dawkins stort alles onder het beton van de ratio en wat zich aan ervaring van schoonheid, goedheid, aanbidding verroerde, wordt gesmoord onder zijn atheïstische wals. De leer van de professor is onleefbaar. Dat is de kern van mijn kritiek op het atheïsme: het heeft alleen houdbaarheid in luxe salonkamers, op het pluche van studeerkamers en collegezalen. Het overleeft alleen in dat deel van de wereld waar de enige bedreiging de materiële overvloed is, in een samenleving waarin de enige bedreiging voor mensen is dat ze niet kunnen kiezen uit de eindeloze reeks mogelijkheden. Dat is echter slechts een fragment van deze aarde. Bij het overgrote deel van de mensheid, waar het bestaan bedreigd wordt door honger, epidemieën, natuurrampen en discriminatie, krijgt het atheïsme geen voet aan de grond.

Maar ook de overtuigde atheïst kan niet anders dan leven op grond van de dingen die men niet kan zien en ook niet kan denken. Het simpele vertrouwen dat het water uit de kraan niet vergiftigd is en dat de traptreden mij dragen en dat Japan bestaat, hoewel ik er nooit ben geweest. Ingewonnen worden door de spontane lach van een vriendin, vertederd door een pasgeboren baby, verscheurd worden door verdriet om het verlies van een geliefde, een diep verlangen koesteren naar vriendschap, heimwee dragen naar geluk dat onbereikbaar geworden is… Neem nu dat vreemde vermogen van de intuïtie, waarmee ik –tegen alle redelijkheid in- een relatie aanga, of een aankoop doe, of juist afzie van een order in mijn bedrijf. Al die dingen zijn niet te ontbinden in factoren van rationaliteit. Ze verwijzen naar een werkelijkheid buiten of boven de wereld die we kunnen meten, wegen en in definities opsluiten.

In het christelijk geloof horen drie begrippen altijd tot de kern van het menselijk leven: een heilige drievuldigheid van het bestaan. Het zijn drie onafscheidelijke zussen: geloof, hoop en liefde. Dit illustere drietal vormt nu precies het antwoord aan het atheïsme, waarom het atheïsme principieel onhoudbaar is zonder het leven geweld aan te doen.

1. Geloof is níet wat er altijd van gemaakt wordt: een geloofsovertuiging, de keuze voor een bepaalde opvatting over God, de ziel of het hiernamaals. ´Je doet aan geloof, of je bent religieus op dezelfde manier als je lid bent van een sportclub of een biljartvereniging. Geloven is dat allemaal niet. Dat is veel meer: verwonderd, verbaasd raken, aangeraakt of verbijsterd worden door de ongedachte werkelijkheid van God. Voor geloof kies je niet, daar word je voor gewonnen. Anders gezegd: het zet je leven op zijn kop, zoals Augustinus het verwoordde; ´Ik was op de vlucht, maar ik werd ingehaald en overmeesterd door God, de Bron van alles waar al die jaren naar op zoek was: goedheid, schoonheid en waarheid.´ Geloof is verwondering, licht, vreugde. Dat God er is, dat wij er zelf zijn. ´Ik loof u voor het ontzaglijke wonder van mijn bestaan´, zegt of liever zingt de psalmdichter. Het ´zintuig´ van het geloof schakelt ándere zintuigen niet uit, maar juist ín. In de verwondering beginnen we de werkelijkheid te zien zoals die ook echt is. Geloven zet het intellect niet buitenspel, maar haalt het juist binnenboord. Credo ut intellegam. Vrij vertaald: nu ik geloof, begin ik het te begrijpen! In de tegenwoordigheid van de Geliefde worden we genezen van kortzichtigheid. Het verstand heeft vreugde nodig! Wie zou dan nog terugwillen naar die saaie, eendimensionale wereld van het atheïsme?

