Dorpskerk, Nunspeet
Met aarzeling begin ik aan de uitleg van deze psalm. Dit is een psalm van Israël, gemaakt door Levitische musici, verbonden aan de tempelliturgie. Kunnen wij die zo maar toe-eigenen? ‘Uw land’ bent U genadig geweest. Dat gaat over Israël, niet over Nederland. Daar komt bij dat het gaat om een psalm, een lied gemaakt of herschreven door de muzikale nakomelingen van Korach. Profetische tekstschrijvers, dichters en musici. Een soort band als Sela, een muziekteam of cantorij. Is niet een risico dat je zo’n lied doodslaat met je preek.
Maar het moeilijkste is misschien dat het in Psalm 85 gaat om terugkeer uit de ballingschap en dat zo’n terugkeer ook innerlijke terugkeervraagt. Inkeer, zitten we daar wel op te wachten? Hoezeer hunkeren we niet naar de oude patronen waarin we ons genesteld hebben? Psalm 85 is een bevrijdingspsalm, past dus goed bij Bevrijdingsdag. Maar hoe gaan we met die bevrijding om? Dat vind ik een spannende vraag, vooral als ik merk dat oude patronen sterk zijn, ook bij mezelf.
Volgens mij gaat het om drie dingen: 1. Dankbaarheid voor de bevrijding– en je kunt dat nooit losmaken van besef van kwetsbaarheid en schuld. 2. Gebed om herleving – en dat is altijd verbonden met wachten, stil zijn, luisteren, horen wat God ons zegt. 3. Uitzien naar een woonplaats voor Gods eer. De inzet mee voor wat eervol is. Dat zijn de drie delen van de psalm, die gaan over verleden, heden en toekomst: danken – bidden – hopen.
- Dankbaarheid voor bevrijding
Een tijd geleden vierde een familiebedrijf een jubileum. Het was goed gegaan met de zaak en op het jubileumfeest hield de directeur een toespraak voor de gasten. Ze waren er allemaal bij: van directieleden tot schoonmakers, van personeelsleden tot leveranciers en natuurlijk de familie. De directeur had een power point voorbereid en liet de aanwezigen beelden zien van het begin, de momenten van groei, een nieuwe locatie…totdat er een plaatje van een gevangenis verscheen. ‘Hier wil ik even tijd voor nemen’ zei hij, ‘ en het uitleggen. Want sommigen van jullie weten wel dat het een tijd stukken minder is gegaan. In die periode ben ik aan de drank geraakt. Ik ben ook een relatie aangegaan met een andere vrouw. Ons gezin raakte in de crisis en het bedrijf erbij. Ik raakte gevangen in een warnet van wanhopige acties, vandaar die gevangenis. Maar dankzij de volhardende liefde van jou, mijn vrouw is er een keer gekomen, en zonder jou hadden we dit niet kunnen vieren. We zijn door een dal gegaan, er was veel pijn maar er kwam vergeving. Er zijn littekens, maar de oude wonden genezen. In grote dankbaarheid staan we nu hier, dat wilde ik wel gezegd hebben.’
Hij zei eigenlijk dit: ‘Dat we bloei ervaren, dat heeft alles te maken met vergeving, met jou die me zoveel vergeven hebt’.
In de psalm wordt niet een mens aangesproken, maar God de Heere, die overvloedig heeft vergeven…’U!’ Misschien is dit lied na de terugkeer uit de Babylonische ballingschap gemaakt, of opnieuw op muziek is gezet. Hoe het met het land gegaan is, bepaald geen optelsom van wapenfeiten. ‘We konden geen kant op’, zegt de dichter, ‘we waren het bezit van anderen geworden.’ En het verlies van vrijheid had alles te maken met ‘schuld’ (vs. 3), met grensoverschrijdend gedrag, met ‘zonde’, datgene waarvoor je je schaamt, moedwillig onrecht, passief wegkijken, je verschuilen achter onwetendheid. En dan vallen ook woorden als ‘woede’ en ‘brandende toorn’. Gods heilige woede die voortkomt uit gekwetste liefde.
Weet je het nog? Vergeet je niet hoe schaamte je neerdrukte omdat je geen beter mens kon zijn? Weet je nog die tijd dat je gebukt ging onder een crisis en dat je die voelde alsof Gods woedende hand je sloeg? Zo was het met ons. Maar Hij is ons genadig geweest. We hebben Zijn bevrijdende en helende hand mogen zien!Wat een genade dat je dat óók mag zeggen!
