(Over geestelijk leiderschap anno 2007) Lezing Classis Schiedam 23-5-07
1. Een eigentijdse spiegel
Met de opkomst van Pinksterkerken, charismatische en evangelische gemeenten in de vorige eeuw krijgen de presbyteriaanse kerken in alle delen van de wereld een spiegel voorgehouden. Hoe komt het dat genoemde kerken en gemeenten groeien, terwijl de presbyteriaanse kerken achterblijven? Is dat een gebrek aan doordachte theologie? Zeker niet! Is het een gebrek aan een wel doortimmerde structuur? Allerminst! Hebben we onvoldoende opleidingsmogelijkheden voor voorgangers? Is het een gebrek aan historische besef of traditie? Of anders het ontbreken van een doordachte liturgie in de erediensten? Nog veel minder! Dat alles is in de protestantse, zeker de presbyteriaanse kerken, rijkelijk voorhanden.
Het antwoord op deze vraag ligt m.i. niet in de theologie, niet in de liturgie, maar in de manier waarop de kerk en ook de zending georganiseerd is, de manier waarop er leiding gegeven wordt.
2. De vraag naar geestelijke leiding
De vraag naar het leiderschap is een existentiële vraag en ik heb er in een paar studieverloven hard op zitten studeren en het tot een speerpunt gemaakt tijdens de predikantenreis van okt. 2006 naar de VS. In toenemende mate vraag ik me namelijk af: zit daar de crux niet, dat we hier te lande kerkelijk overgeorganiseerd raken, in ieder geval wel in ´mijn´ kerk, de Protestantse Kerk van Nederland. Eerst moet alles geregeld worden, daarna zien we wel of er nog geestelijk leven is. ´Ministry follows structure´.
Ik was erg benieuwd hoe ze dat in de VS doen. Hier houden we elkaar in onze angst voor scheve-schaatsen-rijdende Leiders vast in een democratische wurggreep van conflicterende standpunten. Zodat visionair beleid en slagvaardigheid nooit kans van slagen hebben. Ik ben zowel in buiten- als binnenland al zo vaak getuige geweest van de ontmoedigende impact van het politieke spel van ruziënde ambtsdragers, kerkenraden, commissies en synoden op het geestelijk gehalte van de gemeente. Kán de Protestantse kerk eigenlijk nog groeien? Of ontneemt haar ambtelijke structuur haar die mogelijkheid? Het gaat niet goed met de kerk omdat het ons aan geestelijke leiding ontbreekt. Echt leiding en echt geestelijke leiding. Ik ken de gevaren van de sterkte leider goed –in de Bijbel komt het woord leiderschap trouwens helemaal niet voor- en ik sta niet te trappelen om een bisschop, maar misschien moeten we eerlijk toegeven dat het zo ook vaak geen doen is. De Protestantse kerkstructuur heeft wel Bijbelse wortels, maar is voor een belangrijk deel een product van de moderne tijd, de West-Europese cultuur zoals zich die heeft ontwikkeld van de 17e tot halverwege de 20e eeuw. De na-moderne mens zit er niet op te wachten. De kerk als instituut is dan ook ´uit´. Wat even schadelijk is: de zonde van de binnenkerkelijke hoogmoed krijgt er te veel kansen.
De voor kerk en zending zo gebruikelijke vergadercultuur wordt in de regel als vermoeiend ervaren. Er wordt geen dynamiek aan ontleend. Er wordt geen geestelijke inspiratie in opgedaan. Van een dergelijke institutionalisering hebben Pinkstergemeenten wereldwijd veel minder last. Ze zijn ongecompliceerd in hun structuur van leiderschap, gaan dan soms ook van crisis tot crisis. Maar het verhindert hun groei niet, en opvallend genoeg, vooral onder de armen en de marginalen vinden ze gehoor.
