Preek op zondag 10 januari 2010 in de Grote Kerk van Vlaardingen over Handelingen 4 vers 32 – 5 vers 11, in verband met wat op de Bijbelkringen besproken is en ook met het oog op de komende actie Kerkbalans. Ds. N.M. Tramper.
´Vertel me hoe je over geld denkt en ik zal zeggen hoe je over God denkt´
Het is geen dagelijks onderwerp van gesprek: hoe we met geld omgaan en ook ons geefpatroon. Er rust een soort taboe op. Over ons inkomen en ons uitgavenpatroon praten we zelfs minder makkelijk dan over seksualiteit. Het is een gewaagd onderwerp. Er wordt niet of weinig over gepreekt. Het risico is er ook dat we het voor aan ander beter weten dan voor ons zelf (of dat de predikant het beter weet dan de gemeente – ik moet me ook nu er helemaal bij insluiten). Maar…we moeten het er wel over hebben! ´Vertel me hoe je over geld denkt en ik zal zeggen hoe je over God denkt´ (B. Graham). De manier waarop we in onze kerk met geld (of gebrek aan geld) omgaan, heeft dus alles met ons geestelijk leven te maken. Luther zei: wij mensen hebben het nodig drie keer bekeerd te worden, eerst in ons hart, vervolgens wat betreft ons verstand en in de derde plaats in onze portemonnee. Jezus spreekt twee keer zoveel over het omgaan met geld en goed dan bijv. over seksuele kwesties. Hebzucht wordt door de apostel Paulus (in 1 Tim. 6 vers 10) de wortel van alle kwaad genoemd. Hebzucht betekent dat je méér geld voor jezelf houdt dan je strikt nodig hebt. Dat is de aanleiding tot allerlei kwaad onder de mensen.
We mogen er in de kerk beslist niet over zwijgen. Vooral nu het erop lijkt dat de geestelijke bediening, het werk in onze kerk, afhankelijk is gemaakt wordt van de beschikbare financiën. Financiën (of liever: gebrek eraan) als sleutel voor de dienst van God. Dat is toch de ongekeerde wereld! Heb je zoiets ooit bij Jezus en bij de apostelen gehoord, dat ze zeiden: ´we houden op met verkondigen van het Evangelie, het bevrijden van gebonden mensen en het genezen van de zieken omdat de financiën ontoereikend zijn?? Kan het ooit zover komen dat de aankondiging van Gods Koninkrijk afhankelijk wordt van de surrogaatgod Mammon? Dat is toch de onzin gekroond! En toch begint dat er bij ons hard op te lijken. Daarom hebben we op dit punt bekering, een omkeer van denken nodig. Als ons geestelijk verlangen, als datgene waartoe we als geroepen zijn als gemeente, niet meer bepaald wordt door de kernwaarden van het Koninkrijk, maar door de financiën, moeten we het ergste vrezen.
Investeren in iets dat blijvende waarde heeft
In Hand. 4: 32-37 valt het op hoe de christenen hun bezit delen met elkaar. Er is niemand die tekort komt. De rijken zorgen voor hen die behoeftig zijn. Ze zijn één met hart en ziel. Je moet dit overigens niet lezen als een soort communistisch ideaal. De communisten zeiden: ´het jouwe is ook het mijne, laten we samen delen´. De christenen zeiden: ´als het nodig is, is het mijne ook het jouwe´. Het was dus helemaal niet zo dat je geen bezit mocht hebben. Kijk maar in Hand. 5 vers 4. Je kon er in alle vrijheid over beschikken. Maar ze legden er geen eigendomsclaim op. Als het nodig was verkochten ze met gemak een deel van hun bezit en stelden de opbrengst ter beschikking aan de gemeenschap.
