IFES tussen zendingspioniers en kerkelijke oecumene
Het heeft me weer erg aan het denken gezet, die geschiedenis van het ontstaan van de Internationale Fellowship of Evangelical Students, halverwege de vorige eeuw. De IFES werd opgericht in augustus 1947, in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Vertegenwoordigers van christelijke studentenbewegingen uit 9 landen kwamen bij elkaar in Harvard University, vlak bij Boston, bij de plek waar de Pilgrimfathers ooit waren geland. Naast de VS waren Australië, Engeland, Canada, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Zwitserland en Nederland vertegenwoordigd en niet te vergeten China, waar voor de oorlog een bloeiende christelijke studentenbeweging was ontstaan. Een jaar later, in 1948, werd in Amsterdam het startschot gelost voor de Wereldraad van Kerken. Het is nauwelijks voor te stellen dat Wereldraad en IFES zich bij hun oprichting konden beroepen op dezelfde pioniers van nog geen halve eeuw daarvoor.
Als je het ontstaan van IFES-Nl twaalf jaar later in 1959 wilt begrijpen, moet je terug naar het buitenlandse krachtenspel van die halve eeuw daarvoor. Hoe meer ik me er weer in verdiep, hoe meer het me opnieuw beetpakt. Dit móet elke christen student weten: het verhaal van de pioniers, de ´vaders´ van de christelijke studentenbeweging, de opkomst van de wereldwijde zendingbeweging van de vorige eeuw. Maar ook het verzet van de Inter Varsity Fellowship (zeg maar de voorloper van de IFES) tegen de theologische verschuivingen, tegen de oecumenische beweging die zich losmaakt van haar ´evangelical roots´.
Rationalisme en Réveil
Er moet dus eerst iets verteld worden over de roots van de IFES die reiken tot het eind van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw. In de periode rondom die eeuwwisseling straalt de Westerse wereld optimisme uit, met als hoogtepunt de wereldtentoonstelling in Parijs (1889) en daarin de Eiffeltoren als een sterk staaltje van vernuft. Theologische en geestelijk staat de wind in de hoek van de ´verlichting´. Ook de Ned. Hervormde kerk wordt aan het eind van de 19e eeuw meer getekend door redelijkheid en verdraagzaamheid, dan door een stralend getuigenis en bewogen verkondiging. Opvallend dat juist in die periode verzet groeit, dat de Geest van God mensen laat opstaan die het Evangelie zonder compromis verkondigen. In de Angelsaksische wereld komen mensen tot geloof door het werk van onvermoeide evangelisten zoals Moody en Sanky, die zonder geluidsversterking spreken voor groepen van duizenden mensen. In West-Europa ontstaat de beweging van het Réveil, dat in Nederland bekend wordt door Groen van Prinsterer, ´Evangeliebelijder en politicus´ en door Jan de Liefde van ´Tot heil des volks´. Een student in Utrecht geeft leiding aan een studenten Réveilkring, en wordt later een invloedrijk verkondiger en schrijver: Andrew Murray. Je kunt hem de vader van de ´evangelicale´ studentenbeweging in Nederland noemen. In Cambridge komen in 1874 zeven studenten bij elkaar om te bidden voor hun universiteit. Ze gaan het gevecht aan met het liberale en rationalistische universitaire klimaat en organiseren een evangelisatiebijeenkomst in één van de grootste zalen in Cambridge.
Cambridge: de kiemen.
Bij de gebeurtenissen in Cambridge moeten we even wat uitgebreider stilstaan. In 1882 was Moody in Cambridge geweest voor een evangelisatieweek. De eerste avonden werd deze ´hersenloze fantast´ uitgebreid bespot door studenten en academici. De christenstudenten reageerden niet met teleurstelling of boosheid, maar met gebed. Hoe meer verzet, hoe meer gebed! Halverwege de week kwam er een kentering en aan het slot gaven 200 studenten te kennen dat ze door God waren aangeraakt. Een goede vriend van Moody hoorde hem fluisteren: ´Mijn God, dat is meer dan genoeg om voor te leven!´.
