Categorie: Lezingen, preken & artikelen

Numeri 11 vs 4 – 17, Joh. 6 vs 30 – 40, 1 Kor. 10 vs 1 – 6 Een morrend volk, een uitgebluste herder en een lankmoedig God. Over geestelijk uithoudingsvermogen.

Adventskerk, Amersfoort, sept. ‘24

Het boek Numeri is niet makkelijk te lezen. Je hebt wel doorzettingsvermogen nodig. Al die rijen namen! Geen aanmoediging om bijbellezen vol te houden.

Laten wij dát nu wél volhouden op deze zondag aan het eind van de zomer. Bij de Olympische spelen in Parijs die vorige week zijn afgelopen, draait alles om fysiek uithouden. In Numeri gaat het om geestelijk uithoudingsvermogen. Daar stuit je meteen op in Numeri 11. (1) Hoe houdt Gods gemeenschap het vol in veranderende tijden? (2) Hoe houdt een dienaar van God het uit?

(1)

De eerste signalen niet bemoedigend. Onvrede, gemor, weerzin bij de kudde. Uitputting bij de herder. Daarbij de huiveringwekkende woede Gods. Er zit enorme spanning in dit Bijbelboek. Israël is verlost uit de Egyptische slavenfabriek, door het water van de Rode Zee heen opgestaan uit de dood, geroepen tot vrijheid van de kinderen Gods. Naam voor naam, allen delen ze in die vrijheid, niemand ontbreekt.

Maar zo makkelijk is het nieuwe leven niet. Onvrede en weerstand roepen opnieuw Gods woede op. Vuur brandt tegen de mensen die Hij zelf gered heeft. Zoveel doden, is dat te begrijpen? Als je je laat gaan in je boosheid, word je er zelf door geraakt en je schaamt je ervoor. Maar als iemand zijn leven kapot maakt, of dat van een ander, of Gods schepping, maakt dat je terecht boos, toch? Onvergelijkbaar dieper moet Gods woede zijn. Hij verdraagt het kwaad in de gemeenschap niet omdat het vierkant tegen Zijn heilige liefde ingaat. In Gods gemeenschap kan de leugen niet heersen, of de lust of de lauwheid.

Num. 11 vertelt dat er rapalje is meegetrokken, misschien uit lijfsbehoud, omdat ze in Egypte gezocht werden. Randfiguren met een permanente ontevredenheid. Het worden aanstichters van een breed gevoel van onvrede. In Engeland leidde dat afgelopen zomer tot hevige rellen. De opstokers nemen het volk mee in geklaag en gemor, een fout soort nostalgie. Egypte zit nog in hen. ‘Daar hadden we tenminste volop te eten, vis, komkommers, watermeloenen, uien en knoflook. Vlees dat missen we!’ Ze zijn het manna, het teken van Gods dagelijkse zorg, spuugzat.

Een volk kan vergeten waaruit het verlost is. Als de geest van onvrede binnensluipt en mensen slaaf maakt van begeerte. Opgepookte nostalgie. Hunkeren naar tijden van zekerheid, naar méér dan waar ieder mens dagelijks genoeg aan heeft. Populisten beloven het te regelen, wijzen schuldigen aan, maar ze wijzen hun aanhangers nooit op hun verantwoordelijkheid, ze zeggen nooit wat vrijheid heeft gekost, ze zeggen nooit dat we moeten geven om een ander, wie het ook is. Daarom zijn het huurlingen en geen herders.

We moeten goed onderscheiden wat hier gebeurt. Nostalgie is wat anders dan heimwee. Heimwee is een diep verdriet. Pijn om wat je bent verloren, of om wat een samenleving is kwijtgeraakt. Heimwee kan als een vuur in je binnenste branden. Iemand zei het op een gesprekskring op de Wittenberg zo: ‘Ik heb een goed leven, een mooi gezin, leuke vrienden, zinvol werk…wat wil ik nog meer? En toch voel ik een diep verdriet dat ik geen naam kan geven, een vorm van heimwee.’ Je kunt heimwee voelen naar een onbezorgde jeugd, naar het gesprek met je vader die er niet meer is, naar het intieme landschap dat nu prijsgegeven is aan de machinerie van intensieve landbouw en industrie…heimwee naar een betrouwbaar klimaat… En toch gaat het dieper. Heimwee is letterlijk: ‘verdriet om thuis’. De pijn dat je niet thuis bent. Een stille schreeuw dat Gods kind meedraagt: ‘Ach, wanneer komen wij thuis?’ 