3. Een historische spiegel
Zo is het van den beginne niet geweest! De reformatie van de kerk in de 16e eeuw bracht niet alleen de vernieuwing van het geloof en het christelijk leven, maar ook een vernieuwing van de kerkelijke organisatie met zich mee. De bisschoppen (episkopoi) en de priesters (presbuteroi) fungeerden tot dan toe als de bewaarders van het heil. Het persoonlijk geloof was gewikkeld in het geloof van de kerk en daarmee nauwelijks een persoonlijk geloof. De kerk fungeerde als moeder; haar huishouden bood veiligheid, troost en de waarborgen voor het leven na de dood. Met de Reformatie treedt de mens uit de donkere anonimiteit van de mystieke moederkerk. Hij komt persoonlijk voor God te staan in schuld en genade. Maar hij gaat ook verantwoordelijkheid dragen voor de gemeenschap van de kerk. Hij wordt mondig en is niet langer afhankelijk van de kerk. Men kan spreken over de democratisering van de kerk in de 16e eeuw (W. Van ’t Spijker). De Reformatoren schaffen het priesterschap als bijzonder ambt af. Tenslotte wordt in het Nieuwe Testament het hele volk van God als priesterlijk volk aangeduid. Calvijn wisselde de bisschop in voor de ouderling. De belangrijkste taken in de kerk werden die van verkondiger en pastor: leraar en herder. Naar het model van de stadsstaat Genève vormen ouderlingen, diakenen en predikanten een raad, waarin de belangrijkste beslissingen werden genomen. Het leiderschap berust bij een college. Toen de Reformatorische kerken in Europa groeiden ontstonden kerkordes. Bindende besluiten werden genomen in ‘meerdere vergaderingen’, d.w.z. colleges van afgevaardigden, waarin niemand over een ander kon heersen. Men moet deze ontwikkelingen niet alleen zien als reactie op de Rooms-Katholieke hiërarchie (letterlijk: de heilige is de eerste), maar ook als verweer tegen Doperse stromingen die alle ambten wilden afschaffen en zich beriepen op het leiderschap van de Geest. Calvijn en Luther begrepen van het begin af aan dat bij deze stromingen de Heilige Geest en de eigen geest al snel verward werden en dat fanaten op die manier de kans kregen om te heersen over de kudden van Christus. Het presbyteriaanse model van kerkbestuur is dus al ruim vier eeuwen oud. De kracht en de betekenis ervan zijn moeilijk te overschatten.
4. Modern, maar niet functioneel leiderschap
Het presbyteriaanse model van kerkregering heeft echter het karakter van de ‘moderne tijd’ in zich opgenomen. De ‘moderne tijd’ is de periode van de 17e t/m de 19e eeuw, die gekenmerkt wordt door toenemende eigenwettelijkheid in het menselijk denken en handelen, door de opkomst van de moderne wetenschap en door het sociaal contract. De moderne tijd draagt –heel anders dan in de Middeleeuwen- het karakter van een sociaal regelsysteem. De protestantse kerk heeft dat grotendeels overgenomen en vastgehouden. Maar dat is nu juist de reden dat de kerk niet meer herkenbaar is in de zogenaamde post-moderne samenleving van het Westen. Hier nemen mensen zelf het stuur in handen om hun wereld in vrijheid te ontwerpen. Hier zijn karakters, persoonlijkheden, belangrijker dan structuren en organisaties. Het instituut kerk lijdt aan functieverlies. ‘De kerk zal wel ergens goed voor zijn, maar niet voor ons.’
Het ligt óók een reden waarom de presbyteriaanse kerk in de meeste pre-moderne culturen niet echt wortel heeft geschoten. Ik bedoel culturen die niet door zo een periode zijn heengegaan, die wij de ‘Verlichting’ noemen, en dat geldt voor de meeste culturen op deze wereld: in Afrika, in het Midden-Oosten, op de Balkan, in Latijns-Amerika. In die culturen heerst een heel ander systeem van leiderschap en het is de kerkelijke zending steeds zwaar gevallen om het leiderschap daar een Bijbels, christelijk stempel (en niet een modern Westers stempel) te geven.
