Mede nav interview in het NRC van 22 maart ´08.
Midden in de jaren zeventig stak een student z´n vinger op bij een college wetenschapsfilosofie in Delft. Hij had een vraag aan de professor, wiens colleges sterk gestempeld waren door het (filosofisch) nihilisme en die zijn gehoor omstandig voorhield dat de bewering dat zoiets bestaat als ´waarheid´of ´zin´ of ´God´, onzin is. De vraag van de student was simpel: ´Professor, gaat u straks na het college naar huis?´ Met een lichte verwondering bevestigde de prof dat. Daarop vroeg de student: ´en als u thuiskomt, geeft u dan uw vrouw een zoen?´De prof constateerde nijdig dat dergelijke privé-vragen niets met het onderwerp van het college te maken hadden, maar de student liet zich niet van zijn stuk brengen: ´ik ben er zeker van dat u naar huis gaat en uw vrouw kust en u doet dat omdat het betekenis heeft. U leert ons dat er geen ´zin´ is en u handelt er zelf niet naar, nou dan geef ik niets voor uw filosofie. Uw leer strookt niet met uw leven. Daaruit concludeer ik dat nihilisme als wetenschapsfilosofie onhoudbaar is omdat het onleefbaar is.´ Dat wekte pas echt de woede van de prof op. Spijtig voor hem, want daarmee gaf hij ongewild toe dat hij net zoveel geloof in het niet-bestaan van waarheid en zín´had, als hij angst had dat er toch nog iemand een steen uit de muur zou peuteren waardoor zijn bastion toch nog kon instorten.
Laat mij nu even die student zijn die een vinger opsteekt in de collegezaal bij professor Dawkins en een paar vragen die tijdens het scheren door mijn hoofd schoten bij de hooggeleerde deponeren.
Ik moest even aan die lang vervlogen gebeurtenis in een Delftse collegezaal denken toen ik het interview met Richard Dawkins las (NRC 22 maart j.l.). Deze atheïstische ijzervreter heeft er zijn levenswerk van gemaakt de drogredenen van religies en alle claims voor het bestaan van God, whoever he may be, te ontmaskeren. Zelden ben ik een geloviger mens tegengekomen dan deze ´rotweiler van Darwin´ door wie de werkelijkheid van (een) God kennelijk de grootste levensbedreiging is. Moeiteloos kan hij dan ook volhouden dat mensen die vasthouden aan de grote Illusie haat en verderf zaaiende monsters worden die de samenleving het laatste restje veiligheid ontfutselen, volken in burgeroorlogen storten en regelrechte roadblocks opwerpen voor de marsroute naar de vrede. Wilders kan nog heel wat opsteken in Oxford om zijn populistische uitspraken en filmcollages te voorzien van een deugdelijke wetenschappelijke fundering.
Dawkins god is de Rede en Dawkins geloof het ongeschokte vertrouwen in de redelijke wetenschap, zo je wilt de moderne wetenschap. Dat wil zeggen die stroom van denken die in de 16e en 17e eeuw in Europa veld won, die opvallend genoeg de opkomst van het Protestantisme begeleiden. Die verrukkelijke ontdekking dat de wereld niet langer magisch, mythisch en ondoorgrondelijk was, maar ordelijk, berekenbaar, voorspelbaar. De onderzoekers van de nieuwe tijd waren verrast over het verband tussen wat je kon waarnemen en w at je kon denken. Galilei, Newton en hier te lande Swammerdam, waren natuuronderzoekers die de ´grootheid Gods´ ontdekten in de vaste banen van de planeten of inde anatomie van een luis, en ze legden daarmee de grondslag voor de ´moderne wetenschap´. De verwondering over het feit dát wij bestaan maakte plaats voor de verrukking over het hóe van het bestaan. Uiteindelijk verdween bij het ontrafelen van het design de Designer naar de achtergrond. In de zeldzame vlucht van denken, waarnemen en fabriceren die zo kenmerkend is voor de Westerse cultuur, zo pas in de 20e eeuw de wetenschappelijke vraag naar de designer weer terug komen, zeer tot ergernis van Dawkins overigens.