2. Hoop is in het christelijk geloof ook niet wat er in het dagelijks spraakgebruik onder verstaan wordt: onzekerheid. Je hóópt te slagen voor je examen, maar zeker weten doe je het niet. Al vergroot je vermoedelijk de kans als je je best doet. Hoop is dan de ´kans van slagen´, die wordt afgemeten aan de factoren die wij overzien kunnen. Hoop koester ik bij de keeltabletten die ik in de supermarkt koop om mij van mijn keelpijn af te helpen, of bij de monteur die de wenkbrauwen fronst bij de verontrustende rammel in de motor van mijn auto. Maar of het allemaal beter wordt moet ik maar afwachten.

In het christelijk geloof is ´hoop´ echter de zekerheid dat er een nieuwe werkelijkheid, een nieuw leven, een nieuwe wereld wacht, die geheel van de andere kant komt. Wat de apostel Paulus in één van zijn brieven verwoord: ´Wat geen oog heeft gezien, geen oor heeft gehoord, wat in een mensenhart niet is opgekomen, dat maakt God gereed voor degenen die hem liefhebben. Kenmerk van een dergelijke hoop is dat het nieuwe niet uit het oude is af te leiden, anders zou het niet nieuw zijn. Dat is trouwens ook de reden waarom ´hoop´ in het marxisme uiteindelijk een uitgehold begreep bleek – de hoop rustte op de zuilen van de economische verhoudingen, of liever de omkering van die verhoudingen, die door de verenigde arbeiders aller landen tot stand gebracht moest worden. Hoop die je kan ´maken´ of ´beïnvloeden´is echter geen werkelijke hoop. Misschien is één van de beste voorbeelden van hoop een vrouw in verwachting. Zij weet niet wát er komt, wel dát het komt. Op grond van die zekerheid begint ze haar leven en haar huis erop in te richten. Hoop is een geweldig positief begrip. Het atheïsme kan niet verder komen bij de verkenning van een veelheid van mogelijkheden. Het blijft steken in de pluraliteit, de veelheid van kansen, die je evengoed kan uitleggen als een optelsom van kansen, waar je nooit echt warm voor kunt lopen!

Ook de evolutietheorie past goed bij die ´optelsom van kansen´, maar er is ondanks de positieve connotatie van het woord ´evolutie´ (ontwikkeling), nog weinig reden om optimistisch te zijn: de wereld is er sinds mensenheugenis niet aantrekkelijker, veiliger, vrediger en schoner op geworden. Atheïsme kent per definitie niet het begrip ´hoop´ en daarom ook niet de levenszin, de moed en de levensvreugde die ermee verbonden zijn.

3. De liefde. Wat bij ´geloof´ en ´hoop´ nog verborgen is, krijgt een gezicht, wordt tastbaar in ´liefde´. Als geloof en hoop die weggestoken heipalen zijn, is de liefde het zichtbare gebouw dat erop rust. Ook over de liefde bestaanveel misverstanden. Deze zus is de meest gevierde van het edele drietal, maar tegelijk het minst begrepen. Ze wordt vaak verward met ´eros´, de aantrekkingskracht of de lust, of met ´filia´, de vriendschap. Maar die dragen altijd sporen mee van eigenbelang, zelfgerichtheid. Maar liefde is ´méér dan het redelijke´. Ze houdt vast waar iedereen afhaakt. Ze houdt vol te vergeven in een wereld van cynisme en haat. Ze heeft een grondige hekel aan geweld, zowel van woorden als van wapens. Ze haat manipulatie. Ze is een vriendin van de waarheid en ze verheugt zich in het recht. Ze handelt waar de rest toekijkt, ze verdraagt waar anderen toeslaan of zich wreken. Ze laat zich nooit leiden door angst. Het is dus een kwaliteit die niet ontleed kan worden als medemenselijkheid en tolerantie. Humaniteit en verdraagzaamheid zijn kostbare goederen in onze samenleving, waar we niet zuinig genoeg op kunnen zijn. Het is nodig dat we het met elkaar kunnen uithouden. Voor een belangrijk deel is dat ook in ons rechtssysteem verankerd, sterker nog: het is één van de voornaamste grondslagen van Europa. In de stal van Dawkins pronken deze paarden: ´mensenrechten´, ´vrijheid´, ´tolerantie´, ongetwijfeld. Als er echter brand uitbreekt slaan ze op hol, en het hééft gebrand in Europa!  Maar ´liefde´ staat niet in zijn stal, omdat die een transcendentale oorsprong heeft. Net als ´hoop´ en ´geloof´ komt ook ´liefde´ van de overkant. ´Hierin is dé liefde, niet dat wij God hebben liefgehad, maar dat God ons heeft liefgehad´, schrijft de apostel Johannes aan mensen die net als ieder van ons geneigd waren om de mensen die niet in het straatje te pas kwamen te passeren. Het is de liefde die het bestaan een gezicht geeft, die zich ontfermt over de verdrukte en de vernederde, die zich ontworstelt aan de spiraal van haat en een vijand de hand reikt. Het is de liefde die blijft verwachten. Tolerantie en medemenselijkheid verdwijnen als de mens van het toneel verdwijnt, maar de liefde vergaat nooit om de eenvoudige en diepe reden dat zij er de oorzaak van is dat de wereld bestaat en dat jij en ik er zijn!

