Genade in een genadeloze cultuur.

(Toespraak op de bezinningsdag van Maarten Vogelaar, 8 april 2017))

Beste Maarten, en allen die hier aanwezig zijn op deze reflectiedag.

De op het eerste gehoor paradoxale titel van mijn bijdrage heeft alles te maken met opvallende tegenstrijdigheden in de West-Europese cultuur. Juist in de jonge, urbane samenleving merk je de scherpe randen daarvan. Wie kan een cultuur tot op de bodem peilen? Ik voel me daar nauwelijks toe in staat. Toch waag ik het om drie contradicties te noemen die me opvallen.

1. De eerste raakt het beleven van de tijd. Vergeleken met pakweg 50 jaar geleden zou het verschijnen van allerlei vernuftige machines zoals wasmachines, computers, mobiele telefoons en straalvliegtuigen ons zeeën van tijd moeten opleveren. Maar tijd lijkt, meer dan ooit, een schaars goed. Rusteloosheid, stress en werkdruk bepalen het leven van mensen in grote mate en op steeds jongere leeftijd raken zij opgebrand. De Vlaamse filosoof Ignaas DeVisch toont in zijn boek ‘Rusteloosheid’ aan dat stress van alle tijden is, maar dat de intensiteit wel toegenomen is door de grote informatiedruk en –dichtheid.
2. De financiële en economische armslag. Vergeleken met een halve eeuw geleden is er in dit deel van de wereld ontegenzeggelijk veel meer geld in omloop – ondanks economische setbacks, kan niemand de hausse in financiële transacties ontkennen, al is het alleen al in het eigen gezin. De onstuimige groei van kantoren, bedrijven en banken, is een teken van ronduit bloeiende economische bedrijvigheid en welvaart. Toch is er een officieel erkend gebrek aan datgene wat in een mensenleven van grotere waarde is dan materiële welstand: gezondheid, veiligheid, een veilig thuis, een leeromgeving die niet alleen gericht is op competenties, maar ook op karakter, passende zorg en begeleiding voor mensen die hulpbehoevend zijn.
3. Het godsdienstig leven. Nooit zijn er meer boeken geschreven, conferenties georganiseerd en bladen uitgegeven die gaan over religie dan in de afgelopen decennia. Dat geldt ook voor het christelijk geloof. Godsdienst is al 20 jaar een ‘hot topic’ in een krant als het NRC. Voor de eeuwwisseling was het onderwerp taboe. Toch is het paradoxale dat geloof in God als de grond van ons bestaan, geestelijk leven, de ervaring van de liefdevolle aanraking van de Eeuwige, verder weg zijn dan ooit. Met name het christelijk geloof is in onze samenleving als geheel marginaal geworden.

Kortom midden in het leven, lijken wij het Midden niet te kunnen aanraken, het hart niet te kennen. Zadkines beroemde beeld ‘Stad zonder hart’ dat de verwoesting van het Rotterdamse stadshart in 1940 verbeeldt, is een beeld van de hele cultuur. Onze samenleving kun je rijk, efficiënt, toegankelijk, georganiseerd, slagvaardig noemen en toch is ze in de kern genadeloos.

Een cultuur is genadeloos als ze uitsluitend een handelscultuur is geworden. Ik doe wat voor jou als jij wat voor mij doet. Ik respecteer je en help je omdat ik –al dan niet uitgesproken- iets van je terugverwacht. Ik ben een beheerder van mijn belangen (godsdienstig of niet), en de ander – of hij nu ver weg is of dichtbij- is uiteindelijk altijd een concurrent. Dat zit in ons allemaal. Maar daarmee heeft zo’n cultuur het in zich dat mensen opbranden, dat het weerloze leven veiligheid en zorg ontbeert, dat godsdienst een handlanger wordt van menselijke zelfverwerkelijking en politieke aspiraties. M. Volf heeft in zijn diepgravende boek ‘Onbelast, Geven en vergeven in een genadeloze cultuur’ dit ter sprake gebracht. Hij citeert een verhaal uit ‘De gebroeders Karamazov’ van Dostojevski’s over een oude, slechte boerin die stierf zonder in haar leven één goede daad te hebben gedaan. Alles wat ze deed, deed ze puur voor zichzelf. Ze pakte wat ze pakken kon. Na haar dood greep de duivel haar en gooide haar in de poel van vuur. Het verhaal gaat verder..