Dawkins is dus een kind-van-het-Westen, exponent van de ´moderne´wetenschap, nazaat van de Verlichting. Maar ook voor Dawkins bestaat er een ´hoogste goed´, een ultieme werkelijkheid waarbuiten niets bestaat kan. Ook Dawkins heeft een venster van waaruit hij de wereld bekijkt, ordent en uitlegt. Dat venster, dat wereldbeeld, deze hermeneutiek is ontleend aan zijn ´hoogste goed´, zijn religie, zijn onwrikbare geloof in het bestaan van de Enige. De ´Enige´ is voor hem onmiskenbaar de Rede, onaantastbaar, verlicht, wijs, goed en exclusief. De God voor wie Dawkins zich buigt is minstens zo verheven, zo absoluut in zijn aanspraken, heilig en uniek als de Onaantastbare en Onuitsprekelijke voor wie christenen, jonden of moslims neerknielen. Juist de uniciteit en exclusiviteit van Dawkins god maken de professor zo strijdbaar, haast op het paranoïde af, alsof hij met alle geweld zijn angst wil onderdrukken dat er overal in het universum nog hoeken en gaten zijn waar het geloof in een transcendent Wezen nog als welig onkruid tiert, dat de keurige, optimistische bedjes van Oxfordse veldsla zou kunnen overwoekeren. Dat maakt hem zo verbeten religieus. Hij heeft iets van die geleerde toorn die een student met een paar simpele vragen in de Delftse collegezaal wist op te rakelen.
Laten we Dawkins vergelijken met een visser die met een reusachtig net de zee afvist. ´Wat doe je?´ vragen we de visser en hij antwoordt: ´Ik vang vis.´ ´Wat ís dat, vis´, vragen wij verder. ´Dat is alles wat ik met mijn tuig uit het water vis´, zegt hij. ´Zou er ook nog vis kunnen zijn dat niet in jouw net terecht komt´, vragen wij. ´Nee, dat is onmogelijk´, zegt de visser, ´alles wat ik niet vang, is geen vis.´ De visser volhardt in zijn ´stubborn position´ ook al dragen we aan dat een andere maaswijdte van zijn net vermoedelijk een andere samenstelling van zijn vangst zal opleveren. Dawkins vist in de wereldzee en vangt er een hoop waarheid uit op. Hij is een hartstochtelijk visser. Hij wil niets boven krijgen dan de waarheid. Het net dat hij gebruikt is dat van de logica, in elkaar gezet door de principes van de moderne wetenschap. Deze visser ontkent niet dat er andere mazen zijn te gebruiken, die van de ´intuïtie´ bijvoorbeeld, of die van ´ontvankelijkheid voor schoonheid´, die van ´liefde´of ´gerechtigheid´. Daarmee zouden naast ´waarheid´nog heel ander zaken uit de wereldoceaan te vangen zijn: goedheid, vrede, schoonheid, kunstzinnigheid, hoop, vertrouwen, blijdschap, aanbidding, vergeving enz. Visser Dawkins is er echter niet in geïnteresseerd. Omdat het niet in zijn net voorkomt, is het geen vis en dat is zelfs voor een visser een tamelijk eigenzinnige en subjectieve houding. Méér dan dat: het is onredelijk om te veronderstellen dat alleen datgene bestaat wat met jouw redelijke vistuig naar boven wordt gehaald. Sterker nog: niet alleen onredelijk, maar ook onwetenschappelijk. Dawkins begeeft zich met zijn benadering buiten de hoofdstroom van het natuurwetenschappelijk onderzoek dat juist in de 20e eeuw wordt gekenmerkt door begrippen als ´onzekerheid´,´waarschijnlijkheid´, ´+ indicaties´, ´modellen´. De wetenschappelijk theorieën over de atoomkern, over elementaire deeltjes enerzijds en over supernova´s en zwarte gaten anderzijds worden zonder uitzondering overeind gehouden door indicatoren en rekenmodellen die onderzoekers van een zekere waarschijnlijkheid brengen tot waarschijnlijke zekerheid. En om even op Dawkins’ specialité de la maison te komen: juist grote evolutiebiologen als E. Mayr en Dobschansky hebben de neodarwinistische evolutietheorie met de nodige scepsis en reserves aanvaard. Eén van de redenen daarvoor is het ontbreken van indicaties dat micro-evolutie-modellen (bijv. op grond van eigentijds onderzoek naar genetische veranderingen van soorten in relatie tot milieuveranderingen) zonder reserve kunnen worden toegepast op de macro-evolutie (de theorie over de ontwikkeling van soorten op grond van genetische mutaties naar een steeds grotere complexiteit). Mayr en Dobschanski omarmden de evolutietheorie niet, maar aanvaardden die met de nodige twijfels en in voorlopigheid omdat ze geen betere theorie hadden.