Vlaardingen, N.M. Tramper

Artikel De Waarheidsvriend, oktober 2008

Een unieke cursus

In dit artikel wil ik de lezer laten kennismaken met een bijzondere cursus voor jonge christenen in het Midden-Oosten. Al verschillende jaren geef ik in de herfst een week colleges aan jonge afgestudeerden van verschillende faculteiten in Egypte. Gedurende veertig dagen volgen zij een cursus ´Developing a Christian Mind´ (Ontwikkeling van christelijk denken). Deze cursus is om minstens drie redenen uniek. 1. Omdat die ruim vijf jaar geleden is voortgekomen uit een samenwerkingsverband van de GZB en christelijke uitgeverij Eagles in Caïro (met als directeur Sami Yacoub). De Amerikaanse organisatie Focus to the Family werd later ook één van de partners. Het is dus een voorbeeld van vruchtbare samenwerking in de missionaire praktijk. Gert Jan Segers, die tot medio 2007 voor Eagles in Egypte werkte, was een belangrijke ´motor´ bij de ontwikkeling van dit ´Instituut´. 2. Omdat jonge academici worden geholpen hun roeping en verantwoordelijkheid als christen in de moslimsamenleving te doordenken. Veertig dagen zijn ze onafgebroken bij elkaar. Het getal veertig verwijst daarbij naar een Bijbelse tijd van voorbereiding. In die periode worden de grondlijnen van het christelijke wereldbeeld en mensbeschouwing besproken. Het begint met een verkenning van exegetische en hermeneutische vragen. Hoe lees je de Bijbel? Hoe ga je de weg van het Woord naar de werkelijkheid van vandaag? Dan komen de grote vragen van de ethiek aan de orde, met name medische ethiek. De kwesties van politieke en maatschappelijke verantwoordelijkheid worden uitgebreid besproken. Er is een week gewijd aan de vragen van zending en wereldgodsdiensten, een week aan de vragen van relaties, huwelijk en gezin. 3. Omdat in de cursus leren en leven nauw verweven zijn. Door de hele periode heen loopt de opdracht om hoofd, hart en handen bij elkaar te brengen in dagelijkse ‘Stilte voor God’ en de meditatieve omgang met de Bijbel. In kleine groepen wordt daarover doorgesproken. Jonge mensen die een sleutelrol gaan vervullen in de kerk en ook in de samenleving wordt een weg van christelijk denken gewezen. Tegelijkertijd krijgen ze handreikingen om de dagelijkse omgang met God te beoefenen. Graag neem ik u even mee naar een week Egypte.