Maar dít is wat anders. ‘Ze werden met gulzigheid bevangen’ (vs 4). Naar goed eten en drinken, een beetje welvaart. Naar zekerheid in deze onvoorspelbare wildernis. Dan raakt het vertrouwen in hun Bevrijder in diskrediet, en de dankbaarheid voor Gods dagelijkse zorg. Onvrede zindert in de tenten.

En wij dan? Want je voelt het wel aan: die verbondsgemeenschap in de woestijn verwijst ook naar de christelijke gemeente, Gods nieuwe gemeenschap, de bruid, met wie Hij zich in Christus verbonden heeft, door het doopwater heen gehaald, om voor Hem te leven. Als het gaat over die woorden uit Hebr. 13 ‘Wees tevreden met wat u hebt, want Hij heeft zelf gezegd: Ik zal u beslist niet loslaten en Ik zal u beslist niet verlaten’? Is dat wat Christus ons leerde praktijk geworden? Je niet druk maken om datgene waarover de volken zich druk maken: eten, drinken en kleding, heel die economische zekerheid. Lijken wij, vooral Europese christenen niet op een holle steen die jaren in het water van een beek heeft gelegen, maar van binnen droog is gebleven. Gedrenkt in het water van het Evangelie, maar vanbinnen zit Egypte er nog. We moeten ons pas echt zorgen maken als God ons onze zin geeft. ‘Hij gaf hun hun begeerte, zingt Ps. 106, maar zond aan hun ziel magerheid’. Een cultuur die gevangen zit in begeerte loopt veel risico. De gevolgen daarvan zijn dagelijks in het nieuws: geestelijke ondervoeding en de schepping die als een gewond dier om zich heen slaat.

De onzekerheid en onveiligheid van de woestijn worden een oefeningin geestelijke uithoudingsvermogen als God ons dingen onthoudt. Hij leert ons Zijn traagheid uit te houden: wachten, hopen, uitzien, genoegen nemen met wat er is. Vooral als het anders gaat, als je ziek wordt, als het niet goed gaat in je gezin. Als je ingrijpend verlies ervaart. Als je die brandende heimwee voelt omdat je niet thuis bent. Wie houdt het waken, wachten en bidden vol? Zijn wij geloviger dan het volk in de woestijn? Maar dan komt het Evangelie erbij. Wat onmogelijk blijkt voor mensen, dat is mogelijk bij God. Hoe dan? Als de Geest ons te hulp komt, en het Woord Gods in onze ziel prent. Als we schuchter, met een diep besef van onwaardigheid, brood en wijn aangereikt krijgen. Als een engel ons aanraakt en zegt ‘Sta op, eet, want de weg zou anders te veel voor u zijn’. Dan wordt het morgenlicht een wonder, en het brood op tafel, en de mussen in de heg en de geur van de kamperfoelie. Dan zijn verwondering en aanbidding een krachtig medicijn tegen de ontevredenheid.

Daarom zijn wij hier, om niet te vervallen in nostalgie, in een droefheid naar de wereld, die uiteindelijk de dood meedraagt. Om de woorden van de apostel Paulus ter harte te nemen uitg 1 Kor. 10 ‘In de meeste van hen heeft God geen welgevallen had. En deze dingen (het gemor, het geklaag, de weerzin) zijn gebeurd als voorbeelden voor ons opdat we niet zouden verlangen naar kwade dingen, zoals ook zij verlangd hebben.’

