Lezingen IFES-Nl  team, Dobrna,Slovenië, maart/april 2019

Jaarthema Face to face

I Ten dans gevraagd – Oog in oog met God en de ander

Genesis 1 Waarom wij er zijn en waarom de wereld er is

Genesis 1 vertelt ons het ontstaan van het universum door het machtige spreken van God. De kiem van de theologie van Gods Drievuldigheid is erin aanwezig

De vroege kerk heeft de eenheid van God, Vader, Zoon en Heilige Geest diep doordacht. God is niet een statische, maar dynamische God: Vader, Zoon en Heilige Geest zijn op elkaar betrokken in liefde. Ze vinden diepe vreugde in elkaar. Hoewel God in zichzelf genoeg was, besloot Hij toch om zijn vreugde nog groter te maken door die te delen met een wereld buiten zichzelf. Hij verlangde naar een universum waarin Hij zich zou verheugen en waaraan Hij zich zou verbinden. Hierin ligt misschien de sleutel tot het geheim, de diepste reden van ons bestaan: Gods vreugde in ons, die het verlangen wekt naar de ontmoeting met Hem die de bron van vreugde is. Dat is de essentie van het chr. geloof: ‘Ik geloof in God de Vader, Schepper van de hemel en van de aarde, en in Jezus Christus, Zijn eniggeboren Zoon, en in de Heilige Geest. Nergens komen we méér tot onze bestemming: glorie vinden in God en ons in Hem verheugen. ‘The chief end of man is to glorify God and to enjoy Him forever’ (Westminster Cat.).

God schiep de mens naar (in) zijn beeld en gelijkenis. De eigentijdse uitleg van het beeld van God legt de nadruk op verbinding. Zoals God communiceert, een relatie onderhoudt, zo is de mens aangelegd op verbinding, op ontmoeting.

Genesis 2: 18 – 23 De ander geeft ons een gezicht

‘Het is niet goed…dat de mens alleen is.’  Adam vindt zichzelf in de ontmoeting met zijn ‘Tegenover’. In de ander herkent hij zichzelf. Die spiegel, zo helder en transparant, raakt spoedig beslagen en gebroken. Transparantie verdwijnt, de spiegel vertroebelt door ontevredenheid, wantrouwen, schaamte, zelfgerichtheid. Het verlangen dat God in de mens heeft gelegd, richt zich meer op alle dingen van de Schepper dan de Schepper van alle dingen. Zo groeit de eenzaamheid, het gebrek aan verbinding met onszelf, met de ander en met de wereld. Alleen de ontmoeting met de Geliefde, Christus, kan de oorzaak van onze eenzaamheid opheffen. (1 Kor. 13:12 – C.S. Lewis ‘Till we have faces’).  Face to face met Hem, krijgen we zelf een gezicht.

Onszelf vinden en met anderen verbonden zijn: niet vanzelfsprekend

In ieder mens sluimert het verlangen naar gemeenschap, en naar de vervulling daarvan in de ontmoeting.

We hebben de ‘attendance’, ‘acceptance’, ‘affirmation’ en ‘acception’ van mensen om ons heen nodig, zeker als we opgroeien. Ouders, grootouders, leraren, vrienden, collega’s vormen de spiegels om ons heen die ons helpen onszelf te vinden en met anderen verbonden te zijn. Spiegels die ‘goed nieuws’ weerspiegelen helpen ons onze identiteit en verbondenheid met de wereld te ontwikkelen.

Vaak lezen we echter geen goed nieuws in de ogen van anderen: door voortdurende kritiek, in het moeten ‘verdienen’ van liefde, in het verleid worden tot prestatiedrang om minderwaardigheid te compenseren, etc.