Nu kun je zeggen dat het in ons economisch bestel zo niet werkt, dat je dit verhaal vooral niet moet lezen als een voorschrift. Maar zo makkelijk kunnen we ons er niet van afmaken. Er is een duidelijke reden waarom de christenen dit deden. Er zit een principe achter dat vandaag nog wel eens héél belangrijk zou kunnen zijn. Daarvoor moeten we even terug naar het onderwijs van Jezus. In de gelijkenis over de onrechtvaardige rentmeester (in Lucas 16) heeft Jezus dit duidelijk gemaakt. Geld is niet neutraal, geld is eerder een demonische kracht, een verslavende macht. Het is een god waar mensen alles van verwachten, god mammon, maar die je diep kan ontgoochelen. Geld maakt als regel geen vrienden, eerder vijanden. Het vervreemdt mensen van elkaar. Het kan je ontzettend eenzaam maken. En het vervreemdt je van God. Maar nu zegt Jezus niet dat je het geld dan maar moet mijden, want dat kun je niet, nee je moet het verstandig gebruiken. Gebruik die mammon nu juist om je vrienden te maken, zodat ze u zullen ontvangen in de eeuwige tabernakelen (Lucas. 16: 9). Dat wil zeggen: investeer je geld in de dingen die je niet met geld kunt kopen, zoals vriendschap, gemeenschap, een schat in de hemel, in eeuwige tenten. Die tenten zijn een beeld van de komst van het Koninkrijk, zoals de Israëlieten zich dat voorstelden: een groot oogstfeest in tenten.
Dát is het wat de eerste christenen deden. Ze gehoorzaamden aan het onderwijs van Jezus: verkoop wat je hebt en geef het geld aan wie het nodig heeft en je zult een schat hebben in de hemel. Stel je voor dat je geld in één klap bijna niets meer waard wordt door een beslissing van de Nederlandse bank die binnenkort wordt genomen. Wat zou je doen met je spaarcenten? Je zegt vast: ´Ik probeer het om te zetten in iets van blijvende waarde, een huis, land, of een schilderij van Van Gogh of zo.´ Zodat ik mijn vermogen niet verlies.´ (Het voorbeeld ontleen ik aan ds. W.Rietkerk). Nu, we kunnen er zeker van zijn dat vroeg of laat ons geld, onze aandelen, effecten niets meer waard zijn. Dat is trouwens al gebeurd in de afgelopen kredietcrisis. Daarom zegt Jezus: ´Ga er wijs mee om, investeer het in het goed dat niet vergaat, in een vermogen in de hemel.´ Augustinus zegt in een preek over Psalm 37: ´Geef je geld in bewaring bij de armen! God zal ervoor zorgen. Hij is een veel betere schatbewaarder dan alle banken bij elkaar. Die kunnen omvallen, maar God is betrouwbaar. Hij zal je te zijner tijd uitkeren in een overvloedige maat´.
Waaraan je geeft, daarmee weet je je verbonden
Die eerste christenen investeerden dus in de gemeenschap (koinonia). Ze zetten zich ervoor in. Waarom deden ze dat? Je kunt erop rekenen dat het mensen waren zoals wij, net zo zuinig als ons. Het is eenvoudig: Waaraan je geeft, daarmee weet je je verbonden. En omdat ze door de genade van God een diepe band met Christus hadden gekregen, hadden ze ook alles over voor Zijn lichaam. Het kruis had grote betekenis gekregen: de verticale balk van de verbondenheid met Jezus, die de horizontale balk draagt: de verbondenheid met de broeders en zusters. Die eenheid is je geschonken, maar God vraagt tegelijkertijd dat je je ervoor inzet. Zodat het zichtbaar, merkbaar is dat je bij elkaar hoort. Ik vind dat nog steeds onovertroffen weergegeven in vraag en antwoord 55 van de Heidelbergse Catechismus. Je hebt in Christus heel veel schatten en gaven gekregen. Omdat jij het eigendom bent van Hem, is ook je bezit van Hem, je deelt het als het ware met Hem. Daarom kun je het ook –gewillig, van harte- delen met de ander (je gaven, je tijd, je studie, je geld…). Het is eigenlijk van Christus, maar jij mag er over beschikken om ervan te genieten en om ook anderen ervan te laten genieten.