(2) Als het gaat om geestelijke volhouden, laten we kijken naar Mozes over wie het vervolg van de tekst gaat. Mozes is de geroepen herder, die als zuigeling prijsgegeven werd aan het doodswater van de Nijl en door de crisis heen werd gered. Zijn bestaan is als een levend symbool voor Israël, gered door het water van de Rode Zee heen. Mozes, die opgroeide als kind van twee culturen, die als vluchteling en schaapherder zijn toekomst zocht in de woestijn. Deze mens kon God niet meer ontlopen. God nam Hem gevangen als Zijn dienaar. De pijn, dat hij niet kon spreken – sommige uitleggers zeggen dat Mozes vreselijk stotterde – is een teken van Israëls verstomming in de Egyptische ballingschap. In Mozes begon Israëls God Zijn werk. Om Zijn volk te roepen uit het slavenhuis en zich aan haar te binden zoals een bruidegom zich bindt aan zijn bruid. De ouders van Mozes zagen dat hun kind ‘tov’ was, schoon, goed. Hij was ‘tov’ omdat God hem zag, de stotteraar, de vluchteling, de eenzame herder in de wildernis van Midian. En God die hem te sterk werd, maakte hem de lijdende knecht.

Zo komt hij naast ons te staan. Deze man Gods is een kwetsbaar mens, die de gebrokenheid van zijn leven meedraagt. De tekst maakt ons getuige van een diepe crisis in Mozes’ leven. Hij die ‘tov’ was, ziet het kwaad (‘rah’) dat God zijn dienaar aandoet (vs 11). Die redding uit het water, dat kind zijn van twee culturen, het gebrek aan taal, die last, de pijn van zijn roeping, wat stelt het voor? Mozes deinst terug; hij kan geen volhouder meer zijn. Hoor, wat hij zegt, hoe hij God aanspreekt. (Lees vers 11 en 12). De regen van klachten die hem naar beneden te trekt, Gods woede die hij niet meer draagt. Hier krijgt Mozes’ burn-out een gezicht, het échec van zijn leiderschap. De last van eenzaamheid. ‘Als U zo met mij omgaat, dood me dan meteen, dat zou meer genade zijn dan hoef ik al dit onheil niet mee te maken.’ 

De crisis van een volk spitst zich toe op de crisis van de man Gods. Dat is toch het troostvolle van de Bijbel dat dat niet onder het vloerkleed wordt geschoven. Juist niet! De Schrift komt in al haar eerlijkheid naast ons staan. Want misschien huizen die teleurstelling en woede ook in jou, kamp je met een burn-out vanwege de spanningen op je werk, of juist omdat je niets omhanden hebt, omdat niemand je roept. Misschien beschuldig je jezelf omdat je dacht dat je gezin harmonieus was en ineens gebeuren er dingen die je nooit had gedacht. Misschien kun je niet meer op tegen de vragen van deze tijd. Je dacht dat je geloof wel tegen een stootje kon, maar nu maken de kraaien van twijfel een nest in je haar. Laten we dan in ieder geval alles neerleggen, waar Mozes het neerlegt, bij de levende God, zelfs al lijkt Hij een vijand geworden. 

(3) En nu moeten we ons oog richten op de lankmoedige God, een God die ‘taai van geduld is’. Het boek Numeri is vol van Gods woede, maar nog meer van Zijn geduld. Zijn toorn is een teken van Zijn bemoeienis. Het tegendeel van liefde is niet haat of woede, maar onverschilligheid. Maar God zegt niet: ‘Jullie zoeken het zelf maar uit.’ Gods geduld met Zijn knecht, blijkt uit het vervolg. Er komen meer schouders om de last dragen naar Gods bedoeling. Want in Gods gemeente is verbondenheid, niet één leider alles naar zich toetrekt. En misschien is Mozes in die val getrapt – een sterke leider worden.