Het gevolg is dat onze ‘truth-box’ (hoe we over onszelf, anderen en God denken) gevuld is met wat waar, half-waar en leugen is, en dat we misschien twee manieren vinden om daarmee te ‘dealen’: (1) We zetten alles in om de ander aan ons te onderwerpen – zelf realisering ten koste van de ander; (2) We verschansen ons achter een muur van zelfverwerping. Beiden leiden tot een diepe vorm van eenzaamheid.

Alles draait om een liefdesrelatie

Het goede nieuws van het Evangelie is dat het ons face-to-face brengt met onze Schepper. Via evangelisten, apostelen, en actuele getuigen komen we oog-in-oog met Jezus, die ons laat zien: 1) Je draagt meer mee aan eenzaamheid, gebrokenheid, aan verwijdering van jezelf en van God dan je ooit had beseft; (2) Je bent meer geliefd dan je ooit had durven geloven.

Jezus, die gezegd heeft ‘Ik ben het Licht der wereld; wie Mij volgt, zal beslist niet in duisternis wandelen, maar zal het licht van het leven hebben’ is Degene die ons toegang geeft tot het ‘licht van de kennis van Gods glorie’ (2 Kor. 4:6). Daarvoor kwam Hij in de onvoorstelbare duisternis van het verlaten zijn door God en door mensen.

Alles draait tenslotte om een liefdesrelatie. Hij schiep ons, niet om van ons vreugde te ontvangen, maar om ons vreugde te geven. In Jezus krijgen we een uitnodiging van de Drie-enige God, ‘zwart op wit’ – Hij vraagt ons ten dans.

II Diepte roept om diepte Als God zijn gezicht verbergt

Als we met elkaar het gesprek aangaan over het ervaren van God, zullen de meesten van ons dat omschrijven als een liefdesrelatie. Het is goed om die relatie eerlijk onder ogen te zien. Hoe goed gaat het? Is het echt zo dat we God kennen op de manier van een relatie. Lijkt het soms meer op een uitgesleten huwelijk, waarin de verwachtingen omlaag zijn bijgesteld? Is het geloof een soort plicht geworden? Is er een grote spanning tussen ‘belofte’ en realiteit? Wat zeggen we als bijv. niet-christenen ons vragen stellen zoals:

• Hoe kun je er zo zeker van zijn dat God er is?
• Ervaar je zelf de realiteit van Gods aanwezigheid? (Hoe, waarin dan?)

Die vragen zijn voor ons reëel; we worstelen er zelf mee: het verschil tussen ideaal en werkelijkheid. Het snijdt geen hout om het ideaal op te geven. Het punt is echter hoe we de bergtop van vreugde in God bereiken. Daarin zijn de Psalmen en betrouwbare gids. Onze ‘tijd’ zoekt naar geromantiseerde spiritualiteit (de ‘hemel van geluk’). De Psalmen laten ons zien dat zoiets niet bestaat. Dat het altijd begint in het hier en nu, met alle spanning van wat je nu ziet en hoort, van wat onvervuld, gebroken en schuldig is in ons bestaan. De weg naar de berg van vreugde loopt door het dal van de realiteit.

Vragen over Gods aanwezigheid en schijnbare afwezigheid.

In de Psalmen treffen de vragen over Gods aanwezigheid ons. Vaak vinden we in één psalm de hartstochtelijke uiting van gemis van God, de pijn van zijn afwezigheid, én de uitbundige lof om de redding die Hij bracht.

De pijn van Gods afwezigheid merken we ook bij studenten: soms in een intellectuele worsteling (waarom het redelijker zou zijn om te geloven dat Hij er níet is), vaker in een persoonlijk, emotioneel gevecht.

Hoe kunnen we het ‘dal van de realiteit’ ingaan en niet langer toegeven aan ontsnappingspogingen? Hoe beleven we die werkelijkheid ‘voor Gods gelaat’ – de pijn van zijn schijnbare afwezigheid. Bij veel psalmdichters merk je besef van schuld – er is iets kapot gegaan, dat de relatie fundamenteel heeft aangetast. Maar we moeten ons misschien realiseren dat Gods verdriet over ‘onze afwezigheid’ groter is dan ons verdriet over Zijn afwezigheid.

