Studieretraite ‘Moderne Herders’

De Wittenberg, 25 mei ’24

‘Waar de vreugde van het hart de nood van de wereld raakt’. Over ‘secure bases’, levenskeuzes en roeping.

1. Leiderschap/herderschap heeft alles met transitie te maken. Het begrip ‘transitie’ is gangbaar in de managementcultuur (‘school van transitie’, ‘taal van transitie’, ‘transitie en transformatie’). De wereld is in transitie (klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, toenemende stroom vluchtelingen…), ons continent (veranderingen in geestelijk en sociaal klimaat), ons land (regering, onderwijs, ondernemerschap, landschap, kerkelijk en geestelijk leven…). Toenemend gevoel van onveiligheid en diepe pijn, een soort ‘basisrouw’ bij het afstand doen en afscheid nemen van wat vertrouwd was en veilig voelde. (Vb: landschapsbeleving, het gesprek met een Franse herder). Hoe merkbaar is dit trouwens in een orthodoxe samenleving? (Vgl gesprek met Roemeens orthodoxe priester – de kerk als een ‘plek van onveranderlijkheid en eeuwigheid’).

2. Herderschap betekent misschien in onze tijd: leidinggeven aan rouwverwerking. Als er niet goed afscheid is genomen van het oude, kan er geen plaats zijn voor het nieuwe. Leidinggeven is loodsen door het ‘niemandsland’ tussen verwerking van verlies en omarming van het onbekende, op het ‘slingerpad tussen doorléven en dóórleven’. Maar je kunt een ander, een gemeenschap, een bedrijf, een volk niet door een transitie heen loodsen, als je zelf niet bereid bent er doorheen te gaan (vooral wb. omgaan met verlieservaring, pijn en weerstand, vb. uit ons gezin).

Trouwens: zijn politici vandaag in staat te helpen bij het rouwen in de maatschappelijke transitie?

3. Volgens ‘De Taal van Transitie’ (J. van Wielink e.a.) is een goede heen-en-weer-beweging tussen caringendaring essentieel. Uitgetekend in kwadranten (op twee snijdende assen: een horizontale tussen weinig en veel ‘zorg’, en een verticale tussen veel en weinig durf) laat dat vier stijlen van leiderschap zien: excelleren, vermijden, terugtrekken en domineren. Waar zou je jezelf plaatsen in die kwandrantencirkel?

4. De goede verhouding tussen caring en daring is nooit vanzelfsprekend, maar vraagt bereidheid om te leren. Het boek ‘Taal van Transitie’ is eigenlijk het verslag van een fundamenteel leerproces in persoonlijke transitie: het doorlopen van een leercirkel met zes segmenten:

1. Contact en welkom. ‘Elk nieuw contact verwijst naar je allereerste contact, elk welkom verwijst naar je allereerste welkom’. Hoe welkom was je…bij je geboorte, als tiener, bij je a.s. schoonouders, op je eerste werkdag etc.? 

2. Hechting en veerkracht. ‘Hechting is het natuurlijke en onbewuste gedrag, waarmee de nabijheid van een beschikbare ander wordt gezocht (bijv. een van je ouders, of een klasgenoot )… Hechting biedt een veilig vertrek punt – een comfortzone om de wereld te verkennen, op onderzoek te gaan en risico’s te nemen.’

3. Verbinding en intimiteit. ‘Intimiteit gaat over je werkelijk ten diepste kunnen verbinden…het verlangen aan te raken en aangeraakt te worden ‘op de grens’, een externe grens, zoals je lichaam, maar ook een interne: tussen vertrouwen en weerstand of angst…Elke poging tot verbinding raakt je ervaringen met eerdere afwijzingen en de (vaak onbewuste) angst voor afwijzing.’

4. Verlies en afscheid ‘Alles waar je aan gehecht bent en alles waar je je aan verbonden hebt, is eindig. Net zoals jijzelf eindig bent. Verlies en afscheid horen bij relaties en stellen onze ons vermogen om ons (weer) te verbinden op de proef. Kunnen verliezen of traumatische ervaringen keerpunten zijn op weg naar een betekenisvol(ler) leven? Vb van moderne herders: Nick Cave, Nelson Mandela, Edit Eger, maar ook in de geschiedenis van de Wittenberg: Goof van Oord. 

5. Rouw en integratie. ‘Rouw vraagt om de integratie van het verlies in je leven, of in het leven van je organisatie.’ Rouw is het oprapen van puzzelstukjes en die ergens neerleggen en een plek geven en vastmaken aan andere puzzelstukjes. Maar wie maakt die puzzel eigenlijk? Ben ik dat zelf, of is het God die het kwaad kan gebruiken (Bijv. Gen. 45:5; 50:20 en Joh. 21: 15).

6. Betekenisgeving en roeping. ‘Verlieservaringen vragen om het herschrijven van je levens- of organisatieverhaal. Het zijn scharnierpunten, waardoor je je opnieuw (anders, dieper, vreugdevoller) leert verhouden tot je roeping.

Transitie houdt dan in: ‘groei op identiteitsniveau die opgeroepen wordt door verandering’. Wat is herkenbaar voor ons?

5. Roeping is volgens de Taal van transitie een (hernieuwd) besef wb twee punten: wie je mag zijn en wat je in de wereld om je heen in beweging brengt. (vb. wat mensen die wij respecteren bij ons in beweging zetten).

