Transmissie, maart ‘ 12
(Uiteindelijk niet gepubliceerd omdat ‘Transmissie’ in dit jaar opgeheven werd)
Een gesprek over geestelijke apathie
Allereerst wil ik mijn collega Wim Dekker van harte feliciteren met dit proefschrift. Eindelijk is het er toch van gekomen om zijn levenslange zoektocht naar Gods presentie in een seculiere tijd te onderbouwen met een academische studie.
De intensiteit waarmee dr. Dekker naar drie vooraanstaande 20e eeuwse theologen heeft geluisterd, dwing respect af. Hij heeft gepoogd recht te doen aan hun gedachten over de verborgenheid van God in onze cultuur. Hij heeft ze niet tegen elkaar uitgespeeld, maar hun vragen verbonden met onze eigen verlegenheid. Kan de geestelijke apathie bij de Westerse mens worden weggenomen? Is er misschien sprake van een oordeel Gods en moeten we wachten tot dat oordeel is voorbijgegaan?
Grondtoon in het proefschrift is het verlangen naar het weghalen van die sluier van onverschilligheid en apathie. God zal niet opnieuw verschijnen als Gods volk niet opnieuw opstaat om het zwijgen te doorbreken.
Dekker pleit voor een tweetraps benadering: 1. het gesprek met de seculiere mens over de vraag of een mens – en ook een cultuur- zinvol en goed kan leven (en sterven) zonder God. Het gaat hier om de vraag naar de mens, naar zingeving en identiteit. 2. Wie deze God dan is en waarom we niet om Hem heen kunnen. De vraag naar God moet wel uitmonden in het getuigenis: ‘Déze God is onze God, want we hebben Zijn grootheid, en genade gezien!’
Waarom deze drie gesprekspartners?
Wim Dekker heeft uitgelegd waarom hij gefascineerd is door de theologen Pannenberg, Miskotte en Houtepen. Waarom deze drie, blijf ik me toch afvragen. Natuurlijk, het gaat deze denkers, net als Wim Dekker, om Europa als ‘smidse’ van de Heilige Geest, de rijke geschiedenis van kerk en cultuur, de doorwerking van het christelijk geloof in het publieke leven, in de kunst en de politiek. Geen marginaal geloof, maar geloof dat als gist de hele samenleving doortrekt.
De vraag is onvermijdelijk of Dekker met dit drietal niet in het moderne Westerse verhaal gevangen blijft. Heeft deze zoektocht niet het risico van een cirkelgang? Is dit niet een schitterende theologische en filosofische denkoefening, zonder werkelijke uitweg? Je probeert je aan je eigen haren, namelijk de ‘haren’ van je denken, analyseren, filosoferen uit het moeras te trekken. Je bent bezig je eigen context te bestuderen, maar je bent er zelf deel van, je kunt er niet aan ontsnappen. Zouden we misschien daarom heel andere gesprekspartners en heel andere verhalen nodig hebben om ‘out of the box’ te geraken?