Op Bevrijdingsdag maakte ik een stukje van een discussie mee van jonge mensen over het vieren van die dag. ‘Laat het gewoon een feestdag zijn, waarbij je ook echt uit je dak kan gaan. We hoeven toch niet steeds terug te denken aan de oorlog. Het was ook niet onze oorlog!’, zei een meisje. ‘Nee’, betoogde een student, ‘je mag niet vergeten dat voor de vrijheid waarin wij kunnen feesten, een enorme prijs betaald is. Wij zijn verbonden met de generaties voor ons.’ Opvallend zo’n discussie, en dat jonge mensen die voeren.
Soms zijn er van die momenten in ons leven waarop we meer dan anders terugkijken: een jubileum of een verjaardag, maar ook na een tijd van ziekte. We zouden ernaar kunnen kijken als een optelsom van plussen en minnen. Er liepen dingen niet goed, zeker, maar je hebt ook veel tot stand kunnen brengen. De apostel Paulus zegt in de brief aan de Filippenzen: zo heb ik ook vaak gerekend. Maar door de ontmoeting met Christus is alles anders geworden. Door Hem heb ik gezien wie ik was: een gevangene van mijn eigen ik, een rechtvaardige in eigen ogen. Maar Hij heeft alles anders gemaakt. Hij liet mij zien dat al mijn ‘gerechtigheden’ (prestaties, geestelijk of niet) voor Hem als oud vuil, smerigheid waren. Er is niets om ons op te beroemen. Wij waren het niet waard. Maar Hij, Christus, heeft alles anders gemaakt. Hij heeft ons gered door Zijn bloed. De dankbaarheid daarover blijft altijd verbonden met inkeer en berouw.
Kom, vergeet je eerste liefde niet, denk aan je Bevrijder, die onze ziekte droeg en wiens lichaam om onze overtredingen werd gebroken. Bij Hem is vergeving en genezing! En daarom: laat de zonde het niet winnen – daar heeft hij te veel voor geleden!
2. Gebed om herleving.
Het is opvallend, en misschien vond je dat ook wel vreemd, dat er dan ineens staat (vs. 5). ‘God, onze helper, keer tot ons terug’ (of ‘doe ons wederkeren’). Want eerst horen we: ‘U bent uw land genadig geweest, U hebt het lot van Israël ten goede gekeerd’, en nu: ‘God, keer terug, laat Uw toorn over ons varen…’ Dan lijkt het dat de donkere toon van de klacht de hoge toon van bevrijding overstemt. ‘Wilt U voor eeuwig uw toorn laten duren?’ Daarom bidt de dichter ‘Breng ons weer tot leven, dan zullen we ons in U verheugen’. Want al zijn we verlost, we zijn nog niet terug bij U en U bent nog niet terug bij ons! Wij zijn wel uitgeleid uit het land van de slavernij, maar de slaafsheid zit nog in ons. Misschien wil de dichter vooral dit zeggen: ‘We zijn verlost, maar we léven nog niet!’
Ik moet denken aan de man die me ooit belde. Hij had drie jaar eerder een tijd in het ziekenhuis gelegen na een hartaanval. Op een gegeven moment had hij geroepen in zijn pijn: als er een god is, laat die me redden! Een verpleegkundige had hem een Bijbel gegeven en gezegd: Er is een God die u kan helpen, en ik wil voor u bidden. Toen hij genas, had hij God die hij niet kende beloofd om een kerk te gaan zoeken, maar hij was het vergeten. Na drie jaar herinnerde hij zich zijn belofte en al zoekend op internet, kwam hij bij onze gemeente terecht. Toen begon hij in te zien: ik ben wel hersteld, maar niet om mijn oude leven maar weer gewoon te leven. Hij kwam tot geloof, niet alleen zijn hart was hersteld, maar ook zijn leven werd vernieuwd omdat hij leerde Christus te volgen.
Dat kan ook zo maar, wanneer je met het christelijk geloof bent opgevoed. Dat het je verteld is van je doop, dat Christus zich voor jou heeft gegeven en misschien heb je ook belijdenis gedaan, heb je gezegd: ja, Heer, dat geloof ik. U hebt ook in mijn leven gesproken. Dat je wéét van vergeving. En toch ervaar je het nieuwe leven niet. Is je geloof eerder met twijfel dan met zekerheid omgeven. Het heeft me vaak bezig gehouden. Als Jezus zegt: ‘wie in Mij gelooft, stromen van levend water zullen uit zijn binnenste vloeien’. Is dat dan zo? Leef je niet meer bij een soort minimum?