5. Arnold Cornelis en de stabiliteitslagen in de cultuur.
De Vlaamse filosoof Cornelis onderscheidt drie stabiliteitslagen in de cultuur, drie niveaus van kennis en drie periodes van volwassenheid. Alle drie corresponderen ze met drie basisemoties, met drie vormen van catastrofaal leerproces, en met drie menstypen.
1. Natuurlijk systeem: de wereld van de feiten, verschijnselen en gebeurtenissen, die de mens ‘hanteert’ door te registreren en te zoeken naar geborgenheid. De negatieve emotie is die van de angst (voor het verlies van geborgenheid). De mens zelf is in dit systeem verborgen.
2. Het sociaal regelsysteem: de wereld van de mogelijkheden, die de mens hanteert door spelregels, contracten en definities op te stellen, en door te zoeken naar beheersing. Beheersing in de vorm van macht, politiek, sociaal contract, vaardigheden en bekwaamheden. Positieve emotie is het besef van bekwaamheid en sociale vaardigheid, negatieve emotie is die van verzet tegen het systeem: boosheid, wrok. De mens is in dit cultuursysteem de zwijgende mens.
3. Het communicatieve besturingssysteem: de wereld van de bedoelingen, die gehanteerd wordt in een creatief proces van zelfsturing en zoeken naar zingeving in communicatieve leerprocessen. Basisemotie is identiteitsbesef en levenslust. Als het leerproces catastrofaal verloopt zijn de basisemoties die van verdriet, verlies van zingeving en depressie. De mens die floreert in dit cultuursysteem is de open en communicerende mens.
6. Het verborgen programma van een organisatie
De drie logische fasen in de ontwikkeling van kennis zijn ook van toepassing op bedrijven en organisaties als kleinschalige cultuursystemen en m.i. óók op de kerk. De cultuurfasen zijn in een organisatie vooral zichtbaar als hiërarchische lagen.
De eerste laag is die van de ontvangers, die opereren met de ‘thuis’ opgebouwde en doorgegeven kennis, met de logica van mogelijkheden die neergelegd is in de moedertaal . Voor hen dient de organisatie de veiligheid van een natuurlijk systeem te bieden. De bijbehorende (negatieve) emotie is angst, namelijk voor veranderingen, bijvoorbeeld in werkruimte, aanpak, of koerswijzigingen wat betreft grondslag en doel.
De tweede laag is die van de uitvoerders. Zij bedenken en hanteren de regels in de organisatie. Zij ontwerpen de sociale en juridische structuur en maken de organisatorische kennis operationeel, vooral door controle en toetsing aan de afspraken. Deze kennis gaat boven de persoonlijke traditie uit is ook gericht op ontwikkeling van de organisatie: binnen de kaders van ‘bedrijfsfilosofie’ worden nieuwe mogelijkheden verkend. De uitbreiding van activiteiten is vooral kwantitatief, niet kwalitatief aanvullend.
De derde laag is die van de zenders. Zij hanteren een ‘logica van zelfsturing’ die niet bepaald wordt door het verleden, maar handelt met de toekomst voor ogen. De nieuwe logica breekt met het sociale regelsysteem door het te corrigeren. Controle maakt plaats voor bijsturing van het regelsysteem zelf, langs de communicatieve weg van overleg, bezinning, coaching en terugmelding. Het model van de klant, of de afnemer, is het model van de mens die verandert. Mensen willen niet louter producten, maar waarden die in de producten tot uiting moeten komen.
7. Kerstening van leiderschap
Eén van de belangrijkste uitdagingen waar we in de christelijke gemeente en in de zending voor staan is de kerstening van het leiderschap: de vorming en toerusting van (jonge) mensen (al dan niet ambtsdrager) die in staat zullen zijn om werkelijk in het voetspoor van Christus leiding te geven.
Wat zou een dergelijke toerusting in kunnen houden?
