Verstandige herders gezocht!

Artikel voor ‘Tijding’ (IZB)

Leiding geven in situaties van verdeeldheid

Leiding geven aan de christelijke gemeente vraagt geduld en wijsheid, vooral omdat er over heel wat punten verschillend wordt gedacht. Meteen aan het begin van de eerste brief aan de gemeente van Korinthe schrijft de apostel Paulus: ‘Ik roep u ertoe op, broeders, door de Naam van onze Heere Jezus Christus, dat u allen eensgezind bent in uw spreken, en dat er onder u geen scheuringen zijn, maar dat u hecht aaneengesmeed bent, één van denken en één van gevoelen.’ 

   Zonder uitzondering roert de apostel het thema van de eensgezindheid aan in al zijn brieven, met een beroep op Christus die zich voor allen zonder onderscheid heeft gegeven.  

   We hoeven niet vreemd op te kijken van onenigheid in de kerk als we beseffen dat de Nieuwtestamentische kerk er al onder leed. We kunnen ons wel zorgen maken wanneer verdeeldheid wordt ontkend, of gecamoufleerd. Of wanneer verschillen onder het tapijt worden geveegd met een beroep op de ‘mantel der liefde’, terwijl onderhuids een veenbrand van ergernis broeit.

Ingewikkelde kwesties en geestelijke leiding

Leiding geven vraagt allereerst het onderkennen van de punten die verdeeldheid geven. We moeten die eerlijk ter sprake brengen en ze plaatsen in een groter kader: dat van de genade in Christus en de vernieuwing naar Zijn beeld. ‘Daarbij is het niet van belang dat men Jood is of Griek; dat men slaaf is of vrije; dat men man is of vrouw; want allen bent u één in Christus Jezus’ (Gal 3: 28). Hier zitten we meteen in de kwesties die juist vandaag de samenleving tot op het bot verdelen en die kerkenraden niet langer uit hun agenda’s kunnen houden: rechts nationalisme, discriminatie en de ‘woke’ cultuur, man en vrouw zijn, de acceptatie van homofilie, de discussie over gender, de plek van vrouwen in de gemeente. Behoudende gemeenten kunnen die kwesties misschien nog een tijdje vermijden. Zij hebben de handen al vol aan verschillen van inzicht rondom Bijbelvertaling, liedkeuze en internetgebruik. Maar de manier waarop het gesprek hierover wordt gevoerd is een oefening voor de grote kwesties die zich vroeg of laat in de gemeente aandienen.

Dat alles vraagt verstandig, geestelijk leiderschap, of meer Bijbels verwoord, herderschap, in navolging van Christus, de grote herder, die Zijn goed en bloed voor de kudde heeft gegeven.

Geestelijke leiding niet vanzelfsprekend

Laat ik eerst een aantal redenen noemen waarom leiding geven in het voetspoor van Christus niet vanzelfsprekend is en tegelijkertijd heel nodig.

1. De sfeer van polarisatie. In de Nederlandse samenleving lijkt er een afnemende bereidheid om naar elkaar te luisteren. De wereld van de politiek is soms niet meer dan een boosaardig theater, waar geroepen wordt, of geschreeuwd, of belasterd. Er wordt nauwelijks echt geluisterd naar wat de ander nu beweegt, wat er achter argumenten steekt. ‘Framing’, iemand of een groep een etiket opplakken, is schering en inslag, vooral in de social media. Vergis je niet, die geest van polarisatie, waarbij ieder in zijn of haar eigen burcht blijft zitten en nooit met open vizier de tegenspeler tegemoet treedt, kan leidinggevenden in de kerk ook in de houdgreep nemen. Bijvoorbeeld wanneer ze er vooral op uit zijn om hun belang, visie of standpunten of die van een groep binnen de kerk (‘de jongeren’, ‘de ouderen’, ‘de vaste kern’ etc. ) te verdedigen.
2. De nadruk op productiviteit en efficiëntie. Onze cultuur is gefocust op prestatie, op in beeld zijn, en of je uit de gevulde fruitschaal  van het leven de juiste vruchten weet te pakken. Het zijn verborgen eisen; niemand spreekt ze uit, maar ze belagen ons al op jonge leeftijd: ‘Zorg dat het project van je leven slaagt, zorg dat je aan je trekken komt, zorg dat je gezien wordt…’ In Coronatijd was dat vooral voor jonge mensen lastig. Ze werden er alleen maar gefrustreerder en gedeprimeerder van, omdat hun leven geen stralend project was, maar een verhaal van eenzaamheid.  

Leidinggevenden in de gemeente zijn niet ongevoelig voor de geest van productiviteit. Ze voelen de ogen van de gemeente op zich. Zijn ze in staat om te ‘leveren’, brengen ze iets tot stand wat hout snijdt, waar iedereen iets aan heeft? Zetten ze de gemeente op de kaart? Blussen ze de brandjes? Gemeenteleden projecteren hun idealen op kerkenraden.

Bronnen voor verstandig, geestelijk herderschap

Wat hebben leidinggevenden, herders die in naam van de Goede Herder leiding geven aan de kudde, nodig?