Terug naar Dawkins hartstochtelijke bedrijvigheid om de illusies van de godsdienst aan te tonen, het bestaan van God als een gevaarlijk dwaling te ontmaskeren. Hij kan werkelijk op sympathie rekenen in dat deel van de wereld dat zich rekent tot het westen. Zelfs nog wel een beetje op mijn sympathie ook. Want veel van wat zich aandient als vroomheid, religiositeit en geloof blijkt een vorm van destructief fanatisme, een haat en verdeeldheid zaaiend monster te zijn. In naam van God werden dorpen platgebrand, steden veroverd, landen geplunderd, talloze mensen gemarteld, verbrand of opgehangen. In naam van God worden zonen en dochters van hetzelfde huis tegen elkaar opgehitst, trekken burgers van hetzelfde land tegen elkaar ten strijde en doden zelfmoordterroristen onschuldige en weerloze burgers. Godsdienst kan kennelijk het slechtste in de mens oproepen, als die onder één hoedje speelt met ras, bloed en bodem, macht en politiek. Geen wonder dat Dawkins de mensheid terug wil roepen naar humanitas, redelijkheid, gelijke rechten, kortom naar alle zegeningen van de Verlichting. Het fanatisme van zijn seculiere kruistocht doet echter vermoeden dat hij niet zo zeker is van de afloop ervan.
Op de koppelriemen van de Duitse soldaten in de 2e WO stond ´Gott mit uns´, de uitdrukking die de kruisvaarders op hun vaandels droegen. Op de Balkan zegenden Orthodoxe priesters de Servische strijdkrachten die eindelijk kans zagen om hun vernederende geschiedenis te wreken. Dat deden ze dan ook met een gruwelijkheid zonder weerga.
Dawkins kruistocht is begrijpelijk, maar over het gloren van een nieuwe, redelijke dageraad ben ik aanzienlijk minder optimistisch dan hij, gewoon omdat hij ongelijk heeft (sic!). Oorlogen die in gruwelijkheid en omvang hun weerga niet kenden voltrokken zich niet alleen op een christelijk continent dat Europa heet, maar ook op een verlicht continent, een vrijheid waarop vrijheid, gelijkheid en broederschap was ontwikkeld en het ´contrat social´.
Waarom heeft Dawkins ongelijk?
1. De perversie van religiositeit is nog niet een reden om de betekenis ervan of, meer nog, het bestaan van God zelf te ontkennen. Een schaal rotte appels toont nog niet aan dat er geen goede, sappige en eetbare vruchten zijn en dat er niet zoiets bestaat als een florissante boom die zulke vruchten voortbrengt. Wie net na de 2e WO door de Keulse dom liep, zag voornamelijk puinhopen, geblakerde muren, ontzette ramen, versplinterd glas. Maar door de treurige restanten van kruisbogen, pilaren en glas-in-loodramen kon je toch de verheven schoonheid van dit godshuis bespeuren. Je kon niet ontkennen dat hier ooit een kundig architect en bedreven bouwers hadden gewerkt. Zelf in de puinhopen zou het zinloos zijn dat te ontkennen!