Daarom kan het in Gods Koninkrijk niet zo zijn dat een paar mensen alles hebben en anderen helemaal niets. Want we behoren tot één gemeenschap, één koinonia. En de dimensies van die koinonia zijn heel wijd geworden, die omvat onze eigen gemeente, dat zeker! De apostel Paulus zegt in Gal. 6 vers 9 en 10 dat we goed moeten doen aan allen, maar toch vooral aan de geloofsgemeenschap, aan de ´huisgenoten van het geloof´. We geven als het goed is van harte voor de kerk hier, maar evengoed aan de wereldwijde christelijke gemeenschap, waar de rijkdom en armoede nog zeer ongelijk verdeeld zijn. Stel je maar eens voor wat de christenen in de 22e eeuw over ons over ons zouden zeggen (als Jezus nog niet is teruggekomen). Zullen ze zeggen: ´die christen van toen stonden bekend om hun vrijgevigheid!´ of zullen ze zeggen: ´ongelooflijk dat die rijke christenen toen de hand op de knip hielden, terwijl ze in het zuiden op een houtje beten..´?
Is de verkondiging afhankelijk van de vrijgevigheid?
In Hand. 4 vers 33 lezen we dat de apostelen met groot enthousiasme de opstanding van Jezus verkondigden. Hebt je je wel eens afgevraagd hoe zij nu in hun onderhoud voorzagen? Waarschijnlijk leefden ze van de gastvrijheid en de vrijgevigheid van de mensen onder wie ze werkten. Later werd dat ook een soort recht: ze werden vrijgesteld om het Woord van God te verkondigen en werden onderhouden door de gemeente. Van dat recht mocht een apostel gebruik maken. ´Een dorsende os mag niet gemuilband worden´. Daarmee werd een zekere traditie van Israël gehandhaafd, namelijk dat de priesters en Levieten in hun levensonderhoud voorzagen door de tienden die de andere Israëlieten opbrachten. Ze hadden aanvankelijk ook geen land om te bewerken. Als het goed is geven wij ruimhartig voor de mensen die elementaire levensbehoeften zoals eten en drinken, onderwijs, gezondheidszorg, en recht missen (diaconaat), maar even ruimhartig voor de kerk: zodat de verkondiging doorgaat, dat dat in een goede ruimte gebeurt, dat er musici en kosters zijn enz.
Maar het is wel opvallend dat de apostel Pauluszelf het zo niet wilde. Hij wilde voor zichzelf zorgen en de gemeente niet tot last zijn. Daarom combineerde hij zijn werk in de verkondiging met het maken van tenten en de leerbewerking. Dat handwerk kon hij overal wel uitoefenen. Ik heb het in Roemenië vaak meegemaakt, vooral bij de Baptisten waar enkele voorgangers halftijds dienden in een gemeente van meer dan duizend mensen en dus voor een groot deel voor hun eigen inkomsten zorgden. De kerk was daar helemaal niet zo afhankelijk van betaalde beroepskrachten. Het gebrek aangeld was geen verhindering voor de dienst van het Evangelie en de groei van de gemeente, integendeel! We moeten ons niet zo druk maken over de financiën, alsof de kerk een bedrijf is, een winkel waar alles keurig op de schappen staat en er genoeg geld in de kas is. We moeten ons er echt over bekommeren dat de kerk haar ´core-business´ doet, dat waartoe ze geroepen is. We moeten ons zorgen maken over ons geestelijk leven en over het werk van de Geest. Als het geestelijk leven bloeit, als het gebed leeft en de opstanding van Jezus met grote kracht wordt verkondigd (4:33), komt het geld er echt wel!