Het is een zee van liefde die tegelijkertijd een zee van pijn is die op ons drukt (M. Jacobi, ‘Deeper Places’). Onze natuurlijk reactie is om ons tegen die druk te wapenen:

• metafoor van de schelp van een weekdier (druk weerstaan door je op te sluiten)
• vergelijking met dissociatie (je verbergen in een andere persoonlijkheid).

Psalm 4 God in de crisis

Ps. 4 verbonden met Psalm 3 – de situatie van David wordt verteld in 1 Sam. 15.

1. Onder ogen zien van de realiteit – tegelijkertijd ‘Gij, God, geef me antwoord’!
2. In Ps. 4: 2 – 6 worden verschillende groepen mensen aangesproken, die op de een of andere manier betrokken waren bij Davids vlucht en die ieder op eigen manier de crisis probeerden te lijf te gaan.
   1. revolutionairen – of activisten
   2. bezorgde en boze religieuze mensen
   3. filosofen

Herkenbare wegen om aan de pressie te ontkomen: actie (‘executioners’), religie (‘influencers’), redenering (‘intellectuals’)

3. Sleutel in Davids gebed – gebed, niet om verandering van de situatie, maar om het zien van God. De psalm beweegt van ‘religie’ naar ‘relatie’ – een relatie is altijd complex, kan niet zonder spanning. De intimiteit in de relatie kan niet zonder de spanning tussen de extremen (als de polen van een accu): de hachelijke situatie enerzijds en de overweldigende genade van God anderzijds. Wie de spanning van één van beide polen schaadt de ontmoeting.
4. Davids gebed verhoord? Ja en nee. De nieuwe ervaring van vrede gaat samen met het blijvende verdriet over een nog onverloste wereld.

Intimiteit en solidariteit

De intimiteit met God brengt ons tot solidariteit met een wereld in nood: onze ‘maximum identiteit’.

De ‘sadness of God’ snijdt schijnoplossingen de pas af. Zie bijv. de recent verschenen publicatie: ‘The Coddling of the American Mind’ over de groeiende polarisatie in de Amerikaanse samenleving. In Nederland: de sceptici tegenover de activisten; de conservatieve boze mensen op rechts tegenover de linkse ‘wereldverbeteraars’.  Drie drogredeneringen die het goed doen in de samenleving:

• ‘Alles moet veilig zijn – ban alle gevaren uit’ (en gevaren signaleer je vooral bij de anderen).
• ‘Ik voel het zo en daarom is het zo.’ 
• ‘Er zijn maar twee soorten mensen: goede en slechte.’

Echte solidariteit begint met het inzicht dat ik zonder de ander niet heel kan worden. 

Geen uitsluiting, maar omarming

Niemand liet dat duidelijker zien dan Jezus zelf. Hij verliet de heilige, heerlijke plek bij de Vader. Hij kwam om te zoeken en te behouden wat verloren was. In plaats van uitsluiting: omarming. Hij zag ons niet in wat we waren, maar in wat we zouden worden door Hem. De sacramentele tekens daarvan in het Evangelie van Johannes: wasbekken en handdoek (Joh. 13 – een verwijzing naar de instelling van de Avondmaal ontbreekt in dit Evangelie).

Hebr. 12: 2 ‘de vreugde die voor Hem lag’ is de vreugde dat Hij met een verloste wereld bij de Vader terugkomt. Daarvoor heeft Hij de schande van het kruis verdragen.

De overwinning van de pijn in relaties

Jezus’ vriendschap (Joh. 15: 13-15) is méér dan een vriendschap die gebaseerd is op wederzijds respect en vertrouwen. Zie bijv. de vriendschap van David en Jonathan in 1 Sam. 18: 1-4; 20;16,17. Zij verbinden zich met elkaar met een belofte – de ‘oefening’ in het overwinnen van zelfgerichtheid.