Moody´s mission had nog méér impact. In 1884 wilden de ´zeven van Cambridge´ zich als één man opgeven bij de China Inland Mission om ingezet te worden in missionaire arbeid. Moody nodigde een zekere Kynaston Studd uit naar Amerika, om onder studenten te vertellen wat er zich in Cambridge afspeelde. In 1886 kwamen 251 studenten uit 89 colleges bij elkaar. Onder hen waren twee mensen die later enorme invloed zouden uitoefenen op de wereldwijde zendingsbeweging: Robert Wilder en John Mott. Robert Wilder was een katalysator in de oprichting van de Student Volunteer Movement, de SVM, een jongen energieke beweging van studenten die zich wereldwijd gingen inzetten voor zending, evangelisatie en diaconale hulp. Aan de oprichting van de SVM was veel gebed voorafgegaan van hem en zijn zus en 21 ander studenten. ´Zelden heb ik een bijeenkomst meegemaakt die zo onder de kracht van Gods Geest stond, dan die avond.´ getuigde Wilder over één van de avonden. Wilder trok onvermoeibaar langs de Amerikaanse universiteiten. Overal tekenden studenten een verklaring dat ze als vrijwilliger mee wilden doen.
De ´student-roots´ van de wereldwijde zendingsbeweging.
De ´roots´ van de grote internationale zendingsconferenties en de wereldwijde oecumenische beweging zijn ook de roots van de IFES. Maar daar moet nog wel iets over uitgelegd worden. Terug naar het ´student-scene´ aan het begin van de 20e eeuw. John Mott is daarin een opmerkelijk figuur. 30 jaar is hij voorzitter van de SVM en reist stad en land af om studenten te betrekken bij de missionaire beweging. Hij geeft kort gezegd ook de stoot tot de oprichting van lokale en nationale SCA (Student Christion Association)- en SCM (Student Christian Movement)- groepen, die later werden verbonden in een wereldwijde beweging, de WSCF (World Students Christian Fellowship). John Mott is net als Robert Wilder een overtuigde ´evangelical´: ´If we do not have absolute and complete authority for the great missionary designs in the writings which God has given, and in the word of Jesus Christ, we do not have it anywhere´ zegt Mott. Levensmotto van Mott, tekenend voor zijn missionaire passie, is: ´The evangelization of the whole world in this generation.´ De eerste grote zendingsconferentie in Edinburgh 1910 wordt door dit optimisme getekend. Later wordt Mott meer en meer gegrepen door de ´oecumenische´ gedachte, maar Wilder blijft bij de prioriteit van zending en evangelisatie.
Uitholling en bankroet
Het is opmerkelijk dat deze enthousiaste, missionaire studentenbewegingen in de periode tussen de twee Wereldoorlogen terechtkomen in relativistisch vaarwater. Een sluipend, schijnbaar onvermijdelijk proces. Door de geweldige groei gaat het op een gegeven moment meer om aantallen dan om de afhankelijkheid van de Heilige Geest. De beweging raakt meer en meer georganiseerd. Fondswerving en organisatieproblemen krijgen de overhand. Het toelatingsbeleid wordt verruimd. Daarbij wordt de negatieve houding tegenover theologische verantwoording sterker. Oecumenisch besef groeit ten koste van missionaire betrokkenheid. Theologische discussie wordt steeds minder verbonden met gebed, Bijbelstudie en evangelisatie. Later komen er expliciet gewijzigde standpunten over het gezag van de Bijbel en worden de twijfels sterker over punten als de letterlijke, verbale inspiratie, het verzoenend werk van Christus en de lichamelijke wederkomst van Christus. In 1911 heeft de WSCF bijna 150.000 leden wereldwijd. In dat jaar wordt op een conferentie in Constantinopel het lidmaatschap opengesteld voor alle christelijke denominaties. Ongeveer 60 jaar later, in 1972 geeft de algemeen secretaris, Risto Kehtonen, aan dat in deze tijden van radicalisme en tegencultuur, de WSCF overgenomen zou kunnen worden door twee groepen: dogmatische Marxisten en dogmatische Anarchisten (!). Het vuur van Robert Wilder en John Mott is dan diep begraven in de as van sociale actie. Zelf de sporen van theologie zijn grondig gewist. Wilder heeft zich echter in 1927 aan de SVM onttrokken en laat een tegendraadse stem horen op internationale conferenties, die los van SVM en WSCF georganiseerd worden en uiteindelijk zullen leiden tot de oprichting van de IFES. Mott verbindt zijn missionaire hart duidelijk ook aan zijn oecumenisch geweten en dat markeert de internationale zendingsconferenties tot aan 1948. In 1948 wordt de Wereldraad van Kerken opgericht door bevlogen oecumenicals die bijna allemaal actief geweest zijn in de SVM en de WSCF. Het is een jaar na de oprichting van de IFES.