Kun je of moet je weten wie je zelf ten diepste bent? Is dat niet een verborgenheid? Vgl Kol. 3: 3, 4. Zal de onthulling van dat geheim niet gebeuren door Christus en de gevende en vergevende liefde? Dien je een soort ‘rode draad’ te herkennen in je leven? ‘Ik kan mezelf pas zijn als ik mezelf vergeet’. Vgl. Chesterton over de boeddhistische heilige (dik en met gesloten ogen) en de christelijke heilige (mager en met vurige ogen). Toch ook wel! Roeping is meer dan de verschillende rollen of taken die we vervullen (kind, student, ouder, werknemers, ZZP-er, vriend, kerkenraadslid, sporter, zieke, pensionado, burger..). Roeping is meer dan ambitie, meer dan verantwoordelijkheid nemen of dragen, meer dan een doel realiseren.

‘De plek waar God je roept is de plek waar de nood van de wereld en jouw grootste vreugde elkaar ontmoeten’ (Frederik Buechner).

Opvallend in de Bijbel: vaak worden mensen geroepen die zichzelf niet geschikt vinden, of die helemaal niet met hun roeping bezig zijn. Denk aan de roepingsgeschiedenissen van Mozes, David, Jesaja, Jeremia, Petrus, Paulus..

Om ons dit te realiseren: de roeping van Saul en die van David in 1 Samuel 9 v (in een heftige tijd van transitie).

6. Het vermogen om je met anderen te verbinden en de betekenis die je mag hebben voor anderen, gemeenschappen en organisaties hangt af van je ‘secure bases’, de mensen (plekken en momenten) in je leven bij wie je je thuis voelde, veiligheid hebt ervaren, jezelf kon zijn. Dat wat ieder mens nodig heeft aan acceptance, affirmation, affection om te kunnen groeien naar ‘evenwichtige volwassenheid’. De Bijbel kent deze vorm van toegroeien naar volwassenheid ook wel. Zie bijvoorbeeld de levenslijn van Jozef of van Petrus, of Ef. 1:18 en 4: 13v, maar dat is dan nooit los van Christus en los van de chr. gemeenschap. De focus van de Schrift is veel meer: vruchtdragen (Joh. 15: 1v, met name vs 16).
7. Het vermogen om ons te verbinden, te vertrouwen en vertrouwen te wekken hangt altijd samen met de mate waarin we zelf ‘gehecht’ zijn. Hechting en het vinden van ‘secure bases’ gaat meestal door diepten heen. ‘Het leven is noodzakelijk verlies’ (Judith Viorst), ‘Dit leven is niets anders dan een gestadige dood’ (doopformulier). Veranderingen, verliezen, tegenslagen, fouten zijn onvermijdelijk. Hoe dragen, verwerken we die? Hoe leren we die een plek geven? ‘Als je zeker wilt zijn dat je hart heel blijft, geef het dan aan niemand, zelfs niet aan een dier’ (C.S. Lewis)

8. ‘Het leven wordt voorwaarts beleefd en achterwaarts begrepen’ (Kierkegaard). Risico van ‘verborgen rouw’ – verlies waarvoor geen eigenaarschap is genomen; ontkenning van verlies beïnvloedt ons functioneren negatief. Het werkt als ‘betonrot’. Er kan sprake zijn van een gestagneerde transitie als we vluchten in overlevingsstrategieën door ons terug te trekken of juist erg vast te klampen aan mensen, door ontkenning, fragmentatie, wrok etc. (Taal van Transitie, 233, 234). Emoties zijn daarbij signalen van (verborgen) behoeften, die onze kwetsbaarheid tonen. Het erkennen en benoemen van onze kwetsbaarheid is een belangrijke weg naar verbinding en (hernieuwd) vertrouwen. Twee vormen van verdriet in 2 Kor. 7: 10, droefheid gericht op God en droefheid gericht op de wereld.

9. Rouwen en afscheid nemen betekent in een nieuwe verhouding tot ons verlies komen te staan, waardoor het verlies niet ons bepaalt, maar omgekeerd. Dat kunnen we niet alleen! Noodzaak en kracht van rituelen, van herdenken en herinnering (voor onszelf, maar ook in een organisatie en in de samenleving). Verwerking van verlies gaat hand in hand met de (op)gave van vergeving. Vgl Nelson Mandela: ‘Verzoening begint hier. Vergeving begint hier ook. Vergeving bevrijdt de ziel, verdrijft de angst. Dat maakt het zo’n krachtig wapen.’

Persoonlijke verwerking in stilte

• Meditatie over Johannes 21 vers 15 -19

• Vragen om in de persoonlijke verwerking mee te nemen:

1. Wat is een gebeurtenis in je levensgeschiedenis waar je om gerouwd hebt of waar je misschien nog steeds om rouwt? Hoe heeft dat je leven en ook je leiderschap beïnvloed?

2. Denk aan situaties in je leven waarbij vergeving een belangrijk punt was. Aan wie heb je kunnen vergeven? Van wie heb je vergeving ontvangen?

3. Wie is voor jou een inspirerende leider/herder (geweest)? Waarom eigenlijk? Welke invloed heeft hij of zij op jou gehad?