Jezus’ liefde is liefde ‘tot het einde’ (het lijden waarin iedereen Hem verlaat, en Hij wordt verraden door een vriend). Het Evangelie van Christus die ons terugbrengt in de gemeenschap van de Vader is de krachtbron om de pijn in relaties te overwinnen. Tussen ons en de ander staat het kruis.

De belofte van een nieuwe gemeenschap

Daarom: de belofte van de gemeenschap die niet gebaseerd is op sympathie of omdat we rijk bedeeld zijn, of gezond, evenwichtig, intelligent of sterk. ‘Gemeenschap is niet de oogverblindende show van onze gezamenlijke talenten.’ (H. Nouwen). Het is de plek waar we onze armoede en zwakheid kennen en aanvaarden, de gemeenschap die gevoed wordt door Zijn liefde. Het is niet de psychische liefde die ons bindt, maar de pneumatische liefde, de kracht van de Geest. (D. Bonhoeffer ‘Gemeinsames Leben’).

III Geroepen om vrucht te dragen

Intimiteit (met God) leidt tot solidariteit (met de wereld). Gebrek aan intimiteit moet leiden tot eenzaamheid: het missen van verbinding in bloeiende contacten, het missen van verbondenheid met de wereld (‘de-realisering’). Eenzaamheid is een toenemend probleem in de samenleving.

Het paradoxale in onze cultuur

Als ik het goed zie, houdt dit nauw verband met tegenstrijdigheden in onze cultuur

• Re: omgaan met de tijd – we zouden veel meer tijd en rust moeten hebben door alle tijdsbesparende middelen waarover we beschikken, maar de stress lijkt alleen maar toe te nemen, vooral keuzestress vanwege eindeloze mogelijkheden
• Re: financiële en economische armslag: er is veel geld in omloop, toch hebben we gebrek aan essentiële ‘goederen’ zoals zorg, onderwijs en een veilige plek.
• In het godsdienstige leven. Nooit viel er zoveel te lezen en te beleven op het christelijke erf, en toch gaat de kerk achteruit.

Onze cultuur mist een hart. Het is in de kern een ‘genadeloze’ cultuur, omdat ze gebaseerd is op ‘voor wat, hoort wat’ (relaties als ‘handelsbetrekkingen’). In deze wereld zijn we als in navolging van Jezus geroepen vrijgevig te zijn en te vergeven. 

Marcus 6 vers 30 – 41 Jezus’  ‘economie van overvloed’

1. Situatie in vers 30 – 34

De leerlingen brengen verslag uit van hun stage; het is een stressvolle situatie; Jezus stelt voor een eenzame plek te zoeken (rust in de ontmoeting met Hem); de menigte volgt hen langs de oever – Jezus laat zich opnieuw ‘storen’; Jezus geeft onderwijs (levensleiding) en Hij doet dat uitbundig.

2. De bezorgdheid van de leerlingen vs 35, 36. Hun concern in contrast met Jezus’ compassion.

Goed voor te stellen, maar bezorgdheid is het ‘broertje’ van de angst (om te kort te komen, om te verliezen). Angst kan ons verlammen en ons verleiden tot activisme of productiviteit. Op de achtergrond speelt de ‘economie van het tekort’ mee.