De ´tegendraadse´ beweging van de IFES
De IFES ontstaat als een ´tegenbeweging´ van studentengroepen die zich niet laten meedrijven met de grote oecumenische stroom tussen de twee wereldoorlogen. Op verschillende universiteiten worden Inter Varsity Groups opgericht, die het oude evangelische en missionaire elan willen vasthouden. Robert Wilder krijgt steeds meer oog voor het ´gevaar om de hoek´: lauw worden, je eerste liefde verlaten. Er klinken nieuwe, vastberaden stemmen: die van professor Ole Hallesby uit Oslo en dr. D. Martyn Lloyd Jones uit Londen. Opnieuw is voor Cambrigde en Oxford een sleutelrol weggelegd in deze counter-movement. Hoewel er gesprekken over worden gevoerd, vinden de Evangelische studenten geen open deuren om de bestaande groepen (geaffilieerd met WSCF en SVM) nieuw leven in te blazen. Er zijn gaandeweg eigenlijk twee typen geloof of liever twee typen theologie ontstaan, die met geen mogelijkheid bij elkaar te brengen zijn. CICCU (de oude studentengroep in Cambridge voortgekomen uit de Cambridge Seven), blijft haar oorspronkelijke roeping trouw. Samen met andere Inter-Varsity groepen, vormt ze de Inter-Varsity Conference in 1924. Het wordt een nationale beweging in 1928. Ook in Canada en in de VS ontstaan Inter-Varsity groepen. De ´zendingsreizen´ van Howard Guiness spelen hierin een sleutelrol. Guiness is een uitstekende rugby-speler met een passie voor evangelisatie. Elke keer als hij de bus neemt, begint hij een toespraak te houden voor de passagiers. Hij omschrijft zichzelf als ´impetuous, untidy, stubborn, dramatic, and over-optimistic´. De IVF groeit door toegewijde pioniers als Douglas Johnson, Stacey Woods (afkomstig uit Australië, werkt lange tijd in Canada en pioniert later onder meer in Frankrijk), David Adeney, die later in China werkt. Maar ook Robert Wilder blijft zich inzetten. De IVF richt onder leiding van David Adeney ook een eigen Zendingsgenootschap op: de IVMF, geheel in de geest van de vroegere SVM. In Oslo wordt een internationale IVF conferentie gehouden, waar prof. Hallesby een profetische toespraak houdt. ´Our work started as praying work. God Himself had to bend our stiff knees…we are certainly now in the hour of God´. Op deze en volgende conferenties zijn ook christelijke studentengroepen uit Nederland vertegenwoordigd. De laatste conferentie voor de 2e WO wordt in 1939 in Cambridge gehouden en trekt meer dan 1000 studenten uit 33 landen. In Zwitserland en Frankrijk werken René Pache en Hans Bürki, na de 2e WO komt Stacey Woods hen versterken.
Theologie en evangelisatie
De oprichting van de IFES in 1947 heeft dus een lange, confronterende voorgeschiedenis, waarbij we de pioniers met respect gedenken. Opvallend is de sleutelrol van dr. Martyn Lloyd Jones en Stacey Woods. Lloyd Jones, predikant in Westminster Chapel in Londen was altijd waakzaam als het de omgang met de Bijbel en de theologie betreft. Liberalen en vrijzinnigen hadden in hem een geduchte tegenstander. Stacey Woods was daarentegen de gedreven evangelist, iemand van het kaliber van Robert Wilder en John Mott. Misschien kun je zeggen dat die twee de IFES in de zestig jaar daarna hebben gemarkeerd: een vruchtbare combinatie van theologische diepgang en evangelisatorisch elan.