De meest abjecte onderdrukking en vernedering van mensen in Darfur wil nog niet zeggen dat er geen goedheid en schoonheid in de wereld is. Het verwerpelijke gebruik van godsdienst of god om er het eigen gelijk mee te halen of er een imperium mee te vestigen, toont nog niet aan dat er geen oprecht geloof te vinden is, meer nog: dat er geen liefdevol en rechtvaardig God bestaat.
2. In de discussies met Hawkins gaat het niet om de oude discussie tussen ´wetenschap´en ´geloof´, logica en religieuze vooroordelen, waarheid en illusie, reality en delusion, maar om de ´ware God´. Eerder heb ik aangetoond dat óók Dawkins door en door religieus is. Ook de atheïst kan niet zonder geloof, inclusief de bijbehorende twijfel dat er toch nog ergens een onafhankelijk ´wezen´ buiten en boven ons is. Dawkins aanbidt niets minder dan de rede zelf. De discussie is die tussen ´geloof´ en ´geloof´, anders gezegd: de vraag voor wélke God we ons buigen. Wie zal hem echter kennen? Wie zal criteria tevoorschijn toveren aan de hand waarvan we objectief tot zijn bestaan kunnen besluiten?
Ik kom weer terug bij het begin: de vraag van de student in Delft of je overtuiging ook leefbaar is. Je koopt niets voor een filosofie als je er niet mee kan leven. Uiteindelijk gaat het niet om de filosofische discussie over het bestaan van God, of de houdbaarheid van religie, maar om de praktijk van ons leven. Het eerste en grote gebod in de Joodse godsdienst is: ´Gij zult liefhebben de Heer, uw God´ en het tweede daarmee geheel parallel: ´Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf.´
Dawkins levensfilosofie is als een asfaltweg, waaronder alle in de kiem wordt gesmoord, wat er niet past. Je kunt er twee kanten op rijden, maar de wei waar de kieviten buitelden, is verdwenen, de oude linde waarin de duiven koeren is omgehakt, de sloot waarin salamanders naar adem hapten is vervangen door drainagebuizen. De weg is verlicht en glad, maar er valt niet te leven. Dawkins stort alles onder het beton van de ratio en wat zich aan ervaring van schoonheid, goedheid, aanbidding verroerde, wordt gesmoord onder zijn atheïstische wals. De leer van de professor is onleefbaar. Dat is de kern van mijn kritiek op het atheïsme: het heeft alleen houdbaarheid in luxe salonkamers, op het pluche van studeerkamers en collegezalen. Het overleeft alleen in dat deel van de wereld waar de enige bedreiging de materiële overvloed is, in een samenleving waarin de enige bedreiging voor mensen is dat ze niet kunnen kiezen uit de eindeloze reeks mogelijkheden. Dat is echter slechts een fragment van deze aarde. Bij het overgrote deel van de mensheid, waar het bestaan bedreigd wordt door honger, epidemieën, natuurrampen en discriminatie, krijgt het atheïsme geen voet aan de grond.
Maar ook de overtuigde atheïst kan niet anders dan leven op grond van de dingen die men niet kan zien en ook niet kan denken. Het simpele vertrouwen dat het water uit de kraan niet vergiftigd is en dat de traptreden mij dragen en dat Japan bestaat, hoewel ik er nooit ben geweest. Ingewonnen worden door de spontane lach van een vriendin, vertederd door een pasgeboren baby, verscheurd worden door verdriet om het verlies van een geliefde, een diep verlangen koesteren naar vriendschap, heimwee dragen naar geluk dat onbereikbaar geworden is… Neem nu dat vreemde vermogen van de intuïtie, waarmee ik –tegen alle redelijkheid in- een relatie aanga, of een aankoop doe, of juist afzie van een order in mijn bedrijf. Al die dingen zijn niet te ontbinden in factoren van rationaliteit. Ze verwijzen naar een werkelijkheid buiten of boven de wereld die we kunnen meten, wegen en in definities opsluiten.