3. Jezus’ les in vrucht dragen (wat iets anders is dan ‘productief zijn’)
   • De onmogelijkheid van realistische ‘oplossingen’ (vs. 37)
   • Ontvangen – vorm van kwetsbaarheid die haaks staat op een oplossingsgerichte benadering. Het is nodig dat we eerst leren ontvangen voordat we kunnen geven; dankbaar zijn voor wat er wél is (vs. 38).
   • Gehoorzaam aan Jezus’ opdracht – terwijl er nog geen brood  is (vs. 39, 40)
   • Jezus dankt (‘eucharidzo’) en breekt de broden – onmiskenbaar de verwijzing van de evangelist naar het Avondmaal, naar Jezus’ lichaam dat gebroken zou worden. De weg naar de uitbundige overvloed van het Koninkrijk loopt langs het kruis.
4. Jezus’ ‘economie van de overvloed’ brengt de leerlingen uit het ‘huis van de angst’ naar het ‘huis van de liefde’: van ‘concern’ naar ‘compassion’, van de ‘economie van tekort’ naar de ‘economie van overvloed’, van calculatie naar improvisatie (geen slaafse maar creatieve gehoorzaamheid).

Vrijgevigheid in een genadeloze cultuur

Begrijpen studenten in de IFES studentengroepen wat genade is? Hoe kunnen we hen helpen ‘genade’ opnieuw te begrijpen en eruit te leven?

Genade (begrip dat in de samenleving aan devaluatie onderhevig is) betekent:

• Dat we iets ontvangen wat we zelf nooit konden realiseren, bijv. het geschenk van vergeving;
• Dat we daardoor pas echt vrijgevig kunnen worden. Die ‘genade’ trotseert de handelsgeest (vergelden, vereffenen, het evenwicht herstellen).
• Geven en vergeven: de (vaak lange) weg om het leven van een ander tot bloei en vruchtbaarheid te brengen. Dat houdt in dat we samen met de ander (blijven) zoeken naar wat goed, waar, mooi en rechtvaardig is.

Genade – een onopgeefbare paradox

Genade is zelf ook paradoxaal. Degenen die licht en zout worden genoemd zijn dezelfde die zalig worden gesproken als armen, mensen die treuren en hongerig zijn naar gerechtigheid. De grootste paradox van het evangelie in het kruis van Jezus: de ultieme overwinning door de ultieme overgave. Alleen door te blijven bij die paradox kunnen we vruchtbaar zijn.

Vieren als missionaire opdracht

We zijn niet gekozen/geroepen om productief te zijn, maar om vrucht te dragen (Joh. 15: 16). Dat kan door dicht bij Jezus te blijven: ‘Kom achter Mij en Ik zal u vissers van mensen maken’ (Matth 4:19). Maar maak het niet los van Joh. 15:11 ‘…opdat Mijn blijdschap in u zal blijven en uw blijdschap volkomen zal worden’.

Misschien is een van de belangrijkste manieren om onze missionaire taak te vervullen: anderen uitnodigen om met ons te vieren – dwz. de ‘economie van overvloed’ in praktijk brengen. Vieren is vreugde en dankbaarheid delen. Het is ook kwetsbaarheid delen (de pijn om wat nog onvolkomen is). Bij het vieren tonen we onze gastvrijheid en vernieuwen we onze beloften.

Jesaja beschrijft het visioen van de maaltijd voor alle volken (Jes. 25: 6 – 8)  – de Messiaanse maaltijd – de overvloed van gastvrijheid voor alle volken. Dan is ‘face to face’ volstrekt reëel en volkomen transparant geworden. Als ons werk in het perspectief van het komende Koninkrijk staat – wanneer de aarde vol zal zijn van de kennis van God – kunnen we het met gegronde hoop en onverwoestbare blijdschap volhouden, door onze Heer Jezus Christus, die het niet alleen ons heeft voorgedaan, maar het ook voor ons heeft gedaan.

Niek Tramper

Gouda

Postscriptum

Gouda, 6 april 2019

Waarde zusters en broeders van IFES-Nl,

Het was voor mij een voorrecht om met jullie op te trekken. In de drie lezingen die ik bij jullie heb gehouden, ontkom ik niet aan een zekere eenzijdigheid, en deels is dat terug te voeren op de focus op het thema ‘Face-to-face’. Door de studies heen proef je denk ik mijn verlangen duidelijk te maken dat God in Jezus niet uitsluit, maar omarmt (terwijl de stemmen in onze samenleving steeds meer gaan over ‘uitsluiting’ dan over ‘omarming’). Wij zijn daarom geroepen om in navolging van Christus, vanuit de intieme omgang met Hem solidair te zijn met de wereld die alle signalen van gebrokenheid en schuld meedraagt, en hoe we solidair zijn is een punt van voortdurend gesprek, gebed en op weg gaan.