En daarom houdt deze psalm het gebed vol. Een oprecht gebed, midden in je nood, midden in je twijfel, midden in de zorg over je toekomst, misschien ook midden in je drukte, midden in je verlangen naar betekenis, een oprecht gebed blijft niet zonder vrucht. Het is niet een gebed om vrijheid, succes, voorspoed, genezing, vul het maar in, maar om herleving, om nieuwe vreugde. Zou dat toch de zegen van de crisis kunnen zijn waarin een samenleving zich bevindt? Dat we meer nadenken, en weer tijd nemen om te bidden. Je hoort veel mensen zeggen: ‘Dat oude, drukke leven wil ik niet meer, ik verlang naar rust, naar eenvoud, naar echt leven.’ De dichter zegt dat herleving samenhangt met een nieuwe vreugde, vreugde in Hem die ons gemaakt heeft, die in de psalm genoemd wordt de God van trouw/goedertierenheid en de God van ‘hulp’. Bij dat woordje hulp (vs. 8) hoor je de naam van Jezus klinken. Jouw geluk ligt in de Hem die zowel Gever als Gave is. Een groter geschenk ken ik niet. De vreugde in Hem zal de bron van heel je leven zijn.
Toen ik zo’n jaar of tien was, kreeg ik wel eens straf van mijn ouders omdat ik ruzie maakte met mijn broer, of ongehoorzaam was. Boze woorden, en naar je kamer..! Dat was niet het ergste, ergens voelde ik wel dat dit terecht was. Maar wat pas erg was dat een van mijn ouders zei: ‘Ga je gang, zoek het zelf maar uit’ en zich dan niet meer met je bemoeiden. Ze waren er op dat moment niet meer voor je. Dat was onverdraaglijk. Kan het ook zo zijn in het leven met God? Als we gewoon onze gang blijven gaan, en Hij trekt zich terug, en we merken Zijn boosheid en verdriet. Dan doet Hij dat opdat we Hem zullen zoeken. ‘God, onze helper, keer tot ons terug!’
De dichter bidt voor zijn land en voor zijn volk; ‘Breng óns weer tot leven’. Hij lijdt aan de pijn van Gods afwezigheid, van de dingen die gaan zoals ze gaan in het land en hij oordeelt niet, hij zucht ook niet wanhopig, hij wordt niet cynisch, maar hij bidt. De dichter en de zanger zijn plaatsvervangende bidders. En hun gebed draagt ver. Geloof je dat als gemeente, dat je gebed ertoe doet? Dat God de wereld in zijn hand houdt, inclusief alle baasjes en bazen die van alles roepen, door de gebeden van Zijn kinderen? Als we daar meer van overtuigd waren, zouden we het gebed moediger volhouden.
Bidden is hier nauw verbonden is met wachten. Bidden is uitzien – ‘Toon ons Uw trouw, Heer, en geef ons Uw heil.’ Teerwijl er nog niets van te zien is. En dan komt (vs. 9) dat heel persoonlijke: ‘Ik wil horen wat God ons zegt…’ Ik wil uitzien naar Zijn antwoord. Zou dat niet vooral de plek zijn van een christen midden in de wereld? Om bij Jezus te zijn, zoals Maria tijd nam om aan de voeten van de Heere te zitten en naar Zijn woorden te luisteren. We hebben niet zoveel pretenties; we stellen niet zoveel voor; de kerk heeft geen plek in de machtspolitiek van wereldleiders, in economische groeicijfers en in mondiale bedrijven. Als de kerk daarnaar zou streven in al haar activisme, zou ze tot dwaasheid vervallen (vs.9).
Is het daarom juist niet de taak van de kerk om te horen wat God haar zegt, de woorden van vrede die de wijde wereld niet kan vatten omdat ze er geen antenne voor heeft. De gemeente heeft de belofte van de Trooster gekregen (Joh. 14). Dat is de rijkdom van de gemeente, die voor geen geld te koop is en met geen macht te bereiken. Het slot van de psalm is een indrukwekkend visioen van ‘nabijheid’. In deze tijd van polarisatie, verwijdering, klinken hier woorden van nabijheid: omhelzing, begroeting met een kus. Er wordt een tipje van de sluier opgelicht. Het nieuwe testament neemt dat profetische vergezicht over. Hij die zich overgaf in de dood, Jezus, onze Heer, ontsloot een nieuwe toekomst. Door Zijn overgave aan het kruis behaalde Hij de overwinning. In Hem, de opgestane Here, is Gods heil nabij gekomen. Het Evangelie zegt dat Gods tijd komt en het Rijk van Christus.