In het christelijk geloof horen drie begrippen altijd tot de kern van het menselijk leven: een heilige drievuldigheid van het bestaan. Het zijn drie onafscheidelijke zussen: geloof, hoop en liefde. Dit illustere drietal vormt nu precies het antwoord aan het atheïsme, waarom het atheïsme principieel onhoudbaar is zonder het leven geweld aan te doen.
1. Geloof is níet wat er altijd van gemaakt wordt: een geloofsovertuiging, de keuze voor een bepaalde opvatting over God, de ziel of het hiernamaals. ´Je doet aan geloof, of je bent religieus op dezelfde manier als je lid bent van een sportclub of een biljartvereniging. Geloven is dat allemaal niet. Dat is veel meer: verwonderd, verbaasd raken, aangeraakt of verbijsterd worden door de ongedachte werkelijkheid van God. Voor geloof kies je niet, daar word je voor gewonnen. Anders gezegd: het zet je leven op zijn kop, zoals Augustinus het verwoordde; ´Ik was op de vlucht, maar ik werd ingehaald en overmeesterd door God, de Bron van alles waar al die jaren naar op zoek was: goedheid, schoonheid en waarheid.´ Geloof is verwondering, licht, vreugde. Dat God er is, dat wij er zelf zijn. ´Ik loof u voor het ontzaglijke wonder van mijn bestaan´, zegt of liever zingt de psalmdichter. Het ´zintuig´ van het geloof schakelt ándere zintuigen niet uit, maar juist ín. In de verwondering beginnen we de werkelijkheid te zien zoals die ook echt is. Geloven zet het intellect niet buitenspel, maar haalt het juist binnenboord. Credo ut intellegam. Vrij vertaald: nu ik geloof, begin ik het te begrijpen! In de tegenwoordigheid van de Geliefde worden we genezen van kortzichtigheid. Het verstand heeft vreugde nodig! Wie zou dan nog terugwillen naar die saaie, eendimensionale wereld van het atheïsme?
2. Hoop is in het christelijk geloof ook niet wat er in het dagelijks spraakgebruik onder verstaan wordt: onzekerheid. Je hóópt te slagen voor je examen, maar zeker weten doe je het niet. Al vergroot je vermoedelijk de kans als je je best doet. Hoop is dan de ´kans van slagen´, die wordt afgemeten aan de factoren die wij overzien kunnen. Hoop koester ik bij de keeltabletten die ik in de supermarkt koop om mij van mijn keelpijn af te helpen, of bij de monteur die de wenkbrauwen fronst bij de verontrustende rammel in de motor van mijn auto. Maar of het allemaal beter wordt moet ik maar afwachten.
In het christelijk geloof is ´hoop´ echter de zekerheid dat er een nieuwe werkelijkheid, een nieuw leven, een nieuwe wereld wacht, die geheel van de andere kant komt. Wat de apostel Paulus in één van zijn brieven verwoord: ´Wat geen oog heeft gezien, geen oor heeft gehoord, wat in een mensenhart niet is opgekomen, dat maakt God gereed voor degenen die hem liefhebben. Kenmerk van een dergelijke hoop is dat het nieuwe niet uit het oude is af te leiden, anders zou het niet nieuw zijn. Dat is trouwens ook de reden waarom ´hoop´ in het marxisme uiteindelijk een uitgehold begreep bleek – de hoop rustte op de zuilen van de economische verhoudingen, of liever de omkering van die verhoudingen, die door de verenigde arbeiders aller landen tot stand gebracht moest worden. Hoop die je kan ´maken´ of ´beïnvloeden´is echter geen werkelijke hoop. Misschien is één van de beste voorbeelden van hoop een vrouw in verwachting. Zij weet niet wát er komt, wel dát het komt. Op grond van die zekerheid begint ze haar leven en haar huis erop in te richten. Hoop is een geweldig positief begrip. Het atheïsme kan niet verder komen bij de verkenning van een veelheid van mogelijkheden. Het blijft steken in de pluraliteit, de veelheid van kansen, die je evengoed kan uitleggen als een optelsom van kansen, waar je nooit echt warm voor kunt lopen!