Oecumenicals en Evangelicals
Intussen is het nodig iets te vertellen over het oecumenisch decor waartegen het ontstaan en de groei van de IFES afsteken. Aan de oprichting van de Wereldraad van Kerken in Amsterdam 1948 gaat dus een even bewogen geschiedenis vooraf. Het missionair elan van de pioniers is intussen wel getransformeerd in een vurig verlangen naar oecumene en wereldwijde samenwerking. Het voert hier te ver om al die ontwikkelingen van de Assemblees van de Wereldraad en de Wereldzendingsconferenties na te gaan. De grote Nederlandse (Protestantse) kerken komen, onder invloed van internationaal georiënteerde theologen als Kraemer, Hoekendijk en Visser ´t Hooft, onder de betovering van de apostolaatstheologie. De missionaire programma´s van na de oorlog zijn niet gespeend van een zeker optimisme (´het werk tot kerstening van de samenleving!´). De gedachte van de ´Missio Dei´, ontleend aan de wereldzendingsconferenties in Willingen (1952) en Evanston (1954), wordt breed uitgesponnen. Missio Dei, dat wil zeggen: Gods zending, wordt echter spoedig een kerkelijk programma gericht op verzoening, gerechtigheid en heelheid van de schepping. De theologie van de zending in de jaren ´70 krijgt een enorm horizontale invulling. En de tegenbeweging blijft niet uit: in de vorm van de herleving van de Evangelische Allianties, de opkomst van Evangelische Zendingsallianties en de Lausanne beweging. Billy Graham is hierin een sleutelfiguur. De mede door hem georganiseerde Lausanne conferentie in 1974 wordt spraakmakend. John Stott heeft daar de belangrijke opdracht om de eindteksten te redigeren. Stott is de andere evangelical die zijn stempel zal drukken op studentenbeweging, kerk en zending van na de Tweede Wereldoorlog. Evangelicals en Oecumenicals staan lijnrecht tegenover elkaar. Het is eigenlijk de oude tegenstelling tussen SCM en IVF. Pas in de jaren negentig zal er meer wederzijds begrip komen, onder invloed van de kerken van het zuidelijke halfrond, die sociale actie en vurige evangelisatie veel meer bij elkaar houden.
Het Nederlandse toneel
In Nederland is de Nederlandse Christelijke Studentenvereniging, de NCSV, de nationale afdeling van de WSCF een halve eeuw actief. Tussen de twee wereldoorlogen kent de NCSV grote bloei in lokale studentenbijbelkringen en inspirerende conferenties. Dr. O Noordmans komt er spreken, en professor Miskotte. Ook professor Hendrik Kraemer en dr. Visser ´t Hooft (die als student actief zijn geweest in de NCSV) zijn geziene sprekers. Het bekende boek Herschepping van O Noordmans is in 1934 al verschenen als een handleiding voor de leiders van NCSV-zomerkampen. Parallel aan de wereldwijde christelijke studentenbeweging lijdt ook de NCSV spoedig aan hevige erosie. Het toelatingsbeleid wordt verruimd, de plaats van de Bijbel in het geloofsleven komt ter discussie en de aandacht voor christelijke sociale actiegroeit. In bijna alle universiteitssteden delen de SSR (Societas Studiosorum Reformatorum)-groepen dit lot. Alleen SSR-Wageningen houdt nog het langste haar belijdend karakter, tot begin jaren zeventig. In 1985 houdt prof.dr.J. Verkuyl, de bekende zendingsprofessor van de VU een avondlezing op de Internationale Evangelisatie Conferentie, georganiseerd door IFES-Nl in de Flevohof (nu Walibi…). Verkuyl die zijn partij heeft meegeblazen in de oecumenische zendingsconferenties, spreekt in de jaren ´80 geregeld op conferenties van IFES-NL. In de Flevohof uit hij zijn teleurstelling over de teloorgang van de NCSV. Hij geeft toe dat de IFES de fakkel heeft overgenomen. ´maar is er geen mogelijkheid om die oude NCSV weer nieuw leven in te blazen?´ Verkuyl is tot dan toe één van de weinigen die als oecumenicus een evangelische overtuiging vasthoudt: ´Every evangelical should be an oecumenical and every oecumenical should be an evangelical´ Maar zijn vraag is niet erg realistisch en wordt op deze conferentie zoals begrijpelijk met gemengde gevoelens ontvangen. Misschien is het ontstaan van CSR in Delft en S.S.R.-N.U. in Utrecht een antwoord aan Verkuyl of meer recent: dat IFES nu ook gevraagd wordt voor het Studentenpastoraat van de PKN!