Een ander Europees verhaal
Een tijdje geleden was ik samen met de Ghanese predikant Richard Aidoo uit Düsseldorf uitgenodigd om op een Duitse conferentie te spreken over de vraag hoe Europa er geestelijk voor staat. Ds Aidoo had als thema opgekregen: ‘Volle schappen (in de supermarkt) en lege gezichten.’ Iedereen dacht: nu zal die dominee uit Ghana ons eens vertellen hoe hij tegen de Westerse consumptieve samenleving aankijkt, en waarom het geestelijk zo beroerd gaat in Europa. Hij ging er echter helemaal niet op in, maar begon te zeggen hoe veel hij hield van Duitsland en van de Duitsers. Hoe dankbaar hij was voor de Duitse zendelingen die een paar eeuwen geleden naar Afrika waren gekomen, waardoor zijn voorgeslacht het Evangelie had gehoord. Nu kon hij iets terugdoen! Zijn betoog bestond uit een aaneenschakeling van verhalen. Hoe hij dagelijks naar manieren zoekt om zijn liefde (liever Gods liefde) voor het Duitse volk en alle gasten en vreemdelingen te tonen. Prachtige verhalen over hoe hij het ijs breekt bij mensen die zich in de bus of de trein verschuilen achter hun krant, boek of ipod. Ds. Aidoo kwam als vluchteling en woont nu 20 jaar in Duitsland. Hij is nog niet gefrustreerd door de harde seculiere samenleving, heeft meer lief en analyseert minder. Hij geeft nu leiding aan een gemeente van meer dan duizend mensen uit 40 nationaliteiten, waar ook veel Duitsers komen. Voor 1 euro hebben ze een leegstaand RK kerkgebouw verworven. De gemeente heeft zes diensten op een zondag en een samenkomst op elke weekdag. Je moet blind zijn om daar niet de kracht van het werk Gods te zien. En deze kerk (New Life Church) in Düsseldorf is geen uitzondering. Het is één van de vele groeiende gemeenten in de grote steden van Europa. Dit is óók een Europees verhaal!
Overigens kun je ervan overtuigd zijn dat de meeste aanwezigen op die conferentie het verhaal van ds. Aidoo zich moeiteloos zullen herinneren, terwijl ze mijn doorwrochte lezing al weer lang vergeten zijn…
Secularisatie is niet het probleem
Wie Wim Dekker als een doemdenker van tafel probeert te vegen met saillante evangelische verhalen, heeft hem niet begrepen en neemt de geestelijk realiteit van West Europa niet serieus. Ik deel zijn analyses. Ik heb de gevolgen van de teruggang in de kerk ook aan den lijve ervaren in Vlaardingen. Het is me niet in de koude kleren gaan zitten. Toch heb ik juist daar ook ervaren dat de Heere krachtig werkt, onverklaarbaar, juist als wij uitgedacht en uitgewerkt raken en er alleen een intens gebed omhoog kan gaan. Meer en meer ben ik gaan inzien dat de nood van de Westerse kerk niet met een theologisch betoog of analytische denkkracht op te lossen is. Zij vraagt om iets heel anders. Christenen uit Afrika of Azië begrijpen dat veel beter (al begrijpen ze de secularisatie helemaal niet). We hebben hen dáárom hard nodig. We zijn in het Westen behoorlijk aan het eind van ons Latijn gekomen. Heimelijk denk ik dan: hoe zou de studie van Dekker er uit hebben gezien, als hij ‘out of the box’ heel andere theologen had laten spreken, Kwame Bediako uit Ghana, of Samuel Escobar uit Latijns Amerika (nu in Spanje), of Ajith Ferndando uit Sri Lanka. Zij begrijpen de secularisatie ook niet of nauwelijks, maar toch…
Op de afgelopen General Assembly van de Europese Evangelische Alliantie was het thema: God liefhebben in een seculiere samenleving. Verschillende sprekers voerden een pleidooi voor een nieuwe tijd van inkeer, bezinning en terugkeer naar de roots van de Europese kerk. Nee, geen oproep om er missionair tegen aan te gaan, of weer schitterende plannen van stal te halen. Maar de Oost Europeanen hadden er weinig mee. Mensen uit Albanië, Oekraïne vertelden andere verhalen, getuigenissen van groeiende gemeenten. Ze hielden de West-Europeanen voor: ‘Secularisatie is niet het eigenlijke probleem. Het probleem is dat de kerk nooit kerk is geweest wat ze had moeten zijn. Gevestigde kerken zijn cultuurbolwerken en machtsinstituten geweest. Geen wonder dat dit allemaal wordt afgebroken. Je kunt er beter dankbaar voor zijn.’