Ook de evolutietheorie past goed bij die ´optelsom van kansen´, maar er is ondanks de positieve connotatie van het woord ´evolutie´ (ontwikkeling), nog weinig reden om optimistisch te zijn: de wereld is er sinds mensenheugenis niet aantrekkelijker, veiliger, vrediger en schoner op geworden. Atheïsme kent per definitie niet het begrip ´hoop´ en daarom ook niet de levenszin, de moed en de levensvreugde die ermee verbonden zijn.
3. De liefde. Wat bij ´geloof´ en ´hoop´ nog verborgen is, krijgt een gezicht, wordt tastbaar in ´liefde´. Als geloof en hoop die weggestoken heipalen zijn, is de liefde het zichtbare gebouw dat erop rust. Ook over de liefde bestaanveel misverstanden. Deze zus is de meest gevierde van het edele drietal, maar tegelijk het minst begrepen. Ze wordt vaak verward met ´eros´, de aantrekkingskracht of de lust, of met ´filia´, de vriendschap. Maar die dragen altijd sporen mee van eigenbelang, zelfgerichtheid. Maar liefde is ´méér dan het redelijke´. Ze houdt vast waar iedereen afhaakt. Ze houdt vol te vergeven in een wereld van cynisme en haat. Ze heeft een grondige hekel aan geweld, zowel van woorden als van wapens. Ze haat manipulatie. Ze is een vriendin van de waarheid en ze verheugt zich in het recht. Ze handelt waar de rest toekijkt, ze verdraagt waar anderen toeslaan of zich wreken. Ze laat zich nooit leiden door angst. Het is dus een kwaliteit die niet ontleed kan worden als medemenselijkheid en tolerantie. Humaniteit en verdraagzaamheid zijn kostbare goederen in onze samenleving, waar we niet zuinig genoeg op kunnen zijn. Het is nodig dat we het met elkaar kunnen uithouden. Voor een belangrijk deel is dat ook in ons rechtssysteem verankerd, sterker nog: het is één van de voornaamste grondslagen van Europa. In de stal van Dawkins pronken deze paarden: ´mensenrechten´, ´vrijheid´, ´tolerantie´, ongetwijfeld. Als er echter brand uitbreekt slaan ze op hol, en het hééft gebrand in Europa! Maar ´liefde´ staat niet in zijn stal, omdat die een transcendentale oorsprong heeft. Net als ´hoop´ en ´geloof´ komt ook ´liefde´ van de overkant. ´Hierin is dé liefde, niet dat wij God hebben liefgehad, maar dat God ons heeft liefgehad´, schrijft de apostel Johannes aan mensen die net als ieder van ons geneigd waren om de mensen die niet in het straatje te pas kwamen te passeren. Het is de liefde die het bestaan een gezicht geeft, die zich ontfermt over de verdrukte en de vernederde, die zich ontworstelt aan de spiraal van haat en een vijand de hand reikt. Het is de liefde die blijft verwachten. Tolerantie en medemenselijkheid verdwijnen als de mens van het toneel verdwijnt, maar de liefde vergaat nooit om de eenvoudige en diepe reden dat zij er de oorzaak van is dat de wereld bestaat en dat jij en ik er zijn!
Vlaardingen, N.M. Tramper
Geef een reactie