Groeiend studentenwerk en verdeelde kerken
In Nederland laat het Reformatorisch kerkelijk spectrum van na de oorlog het tegendeel van oecumene zien. De Protestantse kerk is een bijna spreekwoordelijke lappendeken van denominaties die elkaar onderling bestrijden of mijden. Pogingen binnen de Gereformeerde Gezindte om toenadering te zoeken hebben niet veel om het lijf.
Tegelijkertijd komt er in de jaren zestig en zeventig een ´outburst ´ van Reformatorische en Evangelische bewegingen en organisaties, al dan niet ingegeven door internationale contacten: YfChr., EO, EA, de Reformatorische Bijbelschool (later de Wittenberg), CSFR en ook ESB Ichthus.
Vóór de 2e WO hebben verschillende Nederlanders al IVF conferenties bezocht en als na de oorlog de IFES als Fellowship het licht ziet, is ´Nederland´ één van de mede-oprichters. De IFES zoekt spoedig contact met bestaande ´bijbelgetrouwe´ studentengroepen, waaronder de CSB, de Calvinistische Studentenbond en Sermo Delft. Later komt de ESB Ichthus erbij. CSFR-studenten bezoeken enthousiast IVF-conferenties in Swanwick. Maar het is lastig om met allerlei aparte christelijke studentengroepen contact te houden. De kerkelijke verscheidenheid in Nederland is ook zichtbaar in de studentengroepen. Vandaar dat in 1959 de Commissie Nederland IFES (CNI) wordt opgericht. De CNI is het ´officiële´ contactorgaan met de IFES. De illustere naam van dr. J.P. Versteeg (op dat moment nog student!) is met de oprichting verbonden. Door IFES komen heel verschillende studentengroepen en -bewegingen in Nederland bij elkaar op landelijk vergaderingen en conferenties. Als stafwerkers worden aangesteld (de eerste: Pieter Boomsma in 1971) komt de toerusting van kringleiders op gang. Binnen het geheel van kerken en organisaties houdt de CNI, die later IFES-Nl zal worden, door Gods genade een opmerkelijk elan voor Bijbelstudie en zending.
De impact van IFES in Nederland
De ervaring die talloze studenten hebben opgedaan als kringleider, als bestuurslid of als deelnemer van een nationale of internationale conferentie, heeft impact gehad op de kerken. Vaak kom ik in mijn werk als predikant een ouderling of diaken of evangelist tegen die ik nog ken van het studentenwerk. IFES-Nl heeft ook bijgedragen aan de vorming van een nieuwe generatie theologen die met missionaire visie in de kerk staan.