1. De tijd om naar Gods leiding te zoeken. Aanwijzingen van de hemel voor de kudde zijn niet het resultaat van een avond vergaderen en discussiëren en het vragen van Gods zegen over de genomen besluiten. Geestelijke leiding vraagt een fundamentele openheid: dat de Heere misschien wat anders van ons wil dan wij geneigd zijn te denken. Er is tijd nodig om persoonlijk en samen stil te zijn, om te kunnen luisteren naar Gods stem. Vanuit een Bijbelgedeelte bijvoorbeeld, waar eerst ieder persoonlijk luisterend mee bezig is, en daarna een moment van delen met elkaar… Ik hoor de reactie al! ‘Hoe wil je dat doen, als we al moeite genoeg hebben om alle agendapunten af te krijgen en iedereen ook de volgende dag weer voor dag en dauw eruit moet…’ Mijn antwoord hangt samen met het volgende punt.
2. Het ene nodige. Het is beslist een list van de duivel om ons druk te laten zijn met véél dingen. Volle agenda’s, tientallen problemen die om aandacht vragen, tig actiepunten… Iedereen weet wel hoe dat werkt. Als je een goede voorzitter hebt, heb je kans om op tijd te stoppen, maar anders kom je niet door de agenda heen, moeten sommige punten haastig worden afgerond en ben je aan het eind doodop. Zulke bijeenkomsten leveren geen vreugde en energie op en zijn vaak een reden waarom kerkenraadsleden vroeg of laat afhaken. Vaak eerst mentaal, daarna fysiek.

   Maar wat is nu het enige nodige? Het is allereerst verkeren bij de Vader, zoals Jezus altijd weer tijd nam om bij Zijn Vader te zijn. Hij was niet alleen aanwezig bij de mensen, Hij was ook afwezig om met God te vertoeven. Er blijven altijd honderd dingen te regelen en te bespreken, maar verkeren aan de voeten van Christus brengt ons op het spoor van wat wij zelf en wat de mensen echt nodig hebben.

   Overigens komt het zoeken van Gods leiding niet in de plaats van gehoorzaamheid. Wat hij ons als leidinggevenden heeft opgedragen vertelt de Schrift zelf en de geloofstraditie van de kerk onderstreept dat. Er kan geen twijfel zijn over onze belangrijkste taak: om de gemeente steeds weer te brengen bij het geloof, samengevat in de Twaalf Artikelen, bij het gebod (samengevat in de Tien geboden) en bij het gebed (samengevat in het Onze Vader). Leiding geven aan de gemeente cirkelt altijd om deze drie punten, die in de Catechismus van Heidelberg onovertroffen worden uitgewerkt.

3. De noodzaak van rust. Maar bij de ingewikkelde vragen van onze tijd gaat het wel degelijk om een weg van zoeken van Gods leiding en om gehoorzaamheid aan Zijn opdracht in plaats van ‘de winkel zo goed mogelijk draaiende te houden’. Daarvoor is een tijd van rust nodig in deze chaotische wereld, zoals Jezus zei tegen de leerlingen ‘Komt u zelf mee naar een eenzame plek, alleen en rust wat uit’ (Mark. 6:31). 

 Kerkenraadsleden vallen soms vanuit de druk van hun werk en de drukte van hun gezin doodop een kerkenraadsvergadering binnen. Ik heb het zelf vaak meegemaakt en ik benijdde hen niet. Wat zij dan nodig hebben is niet nog een chaotische, drukke en spannende vergadering, maar allereerst de rust om tot zichzelf en tot God te komen.

Contemplatie is onmisbaar om weer nieuwe aandacht te kunnen krijgen voor wat er echt toe doet. Rust om te kunnen luisteren: naar elkaar en naar de levende God. Juist omdat alles op het spel staat!

   Dus in plaats van je storten in het regelen van allerlei activiteiten, het blussen van brandjes, het bepalen van standpunten: ruimte scheppen om te luisteren. Maak eerst eens een ronde hoe het gaat, hoe mensen erbij zitten, deel eens iets van wat je de afgelopen zondag hebt gehoord. Kom tot rust bij een Bijbelgedeelte, een lied, of een tekst van een van de vaders of moeders van de kerk en deel met elkaar of de Heilige Geest ons daarin iets wil zeggen voor onszelf of voor de gemeente. Het is al moeilijk genoeg om de onrust die doorgaans door ons hoofd en ons hart spookt, het zwijgen op te leggen. Als het hier niet gebeurt, waar dan wel? Als het niet nu gebeurt, wanneer dan wel?

4. Geestelijk beleid

In veel gemeenten, in ieder geval in de Protestantse Kerk, is het maken van een beleidsplan (met visie, missie, strategie en activiteitenplan etc.) een belangrijke taak voor de kerkenraad. Ik zal de laatste zijn om te beweren dat dit geen waarde heeft. ‘Als je geen doel hebt, weet je zeker dat je het raakt’, luidt een Engels gezegde. Maar mijn indruk is dat we binnen de kortste keren geleid worden door management principes, een bedrijfsmatige aanpak, kortom door ‘wereldse wijsheid’ in plaats van door de wijsheid van God die zoals de apostel Paulus zegt, nogal eens dwaasheid is in de ogen van de wereld. De ‘dwaasheid’ van het kruis bewaart ons voor overmoed (alsof ons denken, handelen en controleren de gemeente in goede banen leiden) en voor defaitisme (als niets lijkt te lukken en ontmoediging dreigt). 