Een nieuw lied met een onveranderlijke inhoud
Onlangs waren bijna duizend Franse christenen bijeen op de eerste assemblee van de Conseil National des Évangeliques de France in Parijs. Opvallend veel Pentecostals. Ze haalden Le Monde (en later in Nederland dagblad De Pers), omdat ze publieke standpunten innemen, geëngageerd zijn en tegelijkertijd weigeren om ook maar een druppel water bij de wijn te doen. Natuurlijk ken ik ook de uitwassen, allerlei sektarische neigingen. Maar dáár gebeurt wel iets met jonge mensen, met migranten en ook heel gewone autochtonen. En waar traditionele kerken marginaal worden, staat er een nieuwe generatie op die gezien en gehoord wordt in de samenleving.
Juist voor de groeiende gemeenten, en hun betrokken jongeren snijdt de fixatie op de secularisatie geen hout. Niet, omdat het niet waar is, maar omdat het niet relevant is. We zijn te veel gebiologeerd door de vragen van de tijd, zeggen ze. We nemen onze eigen culturele en kerkelijke traditie te serieus, blijven daar in steken. Maar de Geest werkt door. Dat is nu juist het eigene aan het Christendom. Het beweegt van het ene centrum naar het andere, van Jeruzalem naar Antiochië, Rome, Parijs, Geneve, Erfurt, Londen, New York, Singapore, Kaapstad enz. Elke keer krijgt het Evangelie daar weer haar eigen gestalte. Het is een nieuw lied dat gebaseerd is op de oude en onveranderlijke inhoud van het Woord Gods. We moeten niet regionaal denken, zeggen ze, maar: ‘thinkgloballyand act locally’ (denk globaal en handel locaal!)
Eerlijk luisteren naar de Schriften
Ik ben -evenals Wim Dekker en ook de Amerikaanse godsdienstsocioloog Philip Jenkins- niet optimistisch over de gevestigde kerk in Europa. Pogingen tot herstel van onze rijke christelijke Europese erfenis lijken mij niet vruchtbaar. Hoe rijk en hoe christelijk is die erfenis trouwens nog na vele godsdienstoorlogen, vervolging en twee gruwelijke wereldoorlogen? Het is eerder nodig dat we net als Daniël oprecht schuld belijden over dat verleden (Dan. 9)
Het proefschrift raakte me juist weer bij het luisteren naar 1 Korinthe 2 waar de apostel Paulus de aannemelijkheid van het geloof in Christus aantoont (hoofdstuk 6). ‘De Geest werd werkzaam in heel uiteenlopende gemeenschappen… over alle grenzen heen gingen mensen belijden: Jezus is Heer. Ze gingen ook hun leven anders inrichten. Het was één Geest, die allen in dezelfde richting ging sturen. Ze werden navolgers van Jezus, die de weg van liefde ging tot het einde, het kruis. Dat is toch heel bijzonder. Omdat wij gemerkt hebben, wil Paulus nu zeggen, dat dit de Geest van Jezus was, die God zijn Vader noemde, weten we ook dat dit ten diepste de Geest van God zelf is. ‘
Als de Geest van God terugkeert in onze samenleving, komt dat niet door mooie conferenties, heldere theologische analyses of nieuwe missionaire plannen. Ik verwacht veel van het samen, over grenzen van denominatie en cultuur heen, oprecht luisteren naar het Woord van God en dat verbinden met intens luisteren naar de wereld om ons heen, haar nood en haar verlangen. Ik verwacht veel van het aanhoudend gebed dat uit die luisterhouding opkomt. Dan zullen mensen opstaan om het zwijgen Gods in de cultuur te doorbreken. Omdat de liefde van Christus hun te sterk is geworden.
Ds. Niek Tramper, Gouda
(Ds. Tramper is via de GZB uitgezonden door de gemeente Vlaardingen voor het missionaire werk in Europa. Hij werkt als Algemeen Secretaris voor de Europese Evangelische Alliantie. )
Geef een reactie