Waar het nu vooral omgaat: Mozes heeft de problemen van zijn volk ‘geïnternaliseerd’. Het zijn zíjn problemen geworden. (Waar zou ik vlees vandaan moeten halen voor al deze mensen?). Rabbijn Sacks (de bekende Londense rabbijn die een paar jaar geleden overleed) zegt: God roept Mozes terug naar nieuwe verbondenheid, die hem helpt, niet om te focussen op problemen, maar om te inspireren, visie en vuur overdragen. Dat is het bijzondere dat hij naar de tent moet komen waar God woont, daar spreekt God opnieuw met hem, bemoedigt hem en daar ziet hij het gebeuren: delen van Mozes’ geest worden gegeven aan de zeventig! 

Dat is een prachtige gedachte. In mijn eerste gemeente was veel onderlinge onenigheid toen ik daar kwam. Ik probeerde de Boze te bestrijden, het onkruid uit te trekken, de last van problemen lag op mijn hart. Wat ik al niet moest! Het maakte me moe, vreselijk moe. Maar God begon mij te leren dat Hij me niet opdroeg om het kwaad uit te bestrijden, het onkruid weg te halen (dan had ik genoeg aan mezelf) of overal kritiek op leveren. Mijn werk was inspireren: de plussen groter maken en de minnen laten voor wat ze waren.

Als we Christus kennen en Hem volgen zijn we daarvoor geroepen: een teken te zijn van Zijn goedheid en wijsheid, en de vreugde van Zijn rijk dat komt. Inspireren, de ander een zegen meegeven. Wat is het betekenisvol, als een vader zijn dochter zegent vlak voor het moment dat ze gaat trouwen, of een moeder bidt met en voor haar zoon voordat hij gaat studeren. Wat is het mooi als God je zoveel genade geeft dat je telkens iets van Zijn schoonheid en goedheid ziet in een ander mens en die ander daarin bemoedigt. Wat is het genadig als je het geheim van een ander respecteert, dat je iets van Christus in hem of haar ziet, ook in de kwetsbaarheid en de spanning die je naaste soms meedraagt.

In het Nieuwe Testament staan twee gedeelten die terugkomen op deze geschiedenis: 1 Kor. 10 en Johannes 6. In Johannes 6 vergelijkt Jezus zich met het brood uit de hemel dat de Israëlieten in de woestijn minachtten. En ook Hij, het levende brood, viel minachting ten deel. De mensen namen een aanstoot aan Hem. Zij zagen Gods zorg niet die in Christus vlees en bloed had gekregen. Ze hadden geen oog voor de ware, de Goede Herder van zijn volk. Hij die sprak (Joh 6:35) ‘Ik ben het brood des levens; wie tot Mij komt zal beslist geen honger hebben en wie in Mij gelooft, zal nooit meer dorst hebben.’

Maar Hij, de grote Zoon van Israël droeg de last van de menselijke schuld en de last van Gods woede die Mozes niet kon dragen. Hij werd de hongerige en dorstige, Hij werd de lijdende Knecht, die het uithield. Door Zijn lankmoedigheid en overgave tot in de dood heeft Hij – zo zegt het klassieke Nederlandse avondmaalsformulier het – de oorzaak van onze eeuwige honger en dorst, namelijk de zonde, weggenomen en voor ons Zijn levendmakende Geest verworven. De zonde, dat is dat een mens het opgeeft, het vertrouwen in Zijn Schepper en Bevrijder loslaat door de begeerte, de foute nostalgie van Numeri 11.

We zijn er niet te goed voor om niet in oude patronen terug te vallen. Om ons slachtoffer te voelen van Gods schijnbare afwezigheid en te gaan klagen. Maar vandaag zijn we opnieuw gezocht, opnieuw geroepen om onze onmacht te belijden, de fundamentele crisis van ons eigen herderschap. En om op te staan in een nieuw leven dat Christus heeft voorbereid, als leden van Gods nieuwe gemeenschap, vol verwachting dat Hij ons thuis zal brengen, samen met Zijn zuchtende schepping. Eindelijk thuis. Amen

De Wittenberg, 25 mei ’24

‘Waar de vreugde van het hart de nood van de wereld raakt’. Over ‘secure bases’, levenskeuzes en roeping.