3. Uitzien naar een woonplaats voor Gods eer (vs 10).
De oorlog die ver achter ons ligt, was een verschrikkelijke tijd, en er zijn maar weinig getuigen meer over. Herdenken van bevrijding betekent ook uit bevrijding leven. Zoals onze koning eens zei. Niet wegkijken, Niet goedpraten. Niet uitwissen. Niet apart zetten. Niet ‘normaal’ maken wat niet normaal is.’ Je mag het nooit vergeten. Het juk van de bezetter week, maar langzamerhand kwamen er andere machten voor in de plaats: het juk van de tijdgeest, van verslaving, de ongebreidelde consumptiedrang. We zien de houdgreep van de goden van nu scherper dan anders (een god is datgene waar je al je vertrouwen op stelt, kan gewoon je mobiel zijn, of de sociale media, of je werk, of je kinderen). Je kunt zomaar weer vervallen in die dwaasheid! (vs. 9). Hoe kan het dat spanning en stress lijken te zijn toegenomen terwijl we door alle kennis en techniek veel meer tijd over hebben. Hoe is het mogelijk dat er gebrek is aan wat kostbaar is in een mensenleven: liefde, een veilig thuis, zorg en onderwijs, terwijl er buitengewoon veel geld in omloop is, terwijl bijna alles is te koop, terwijl we bijna alles voor elkaar krijgen?
Psalm 85 viert de bevrijding niet als een podium waarop je feest kunt vieren, als een jubileum waarbij je doet alsof er niets aan de hand is. Dan is vrijheid een vrijbrief om los te kunnen gaan, of om zoveel mogelijk op aarde bij elkaar te schrapen. Het is een lied van bevrijding om telkens weer bevrijd te worden. Een lied van terugkeer om steeds weer terug te keren. Israël werd geroepen uit de slavernij, en werd verlost door het water van de Rode Zee heen, om een woonplaats te worden voor de glorie van God. Daarom gaf God Zijn geboden, om de navolging te leren, om in gehoorzaamheid de God van de bevrijding te dienen. Daarom bouwden de Joden een tabernakel. Daarom kwam Christus, en zijn lichaam werd een woonplaats voor de eer.
Zoals elke zondag, worden we ook vandaag geroepen om stil te worden en te luisteren, om met ontzag te horen wat God ons zegt. Juist dan gaan we oog en oor en hart krijgen voor de eer van God. De eer zoekt een woonplaats. Dat woordje ‘wonen’ hangt nauw samen met het Joodse woord ‘shekinah’ – de heerlijke aanwezigheid van God die je aan alles merkt. Aan de trouw en waarheid die elkaar als zusters omhelzen. De vrede en recht die elkaar begroeten met een kus. Het recht dat voor God uit en achter Hem aan komt. Het kan niet anders, het ontzag voor Gods goedheid en grootheid brengen dat mee.
We kunnen de samenleving niet verwijten dat die eer er niet is. Maar het valt de volgelingen van Christus wel aan te rekenen als ze daar geen pijn over voelen. Als je bidt om herleving, om de terugkeer van Gods eer, dan snijdt het diep in je ziel als je ziet wat er gebeurt. Je kunt het gewoon niet meer hebben dat iemand zijn gezin en zijn eigen gezondheid verwaarloost om z’n zaak groot te maken. Of dat misbruik wordt bedekt met vrome woorden. Dat er leugens worden verspreid in de media, terwijl niemand iets doet. Dat mensen worden uitgesloten en gediscrimineerd en vervolgd. Of dat vluchtelingen jaren opeengepakt zitten in mensonwaardige kampen omdat niemand het voor hen opneemt. Of dat de rijkdom van de schepping wordt opgeofferd aan onze begeerte naar meer… Dat zijn ook geestelijke dingen, zaken die over recht en waarheid gaan. De naam van God is in het geding.
Danken- bidden – hopen
Deze bevrijdingspsalm spoort mij ons aan om een lied van dankbaarheid te zingen over Gods goedheid, mij, u, en u en u..en jou. Hij heeft ons uit de ellende gered. Maar dat lied zingen we ingetogen en met berouw. Want die redding hadden we niet verdiend.
De psalm roept ons ook toe: houd vol in het gebed, blijf dicht bij je Bevrijder, want zo alleen ga je er oog voor krijgen, waar het nu echt omgaat in dit leven.
En terwijl je wacht op Gods tijd, doe wat van je gevraagd wordt. Om een woning te maken voor de eer van God en de liefde van Christus, elke dag, in je gezin, in de gemeente, op school, op je werk, in je studie, op het land. Waar je ook bent.
Eer aan God, de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, Amen
Geef een reactie