Pas op dat je je ziel niet kwijtraakt
Wat was nu de zonde van Annanias en Saffira in Hand. 5? Konden ze niet vrij beschikken over wat ze bezaten? Ja dat konden ze (vs 9). Het punt is niet dat ze iets voor zichzelf houden, maar het punt is dat ze logen, logen tegen de Heilige Geest. Ze ´gappen´: ze drukken dingen achterover die voor God bestemd zijn. Meteen komt de geschiedenis van Achan in beeld, die achteroverdrukte wat voro God betsemd was bij de verovering van de stad Ai (Jozua 7). De diepste reden is dat de geldgod in hun leven toch meer te zeggen had dan ze wilden toegeven. Dan komt alles onder hoogspanning te staan. God is zo jaloers op Zijn eer. Het is zo riskant om maar steeds tegen de bedoeling van de Heilige Geest in te gaan. Van A en S staat dat ´hun ziel van hen uitging´ (ekpsuchè). Dat is een woord dat zegt dat ze hun ziel kwijtraakten (en daar zit Gods woede over het bedrog achter, dat Hij de gemeente heilig en hoog wil houden). Het dramatische moment is niet dat ze de geest geven, maar dat ze al eerder de geest hebben gegeven door in de ban van Mammon te raken. ´Zeg me wat geld je doet, en ik zal zeggen wat je met geld doet, ik zal ook zeggen hoe je met God en men mensen omgaat…´ Het is nauwelijks te bevatten, hoe riskant het is om de schone schijn op te houden. Te doen alsof je door de Geest wordt geleid, maar intussen wat financiën betreft toch echt je eigen zin doen. Dat gaat ook nu niet goed. Het drukt ons wel met de neus op het risico als ons bestedingspatroon helemaal niet overeenkomt met onze vrome woorden. Juist uit ons omgaan met geld en goed, en juist in ons geefgedrag blijkt of we onze ziel aan het kwijtraken zijn, of we met (Gods) vuur spelen zonder dat we het doorhebben.
We hebben een andere houding nodig
Ons geefpatroon is niet om over naar huis te schrijven. Ik weet wel – en het blijkt gewoon uit de cijfers- dat u de hand op de knip houdt, omdat u zegt: ´ja, maar ik ga niet voor die vrijzinnige zustergemeente geven´ (dat hoor ik wel eens) en omgekeerd zal het ook wel gezegd worden (maar dat hoor ik niet): ´ik ga niet voor die traditionele bonders geven´. Daardoor kunnen we in 2015 nauwelijks nog 4 predikanten onderhouden in de hele PGV, terwijl dat er 10 jaar terug 10 waren. Het punt is dat we de kerk zien als een groep gelijkgezinden, en niet als gemeenschap van Christus, waar we als broeders en zusters aan elkaar gegeven zijn. Niet alleen binnen de wijkgemeente, maar ook als Protestantse Gemeente van Vlaardingen. Maar die houding past niet, die is ´vleselijk´. Het is nodig dat we samen inzien dat de kerk Gods eigendom is (niet van ons), maar óók dat Hij ons verantwoordelijkheid heeft gegeven om dankbaar ter beschikking te stellen wat we hebben gekregen. We geven het aan Hem, zoals de wijzen hun schatten uitstalden voor het Koningskind. Ze hebben Maria en Jozef niet voorgeschreven wat ze ermee moesten doen. Op dit punt hebben we bekering nodig. Maar we moeten, anderzijds, óók het besef hebben dat het onze kerk en onze gemeente is. Waar je je mee verbonden weet, daar geef je aan. We moeten ons opnieuw en steviger verbinden aan onze (wijk)gemeente, haar ruimhartig van middelen voorzien. Dan zal de hele kerk er ook van profiteren. Als we de hand op de knip houden, waarom zijn we dan verbaasd dat de kerk kwijnt als een plant die geen water krijgt en op den duur verdort en sterft?
Recent onderzoek wees uit: christenen geven 2, 3 % van hun inkomen aan de kerk. Stel dat nog eens hetzelfde percentage aan andere doelen wordt besteed, dan kom je aan ongeveer 5 %. Stel nu eens dat dit 10% zou worden, wat zou er dan niet opnieuw veel geld vrij komen voor de dienst in Gods Koninkrijk! Voor diaconale ondersteuning, voor evangelisatiewerk, voor kerkplantingsprojecten… Maar ik vraag het me af, of we het wijs besteden zouden, of we zo´n ´luxe´ aan zouden kunnen. Want als we geen geestelijk inzicht hebben, zullen we ook de middelen niet verstandig besteden. Hebben we ons nooit afgevraagd waardoor het financieel zo veel minder geworden is. Kun je dat afdoen met ´de secularisatie´? Of missen we geestelijk onderscheidingsvermogen? Is de kerk toch een bedrijf, een winkel geworden waar we nog zo goed op proberen te passen, maar waar de innerlijke glans en kracht ontbreekt? Veel jongeren beleven de christelijke gemeenschap heel ergens anders dan in de kerk zoals die er al eeuwen is. Kan dat nog hersteld worden? Het kan alleen als we Christus´ woorden gaan gehoorzamen op dit punt. Dan gaan we ook in Protestantse Kerk heel anders tegen de financiën aankijken, maar ik voorspel u dat het niet zonder crisis en niet zonder conflicten zal gaan, want we geven ons oude patroon, ons oude denken, niet zomaar gewonnen!