1. Leiderschap/herderschap heeft alles met transitie te maken. Het begrip ‘transitie’ is gangbaar in de managementcultuur (‘school van transitie’, ‘taal van transitie’, ‘transitie en transformatie’). De wereld is in transitie (klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, toenemende stroom vluchtelingen…), ons continent (veranderingen in geestelijk en sociaal klimaat), ons land (regering, onderwijs, ondernemerschap, landschap, kerkelijk en geestelijk leven…). Toenemend gevoel van onveiligheid en diepe pijn, een soort ‘basisrouw’ bij het afstand doen en afscheid nemen van wat vertrouwd was en veilig voelde. (Vb: landschapsbeleving, het gesprek met een Franse herder). Hoe merkbaar is dit trouwens in een orthodoxe samenleving? (Vgl gesprek met Roemeens orthodoxe priester – de kerk als een ‘plek van onveranderlijkheid en eeuwigheid’).

2. Herderschap betekent misschien in onze tijd: leidinggeven aan rouwverwerking. Als er niet goed afscheid is genomen van het oude, kan er geen plaats zijn voor het nieuwe. Leidinggeven is loodsen door het ‘niemandsland’ tussen verwerking van verlies en omarming van het onbekende, op het ‘slingerpad tussen doorléven en dóórleven’. Maar je kunt een ander, een gemeenschap, een bedrijf, een volk niet door een transitie heen loodsen, als je zelf niet bereid bent er doorheen te gaan (vooral wb. omgaan met verlieservaring, pijn en weerstand, vb. uit ons gezin).

Trouwens: zijn politici vandaag in staat te helpen bij het rouwen in de maatschappelijke transitie?

3. Volgens ‘De Taal van Transitie’ (J. van Wielink e.a.) is een goede heen-en-weer-beweging tussen caringendaring essentieel. Uitgetekend in kwadranten (op twee snijdende assen: een horizontale tussen weinig en veel ‘zorg’, en een verticale tussen veel en weinig durf) laat dat vier stijlen van leiderschap zien: excelleren, vermijden, terugtrekken en domineren. Waar zou je jezelf plaatsen in die kwandrantencirkel?

4. De goede verhouding tussen caring en daring is nooit vanzelfsprekend, maar vraagt bereidheid om te leren. Het boek ‘Taal van Transitie’ is eigenlijk het verslag van een fundamenteel leerproces in persoonlijke transitie: het doorlopen van een leercirkel met zes segmenten:

1. Contact en welkom. ‘Elk nieuw contact verwijst naar je allereerste contact, elk welkom verwijst naar je allereerste welkom’. Hoe welkom was je…bij je geboorte, als tiener, bij je a.s. schoonouders, op je eerste werkdag etc.? 

2. Hechting en veerkracht. ‘Hechting is het natuurlijke en onbewuste gedrag, waarmee de nabijheid van een beschikbare ander wordt gezocht (bijv. een van je ouders, of een klasgenoot )… Hechting biedt een veilig vertrek punt – een comfortzone om de wereld te verkennen, op onderzoek te gaan en risico’s te nemen.’

3. Verbinding en intimiteit. ‘Intimiteit gaat over je werkelijk ten diepste kunnen verbinden…het verlangen aan te raken en aangeraakt te worden ‘op de grens’, een externe grens, zoals je lichaam, maar ook een interne: tussen vertrouwen en weerstand of angst…Elke poging tot verbinding raakt je ervaringen met eerdere afwijzingen en de (vaak onbewuste) angst voor afwijzing.’

4. Verlies en afscheid ‘Alles waar je aan gehecht bent en alles waar je je aan verbonden hebt, is eindig. Net zoals jijzelf eindig bent. Verlies en afscheid horen bij relaties en stellen onze ons vermogen om ons (weer) te verbinden op de proef. Kunnen verliezen of traumatische ervaringen keerpunten zijn op weg naar een betekenisvol(ler) leven? Vb van moderne herders: Nick Cave, Nelson Mandela, Edit Eger, maar ook in de geschiedenis van de Wittenberg: Goof van Oord. 