Missiologie in Alexandrië

Ruim een week trok ik met 25 jonge mensen uit Egypte en Syrië op, in een kerkelijk conferentiecentrum in Alexandrië. Mijn opdracht was de missiologie. Ik kon veel kwijt van wat ik de afgelopen jaren aan de CHE heb gedoceerd: bijbels-theologische grondlijnen van de missiologie; motieven en methoden in de praktijk van het zendingswerk; Gods leiding en roeping in het missionair werk; het gesprek met vertegenwoordigers van niet-christelijke religies, met name de islam, de actuele uitdaging die er ligt voor de wereldwijde kerk in urbanisatie en de globalisering van de samenleving. De colleges werden gegeven in het Engels en simultaan vertaald in het Arabisch. Samenvattingen waren al eerder vertaald in het Arabisch en als handleiding aan de studenten gegeven. Door de uitstekende vertaler, kon er ook sprake zijn van veel interactie met de groep. Ik was verbaasd over de reacties: véél vragen, over ´roeping en leiding´, over ideologieën en religies, over het nut van de dialoog. Uiteraard kwam ook hier ter sprake of er ´waarheid van God in andere religies´ te vinden is en over het verloren zijn van mensen die nooit in aanraking zijn gekomen met het Evangelie. Midden in de islamcontext zijn dit bepaald geen theoretische kwesties!

Vragen zonder eind

Het is een voorrecht om een week lang intensief met hen op te trekken. Er ontstaat een band, omdat je als buitenstaander beter gaat begrijpen waar deze jonge christenen uit het Midden-Oosten mee bezig zijn. Het meeste is nieuw voor hen. Hun verlangen om te leren, om te weten, trof me. Vragen kwam er de hele dag door, niet alleen tijdens de colleges, kwesties waar ze altijd mee zitten. Het vinden van Gods leiding is voor de meeste jonge mensen tussen de twintig en de dertig een heet hangijzer, maar hier is het ´heter´ vanwege de islamitische context. In de islam overheerst een deterministisch idee van Gods leiding. ´God heeft alles beslist, Hij heeft een gefixeerd plan om mij van A naar Z te leiden. Je kunt niets doen tegen Gods wil.´ In de praktijk lopen ze daarin erg vast. Hoe wéét ik dan wat God wil op concrete keuzemomenten in mijn leven. Er bestaat grote angst om het verkeerde te doen (bijv. de verkeerde partner te kiezen of te aanvaarden – vaak kiezen ouders voor hun kinderen een levenspartner!). Het ondermijnt de eigen verantwoordelijkheid en de hartelijke gehoorzaamheid in het geloof (God liefhebben met je hart, je verstand en al je kracht). Dat God ons ruimte heeft gegeven, waarbinnen we zelf geroepen worden om keuzes te maken, is moeilijk te begrijpen voor de studenten.

Andere vragen cirkelden rond autoriteit en gehoorzaamheid. De druk die van de samenleving en ook van de kerk uitgaat is: je moet altijd gehoorzamen (aan je leidinggevenden). Geen slecht principe voor Westerse mensen, maar in Egypte leidt dat tot veel problemen. Mensen worden beknot, kunnen zich nauwelijks ontplooien. Vooral meisjes zijn hiervan de dupe. Deze jonge mensen doen erg veel in hun kerkelijke gemeente zoals het leiden van zondagsschool- en jeugdgroepen. Velen zitten dan met vragen als: ´mag je wel een keer vrij nemen om aan je eigen ontwikkeling te werken, om van bepaalde problemen af te komen zoals depressiviteit, of gewoon je interesses te ontwikkelen.´ Veel vragen waren er ook over de rol en de invloed van satan. Tijdens een lange excursie naar de woestijn ontstonden er in de lawaaierige bus spontaan discussiegroepen – de hoofden vlak bij elkaar om niets te missen. Over vragen als: ´Weet satan onze gedachten en plannen van te voren?´en ook: ´Wist satan Gods heilsplan, wist hij wie Jezus was en wat Hij kwam doen op aarde?´ Het lijken theoretische vragen, maar ze zijn ingegeven door de moslim samenleving en ook de context van de Koptisch Orthodoxe Kerk. Voor de studenten zijn het existentiële vragen. De antwoorden hangen voor hun besef onmiddellijk samen met hoe ze in het leven staan en hoe ze keuzes maken. De discussies resulteerden in een spontane les over wat satan weet en wat God weet (Gods heilsplan en het werk van satan).