Haar engelbewaarder probeerde toen een goede daad van haar te bedenken, die hij aan God kon vertellen. ‘Ze trok ooit eens een ui uit de grond in haar tuin, en gaf die aan een bedelaar.’ God antwoordde: ‘Pak dan die ui, strek je hand uit naar de vrouw in de poel, laat haar de ui vastgrijpen en trek haar eruit aan de ui. Als je haar uit de poel kunt trekken, dan mag ze het Paradijs ingaan, maar als de ui breekt, dan moet de vrouw blijven waar ze is.’ De engel rende naar de vrouw en strekte de ui naar haar uit. ‘Kom maar’, zei hij, ‘pak de ui vast, dan trek ik je eruit.’ Hij begin haar voorzichtig uit het vuur te trekken. Toen ze er bijna was, begonnen de andere zondaars in de poel de vrouw vast te grijpen, omdat ze zagen dat ze eruit getrokken werd en met haar mee wilden. Maar ze was een heel slechte vrouw en ze begon hen te schoppen. ‘Ik mag eruit getrokken worden en jullie niet. Het is mijn ui, niet die van jullie.’ Zodra ze dat zei, brak de ui. En de vrouw viel terug in de poel van vuur en ze brandt daar tot op de dag van vandaag. De engel huilde en ging weg.

Volf merkt bij dit verhaal op: ‘Het verhaal wil ons niet vertellen hoe we het paradijs inkomen. Het gaat veel meer over hoe we de hel vermijden – niet de poel van vuur aan het einde van iemands leven en van de wereldgeschiedenis, maar de hel in het hier en nu, die brandt van hebzucht, egoïsme, harde onderhandelingen, trots, onverschilligheid, buitensluiting en veel meer van dat soort dingen. Zonder vrijgevigheid kun je geen leven hebben dat het waar dis te leven. Het valt zelfs te betwijfelen of de kwetsbare vrucht van een nieuw mensenleven wel zou overleven zonder vrijgevigheid.’ (Onbelast, p. 18, 19) 

Nu is het werk van jou Maarten waar je al vier jaar  mee bezig bent –met hoop en wanhoop, op bergen en door dalen, met twijfel en vaste overtuiging, dat paradoxale zit ook in jouw leven- denk ik vooral: ‘genade laten zien in een genadeloze cultuur’. En wat dat nu precies betekent, is niet zo makkelijk in woorden te vatten. Genade is geen gangbaar woord, het klinkt als kerktaal, tale Kanaäns. Toch geeft het de essentie weer wat onze cultuur ontbeert en wat ze dringend nodig heeft. Genade heeft alles te maken met ‘vrijgevigheid’. Naar twee kanten: (1) dat je iets ontvangt wat je zelf niet kon realiseren. Dat kan heel veel zijn: rust, vriendschap, reflectie samen met anderen zoals vandaag. Ik noem vooral: vergeving. Vergeving betekent: er was iets stuk gegaan, waar je intens bij betrokken was in een relatie. Iets wat je iemand aangedaan had omdat je steken had laten vallen of omdat je iets vergeten was. Je had verwijten, uitsluiting, pijn, straf verdiend, maar wat je kreeg was vergeving. Iemand vergaf jou wat jij niet meer kon goed maken, en jij kreeg herstel zonder dat je daar iets tegenover kon stellen. (2) En ja, als je eenmaal de betekenis daarvan hebt gezien, dan ben je zelf in staat om ook vrijgevig te zijn, om te vergeven wat een ander jou aangedaan heeft. Vergeving trotseert de handelsgeest van onze cultuur, spot met alle transacties die ‘vergelden, vereffenen, het evenwicht herstellen’. Ook de terrorist is een handelaar, hij zoekt vergelding. Maar genade is vrij en vrijgevig. In vrijgevigheid vindt een samenleving het Midden, het hart terug.