   Ik denk ook dat er veel leiding kan uitgaan van de prediking als het gaat om beleid en strategie. De Geest werkt zeker strategisch zoals we zien in het boek Handelingen, maar dan hebben we ook profetische prediking nodig en de ontvankelijkheid voor aanwijzingen van de Geest waar Handelingen van doortrokken is (zie bijv. Hand. 13: 1-3; Hand. 16:6-10).

5. Christus ontdekken in de ander

Wie is bekwaam genoeg om leiding te geven? We hebben de wijsheid van de Geest nodig. Die de diepten Gods kent en onderzoekt. Die Zelf voor ons bidt met onuitsprekelijke verzuchtingen (Rom. 8:26). Die ons Christus in de ander laat herkennen, zoals de Samaritaanse vrouw Christus ging ontdekken in de ander die met haar sprak en die zij nog niet kende (Joh. 4:10). De kracht en de gaven van Christus, maar ook Zijn pijn en lijden moeten we leren in elkaar als leidinggevenden te ontdekken. Achter verhalen, stellingnames, beweringen, grootspraak soms, boosheid en pijn zit een wereld verborgen bij de ander. Als de Heilige Geest ons hart ervoor opent, ontdekken we iets van de schoonheid, maar ook van de pijnlijke verwonding van het gelaat van Christus.

6. Een heerlijke opdracht

De ingewikkelde kwesties waarmee we nu en in de toekomst te maken krijgen, hebben altijd te maken met ‘gemeente zijn’ in deze eeuw, met de nood van de samenleving die sterk geseculariseerd is en die de kernwaarden van het Koninkrijk niet kent. En waar het richtinggevende woord van God niet meer bepalend is, verkilt de liefde. Wat is het een prachtige, heerlijke opdracht om elkaar en de gemeente te helpen consumentenpatronen te doorbreken en oog te krijgen voor de betekenis van de ziel en van een zekere soberheid (opvallend, dat ook niet-christenen ons daarin bijvallen). Om oog te hebben voor gastvrijheid voor hen die onder ons zijn komen wonen (nee, niet populair in de wereld). En zo leiding te geven aan de gemeente, om voluit gemeente van Christus te zijn in een uitdagende, chaotische tijd.

7. Met hen, niet zonder hen

In de afgelopen jaren is er enorme kloof ontstaan tussen de overheid en burgers, vaak omdat er over groepen mensen is beslist zonder eerlijk en open met hen te spreken. Schrijnend hoe mensen het slachtoffer zijn geworden van falend overheidsbeleid (Toeslagenaffaire, Groningen, stikstofproblematiek). Laat dat in de gemeente niet gebeuren! Daarom is het belangrijk om bijvoorbeeld bij de lhtb+ kwesties, man en vrouw zijn, geslachtverandering en genderneutraliteit niet alleen over, maar ook eerlijk en met een open hart met de mensen te spreken die het betreft. Goed beleid en verstandige besluiten kunnen pas tot stand komen als er oprecht is geluisterd naar jongeren, studenten, vrouwen, alleengaanden en gezinnen, vluchtelingen, mensen in het leger, statushouders, zieken, senioren…, mensen die alles bij het oude willen houden, mensen die alles willen veranderen. Maar samen met hen luisteren we naar Christus die de grondwet van het Koninkrijk heeft uitgelegd aan Zijn leerlingen en via hen aan de menigte. 

8. Leiding en oefening nodig

Op De Wittenberg hebben we in de afgelopen jaren ervaring opgedaan om samen met kerkenraden stil te worden, te luisteren naar de Schriften en naar elkaar, en oog te krijgen voor de gaven en kwaliteiten van de ander. Dat het niet vanzelf spreekt en dat je er ook een stukje leiding en oefening bij nodig hebt, werd snel duidelijk. Maar als we iets nodig hebben, is dit het, wat moeder Theresa ‘the fruit of silence’ (de ‘vrucht van stilte’) heeft genoemd, en wat door de Letse componist Péteris Vasks op muziek is gezet. Mensen willen vrede (harmonie, eensgezindheid, hoop), maar wat zijn allereerst nodig hebben is stilte, want de vrucht van stilte is gebed, de vrucht van gebed is geloof, de vrucht van geloof is liefde, de vrucht van liefde is dienstbaarheid en de vrucht van dienstbaarheid is vrede.’

Om hulp te bieden bij zoeken van deze vorm van aandachtig leven heeft De Wittenberg  in samenwerking met de IZB contemplatieve dagen opgezet voor kerkenraden. Deze dagen/weekends passen prima in het IZB Focustraject dat veel kerkenraden volgen.

Ds. Niek Tramper (oud-coördinator monastiek De Wittenberg)