Woestijnervaring

Ik was uitgenodigd om drie dagen met hen mee te gaan naar de woestijn. Onderweg kon ik in morgenopeningen met hen nadenken over de betekenis van de woestijn in de Bijbel. Met elkaar reizen biedt plotseling heel nieuwe perspectieven in onderwijs – niet de koele collegezaal, maar de warme praktijk. Na een lange busreis kwamen we in de stoffige stad Siwa, vlak bij de Libische grens in een ´hotel´ dat ik eerst voor een vervallen fabriek had versleten. Bijna niets werkte daar. Hoe reageer je dan als groep christenen te midden van uitsluitend orthodoxe berbermoslims? Dat was een test voor de lessen missiologie! Op het programma stond ook een excursie naar de verlaten woestijn, kale onafzienbare zandduinen, de Sahara bij uitstek. Een nieuwe ervaring voor mij en ook voor de meeste studenten. De bedoeling was dat we midden in de woestijn in een provisorisch kamp zouden overnachten. De studenten waren uitgelaten rond het kampvuur. Ze gingen maar door tot diep in de nacht. Ik was daar de enige niet Arabisch sprekende persoon. Wat ga je dan doen? Het is te donker om te lezen, te lawaaierig om te slapen. Na allerlei pogingen om geen spelbreker te zijn, voel je je op den duur toch buitengesloten. Je verstaat hun onafgebroken liedjes, verhalen en grappen niet. Je doet je best, maar plotseling is daar de kloof van taal, cultuur en misschien van leeftijd. Midden in de nacht ben ik een eind de donkere woestijn ingelopen en daar gaan liggen in het zand. Het was koud en prachtig tegelijk onder dit wijde firmament. Bij het aanbreken van de morgen begonnen ze me te zoeken. Later heb ik hen uitgelegd dat ik de woestijnnacht een goed moment vond om stil te zijn, alleen met God. Daar kwam een confronterend en verrassend gesprek over. De studenten waren beschaamd; ze voelden dat ze te ver waren gegaan. Dat ze de nacht verloren hadden laten gaan (de volgende dag waren ze dan ook niet om te genieten!). Maar ik was ook beschaamd: ik had me van hen verwijderd met een gevoel van eenzaamheid en teleurstelling. Mijn houding was kritisch naar hen geweest. Ik besefte te weinig dat ik hun gast was en zij beseften te weinig dat zij zelf ook gast waren in dit deel van hun eigen land.

Lessen in navolging

Door samen te reizen worden lessen meteen praktisch en uit de ervaring onderweg komen nieuwe lessen voort. Ik trok slechts een week dag en nacht met deze jonge mensen op, maar plotseling begon ik iets meer van Jezus´ opleiding te begrijpen. Dat moet toch het boeiende en aantrekkelijke van meester Jezus zijn geweest. Hij had niet een school waar de leerlingen naar toe kwamen. Hij trok met leerlingen het land door, studenten die Hij zelf had uitgekozen. En onderweg, in de ontmoeting met vreemden, in de tocht langs de akkers, op de markten en in de nauwe straten van Jeruzalem, in de confrontaties met leidinggevenden ontstonden de lessen-voor-het-leven. Bij die onderwegschool haalt geen enkele theologische opleiding het! 

De cursus ´Developing a Christian Mind´ is een initiatief dat  misschien navolging verdient in ons land of op ons continent. Ik ben benieuwd of lezers dit met mij eens zijn; uw reactie is meer dan welkom!

Ds. N.M. Tramper,  Vlaardingen