Maarten, het is jouw diep geworteld verlangen, jouw ambitie, om iets van dat Midden terug te brengen in de contacten met mensen, leeftijdgenoten, stadsgenoten, reisgenoten, en dat moet zo blijven. Het betekent m.i. dat je mensen die op je weg komen – gezocht en ongezocht- meeneemt op een zoektocht naar wat goed is, naar wat waar is, naar wat schoon is en naar wat rechtvaardig is. Jij bent niet degene die precies kan omschrijven wat goed, waar en schoon is, en wij allen net zo min. Het wordt eerder gevonden in nederigheid dan in geldingsdrang. Eerder in het verborgene dan in de schijnwerpers, eerder in verliezen dan in winnen. Het wordt eerder ontdekt en geloofd, dan verklaard en bewezen. Aanstootgevende paradoxen voor mensen van alle tijden, niet in het minst voor ons en onze tijdgenoten! 

Jouw roots, jouw bronnen en ook je inspiratie liggen in het christelijk geloof. Dat is jou aangereikt vanuit de geloofsgemeenschap die je droeg en die je draagt. Juist de ontmoeting met mensen van diverse levensovertuigingen, het ronde tafel gesprek, vraagt om een helder vertrekpunt van elke gesprekspartner, een vaste oever waarvandaan je de zee opvaart. Zoals de 20^e eeuwse zendeling Stanley Jones – voor jou eveneens een inspiratiebron- in India ronde tafelgesprekken voerde met hindoes en moslims en geseculariseerde Europeanen,maar nooit onduidelijk was over zijn vertrekpunt.

Ik meen dat het in het christelijk geloof ten diepste gaat om herstel van genade, de vrijgevigheid van God die vergeeft en daar geen redenen voor vindt bij mensen, maar ‘redenen neemt uit zichzelf’. Het articuleren van die genade is de taak waarvoor jij je geroepen weet in een genadeloze samenleving. Niet veel anders dan de taak waarvoor Maarten Luther zich in de 16^e eeuw geroepen wist in een kerk die gevangen was geraakt in een onbarmhartig religieus handelssysteem.

Genade is een inspiratiebron, genade is een kracht, maar vergeet niet dat zij, juist zij, paradoxaal is. Want het Evangelie zegt: ‘Wie zijn leven zal zoeken te behouden, zal het verliezen’ en ‘Vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten.’ En: ‘Zalig, gelukkig de armen van geest, zij die treuren en zij die vervolgd worden.’ En vooral: ‘In de overgave aan het kruis het teken van de overwinning, de doorbraak van het leven.’ We zullen de genade verliezen als we die genadeparadox willen oplossen in een filosofische of dogmatische redenering, of in een orthodox of liberaal systeem.

Rembrandt heeft dat feilloos verbeeld in de beroemde 100 gulden prent – de ‘nachtwacht’ onder de etsen. De ets is vol tegenstellingen rondom Jezus, mensen die Jezus zoeken en die Hem afwijzen. Jezus staat daar te midden van duisternis en licht. Maar opvallend zijn linkerhand (vaak de hand van verwerping en oordeel) wijst omhoog – naar het leven, voor hulpbehoevende mensen rechts op de ets (de donkere hoek), en zijn rechterhand (hand van leven en zegen) naar beneden gericht op het oordeel naar hen die niets hoeven te ontvangen, genoeg hebben aan zichzelf. Rembrandt heeft linker en rechterhand omgedraaid, en daarmee de paradox van de genade uitgebeeld.

Als je nog tijden zult kennen, waarin je jezelf tot vraag bent, Maarten – en dat zal vast wel gebeuren- , is dat een flinke troost. Zijn genade is voor jou genoeg en door jouw zwakheid (net als de mijne) schijnt wonderlijk zijn kracht. Dank je wel.

Gouda, 7 april 2017