Internationale IFES-conferenties hebben op mij ook een onuitwisbaar stempel gezet: de onopgeefbare liefde voor het Woord van God en de praktische uitwerking hoe je als christen leeft en getuigt in een samenleving die steeds verder ´van God los´ raakt. Het contact met de IFES betekende voor de Nederlandse Reformatorische studentengroepen altijd weer en beroep op het ´studentengeweten´: ´Ben jij getuige in de studentenwereld en komt jouw vereniging op voor de eer van God in de universitaire wereld? Want dat kun je niet aan ´de kerk´ overlaten, wij zijn als christenstudenten juist een arm van de kerk in de studentenwereld!´
Vasthouden wat je hebt ontvangen
Hoe is het mogelijk dat de IFES al zestig jaar (in Nederland 50 jaar) heeft vastgehouden wat door de pioniers is aangereikt? Hoe komt het dat wat SVM en NSCV overkwam niet als een onafwendbaar lot ook de IFES-groepen heeft getroffen? Dat is Gods genade, die wij niet verdiend hebben. Maar je kunt er nog wel iets bij zeggen. Wat is gebleven tot op de dag van vandaag, is niet zonder aanmoediging en soms ook aanklacht naar ´gevestigde´ kerken en gemeenten toe. 1. De nadruk op gebed. Er werden en worden geen belangrijke beslissingen genomen zonder gebed. Dat heeft de IFES juist van de zendingspioniers geleerd: de afhankelijkheid van het werk van de Geest. Het is God die deuren en harten opent, dat doen wij niet. Het is Christus zelf die door Zijn Geest ruim baan maakt voor het Evangelie, dat zijn niet onze welgekozen woorden of scherpzinnige discussies! 2. Vasthouden aan de Bijbel als het betrouwbare woord van God. Het hart van het IFES werk is de Bijbelkring. Als de Bijbelkring in diskrediet raakt of het gezag van Gods Woord ter discussie staat, betekent dat het einde van Gods werk door IFES. 3. Altijd is het perspectief van zending vastgehouden. IFES heeft missionair en evangelisatorisch elan behouden. Veel studenten zijn na hun studie in zendingswerk overzee betrokken geraakt. Nederlandse pioniers hielpen en helpen IFES werk opzetten zoals in Paraquay (Henk Jochemsen), Australië (Noor van Haaften), Hongarije (Anne-Marie Kool), Siberië (Pim Kalkman), om maar enkele namen te noemen. 4. De IFES gaat uit van de autonomie van nationale groepen. Elk land heeft zijn eigen kleur en traditie. Elke beweging of groep moet in haar eigen culturele context het Evangelie zoeken te leven en te verspreiden. Dat maakt IFES zo boeiend. Het is een mix van culturen en ook benaderingen op dat ene fundament. 5. IFES blijft aandacht geven aan theologische verantwoording. Eén van de General Assemblies die ik heb meegemaakt (in 1984) ging over ´Our Evangelical Heritage´. Dr. Samuel Escobar had hiervoor de papers geschreven. De Assembly gaf een vernieuwd inzicht in wat ons door de ´IFES-vaders ´ is overgeleverd, de Essentials. Dít is wat we geloven en belijden en waarvoor we ons willen inzetten! Niet als een dorre belijdenis vastgelegd in een document, maar een levend getuigenis van wat God door ons doet en hoe wij daar rekenschap van geven.
Ds. Niek Tramper
(predikant Protestantse Gemeente Vlaardingen, in de jaren ´80 stafwerker en in de jaren ´90 bestuurslid van IFES-NL)
Dankbaar heb ik gebruik gemaakt van de volgende bronnen: O.R. Barclay, ´Whatever happened to the Jesus Lane Lot?´, Leicester, 1977; S. Escobar, ´Our Evangelical Heritage´, IFES GA-papers, 1984; P. Lowman, The Day of His Power, Leicester, 1984; W.A. Visser ´t Hoofd, ´Leren leven met de oecumene´, Nijkerk, 1968; R.P. Wilder, `Christ and the Student World´, Londen, 1935; A. Wind, ´Zending en Oecumene in de twintigste eeuw´, deel 1, Kampen, 1984;
Verder ter lezing aanbevolen: D. Adeney, ´Christen studenten tijdens de revolutie´, Amsterdam, 1978; L. Brown, ´Shining like stars´, Nottingham, 2006; R.M. Horn, ´Student witness and Christian truth´, Leicester, 1971; H. Talsma, ´Jambulani Africana, IFES World Assembly 2003´, Uitgave IFES-Nl.
Geef een reactie