Stel God op de proef!
Ik wil het concreter proberen te maken. De Bijbel zegt: wat je zaait dat zul je maaien. Als je karig zaait, zul je ook weinig oogsten. Geef opdat je zult ontvangen. Hebt u dat nooit uitgeprobeerd, deze wet van het Koninkrijk? Het is veel zaliger (gelukkiger, fijner) om te geven dan te ontvangen. Als regel heeft ons geefgedrag nauwelijks consequenties voor ons verdere bestedingspatroon. We houden nog evenveel over om te kopen, we hebben er geen week minder vakantie. Geven is van onze rijkdom, niet van onze armoede. Daarbij komt dat we ons meestal in de kringen begeven die evenveel te besteden hebben als wijzelf; we zien het verschil niet, ook niet de grote kloof tussen arm en rijk, tussen overdadig en behoeftig. Pas wanneer je in Afrika bent geweest, of in Moldavië of sommige gebieden van Roemenië, slaat de schrikt je om het hart. Wat consumeren we op dit kleine stukje aarde niet op grote schaal en dat ten koste van miljoenen die van nog geen dollar per dag moeten rondkomen! We (ik net zo goed als u) worden uitgenodigd door de hoge God om het anders te doen. Eerst zaaien, eerst maar onze giften doornemen als het loon binnen is, vóór alle andere uitgaven. Niet van het overschot delen, van wat je toch al kon missen, niet het kreupele en de aangetaste dieren van je veestapel, de afdankertjes (waar de profeet Maleachi over klaagt), maar zo geven dat je je ook iets moet ontzeggen… Geef het weg, gooi je brood uit over het water en je zult het vinden na vele dagen. Stel God op de proef over deze ´wet´ van het Koninkrijk! Je zult niet met legen handen komen te staan, integendeel. Hij zal het rijkelijk vergoeden!
God stelt ons op de proef!
Je vraagt je misschien af: wat is nu een goede maat? Hoeveel moet ik geven? De goede maat is die van de liefde. We zullen een hart moeten hebben dat is aangeraakt, dat van binnen is veranderd. In het Oude Testament gold de maat van de tienden (dat was onder de ´oude´ bediening van de wet). De tienden werden bij de priester gebracht, maar de brenger mocht er zelf nog van meegenieten samen met de priesters (zie Deut. 14 – 16). Als we 10% weggeven van wat we verdienen (en je kunt ook nog een heleboel aftrekken), wat merken daar eigenlijk van? Zou die 10% daarom misschien niet een ondergrens zijn? Geeft echte liefde niet veel méér? Want wij bevinden ons in de ´nieuwe bediening´, van de Geest, van de genade. In 2 Kor. 8 (vers 8 en 9) toetst de apostel Paulus de vrijgevigheid van de Korinthiërs. Hij zegt: ´ik zeg dit niet als een bevel, maar ik wil nagaan of uw liefde oprecht is. Maak me wat dat betreft niet beschaamd. Want je weet toch wat Jezus heeft gedaan?´ Hier ligt zo´n enorme aansporing. Hij was oneindig rijk, onvoorstelbaar: Hij deelde in de glorie van de Vader, de aanbidding van de engelen, de macht over deze wereld. Maar Hij heeft dat alles losgelaten. Hij werd arm om ons rijk te maken.
´Vertel me hoe je over geld denkt en ik zal je vertellen hoe je over God denkt´. We hebben een paar dingen meegekregen om over na te denken en over te bidden en misschien met Gods hulp te veranderen: investeer in de gemeenschap, probeer het maar uit: geef weg en je zult overvloedig terugkrijgen. Laten we het doen omdat Christus alles voor ons overhad, alles gaf, omdat we van Zijn liefde leven. Amen