- Een onderzoek naar het geestelijk gehalte van het leiderschap in kerk en zending, om door het licht van Gods Geest te ontdekken hoezeer het moderne leven ons aankleeft. Het zit als een gegoten pak, maar het is voor een belangrijk deel niet erg bijbelse, veeleer heidense kledij! Het maakt van de kerk een organisatie en van de zending een instituut. Wat kan ons daar beter van genezen dan zorgvuldig en intens luisteren naar de Schriften? Laten we in Oude en Nieuwe Testament aandachtig bestuderen hoe God mensen heeft geroepen om leiding te geven, hóe Hij hen heeft gebruikt in Zijn dienst, hoe ze gehoorzaamheid hebben geleerd en moed kregen om vol te houden. Aartsvaders, richters, profeten, priesters, soms erg jonge mensen als Jozef, Samuël, David, Josia, soms lijdende mensen zoals Job, Asaf, Jeremia, soms vrouwen zoals Sara, Jaël, Debora, Hanna, Ruth. En dan hebben we het Nieuwe Testament nog niet genoemd.
- Deze toerusting houdt een aantal schijnbare tegenpolen dicht bij elkaar: de intellectuele vorming (kennisoverdracht) én de dagelijkse oefening in discipline, dienst, en nederigheid. De persoonlijke ontwikkeling én een groeiend besef van verantwoordelijkheid voor de gemeenschap. Een diepgaande kennisname van de leefwereld én de verborgen omgang met God. De persoonlijke biografie kan daarbij getoetst worden aan de biografieën van hen die ons zijn voorgegaan in de dienst van Christus en Zijn Rijk. In de studie en in de voorbereiding op het ambt of op de taak als zendingsarbeider komt het eigen levensverhaal voortdurend ter sprake.
- Studenten die zich voorbereiden op een leidinggevende taak in de kerk of over grenzen heen in evangelisatie en zending moeten leren hun roeping, hun dienst te gaan beschrijven met beelden (metaforen) die aan de Schrift zijn ontleend. Bijvoorbeeld het beeld van ‘ambassadeur’, ‘atleet’, bouwkundige. Of dat van: ‘ouder’ (vader of moeder), ‘loods’, ‘herder’. Of ook: ‘dwaas’, ‘schuim’ (of ‘afschrapsel’). Niet alle beelden kunnen op ieder persoon van toepassing zijn. Geschikte beelden zijn die beelden die passen bij de roeping, bij de persoonlijkheid en bij de cultuur waarin wordt gewerkt. Deze beelden zeggen weinig over de positie van iemand, over een ambt of taak, maar ze zeggen veel over de manier waarop iemand de taak uitoefent. Daarom zijn ze functioneel, krachtig, van grote waarde voor de bediening waartoe iemand is geroepen.
Aan mensen die diepe bewogenheid verbinden met een nieuwe visie op de toekomst van het werk des Heren en die in geloof stappen durven nemen, heeft de kerk, diaconaat en zending grote behoefte. Blijven we structuren in stand houden, waarmee we ons tot in lengte van dagen kunnen bezighouden, maar die uiteindelijk geen vrucht dragen. Bij ´communicatieve zelfsturing´ als een postmodern systeem worden we toch erg op onszelf, op onze creativiteit en persoonlijkheid teruggeworpen. Maar in de kerk hoeft dat niet en mag dat niet. Want we hebben een zeer creatieve Geest (die erbij was toen God de wereld ontwierp), de Geest die gegeven is aan de gemeente, voor Wie geen cultuur onbereikbaar een geen enkele grens een hindernis vormt! Voor ons blijft de opmerking van dr. J.H. Bavinck relevant: ´Spannen we voor de Geest een zeil of een zakdoek?´ Blijven we onze eigen menselijke maat hanteren, of durven we ons uit te strekken naar een nieuw en verrassend werk van de Geest?
Ds. N.M. Tramper, Vlaardingen
Geef een reactie