Dank ook voor de soms intense gesprekken en route, mede naar aanleiding van de verhalen. Daardoor werd mij opnieuw helder dat er nogal verschillende beelden over het werk van Jezus en het aanbreken van het Koninkrijk van God leven, en dat die soms behoorlijk tegenover komen te staan. In mijn bijbelstudies lag niet het accent op punten als ‘verzoening door voldoening’, de rechtvaardiging door het geloof zoals de apostel Paulus dat in de brief aan de Romeinen uiteenzet, en de betekenis van het offer (het Lam Gods dat de zonde der wereld draagt). Ook niet op Gods ontzagwekkende heiligheid en zijn oordeel over het kwaad.

Daarvoor zouden we nog zeker een nieuwe vierdaagse nodig hebben: hoe we de genade en vrijgevigheid van de Drie-enige God verbinden met zijn brandende toorn over wat haaks staat op zijn goedheid en heerlijkheid (in en om ons).

De maaltijd voor alle volken kunnen we verbinden met de ‘bruiloft van het Lam’ in Openbaring 19, maar we moeten ook verder lezen en geraakt worden door de duidelijke uitsluiting van alles wat zich tegen Gods liefde en eer verzet (Op. 21:27; 22:15).

In de recente theologische discussie worden verschillende beelden van het werk van Christus steeds meer tegen elkaar uitgespeeld (Abaelardus tegenover Anselmus, Tom Wright en Rowan Williams tegenover Tim Keller en John Piper, ‘Christus Victor’ tegenover ‘Christus Passus’ etc.). Dat is nogal onvruchtbaar en ook riskant, lijkt mij. Belangrijk is de volgorde waarin we het evangelie in onze tijd ter sprake brengen: vanuit de liefde, naar de hoop en van de hoop naar het geloof. In mijn lezingen heb ik het accent gelegd op de liefde en de hoop.

Leslie Newbigin haalt in zijn boek ‘The Open Secret’ (SPCK, Londen, 1978) de missioloog Walter Freytag aan om uit te leggen dat de generositeit in de ontmoeting met de ander, en de pogingen om de ander echt te ontmoeten niet betekenen dat we de dwaasheid en ergernis van het kruis kunnen opheffen. Wat we in ieder geval moeten doen is: alle aanstoot en ergernis wegnemen die wij met onze houding of culturele vooringenomenheid zouden kunnen oproepen.

In een vruchtbare ontmoeting beginnen twee gesprekspartners ver van elkaar, maar naarmate ze elkaar intenser ontmoeten, leggen ze meer van hun eigen vooroordelen af. Ze dalen als het ware tegenover elkaar een trap af, zodat ze vlak bij elkaar komen op een gemeenschappelijke plateau. Newbigin spreekt in dat verband van een bekeringsproces en noemt daarbij de geschiedenis van Petrus en Cornelius in Handelingen 10. Niet alleen Cornelius moest bekeerd worden, ook Petrus!

Pas op de bodem kan het kruis van Christus ter sprake komen. Pas als ik zóver ben gegaan met mijn gesprekspartner, kan ik eventueel tot de conclusie komen dat het kruis (en de opstanding) van Jezus zélf aanstoot geeft en niet de eigen culturele verpakking waarin ik geneigd ben het kruis te presenteren.

Het gesprek hierover moeten we zeker voortzetten en waar het kan doe ik dat graag met jullie.

Groeten, alle goeds, zegen op de weg naar Goede Vrijdag en Pasen!

Niek Tramper