5. Rouw en integratie. ‘Rouw vraagt om de integratie van het verlies in je leven, of in het leven van je organisatie.’ Rouw is het oprapen van puzzelstukjes en die ergens neerleggen en een plek geven en vastmaken aan andere puzzelstukjes. Maar wie maakt die puzzel eigenlijk? Ben ik dat zelf, of is het God die het kwaad kan gebruiken (Bijv. Gen. 45:5; 50:20 en Joh. 21: 15).

6. Betekenisgeving en roeping. ‘Verlieservaringen vragen om het herschrijven van je levens- of organisatieverhaal. Het zijn scharnierpunten, waardoor je je opnieuw (anders, dieper, vreugdevoller) leert verhouden tot je roeping.

Transitie houdt dan in: ‘groei op identiteitsniveau die opgeroepen wordt door verandering’. Wat is herkenbaar voor ons?

5. Roeping is volgens de Taal van transitie een (hernieuwd) besef wb twee punten: wie je mag zijn en wat je in de wereld om je heen in beweging brengt. (vb. wat mensen die wij respecteren bij ons in beweging zetten).

Kun je of moet je weten wie je zelf ten diepste bent? Is dat niet een verborgenheid? Vgl Kol. 3: 3, 4. Zal de onthulling van dat geheim niet gebeuren door Christus en de gevende en vergevende liefde? Dien je een soort ‘rode draad’ te herkennen in je leven? ‘Ik kan mezelf pas zijn als ik mezelf vergeet’. Vgl. Chesterton over de boeddhistische heilige (dik en met gesloten ogen) en de christelijke heilige (mager en met vurige ogen). Toch ook wel! Roeping is meer dan de verschillende rollen of taken die we vervullen (kind, student, ouder, werknemers, ZZP-er, vriend, kerkenraadslid, sporter, zieke, pensionado, burger..). Roeping is meer dan ambitie, meer dan verantwoordelijkheid nemen of dragen, meer dan een doel realiseren.

‘De plek waar God je roept is de plek waar de nood van de wereld en jouw grootste vreugde elkaar ontmoeten’ (Frederik Buechner).

Opvallend in de Bijbel: vaak worden mensen geroepen die zichzelf niet geschikt vinden, of die helemaal niet met hun roeping bezig zijn. Denk aan de roepingsgeschiedenissen van Mozes, David, Jesaja, Jeremia, Petrus, Paulus..

Om ons dit te realiseren: de roeping van Saul en die van David in 1 Samuel 9 v (in een heftige tijd van transitie).

6. Het vermogen om je met anderen te verbinden en de betekenis die je mag hebben voor anderen, gemeenschappen en organisaties hangt af van je ‘secure bases’, de mensen (plekken en momenten) in je leven bij wie je je thuis voelde, veiligheid hebt ervaren, jezelf kon zijn. Dat wat ieder mens nodig heeft aan acceptance, affirmation, affection om te kunnen groeien naar ‘evenwichtige volwassenheid’. De Bijbel kent deze vorm van toegroeien naar volwassenheid ook wel. Zie bijvoorbeeld de levenslijn van Jozef of van Petrus, of Ef. 1:18 en 4: 13v, maar dat is dan nooit los van Christus en los van de chr. gemeenschap. De focus van de Schrift is veel meer: vruchtdragen (Joh. 15: 1v, met name vs 16).
7. Het vermogen om ons te verbinden, te vertrouwen en vertrouwen te wekken hangt altijd samen met de mate waarin we zelf ‘gehecht’ zijn. Hechting en het vinden van ‘secure bases’ gaat meestal door diepten heen. ‘Het leven is noodzakelijk verlies’ (Judith Viorst), ‘Dit leven is niets anders dan een gestadige dood’ (doopformulier). Veranderingen, verliezen, tegenslagen, fouten zijn onvermijdelijk. Hoe dragen, verwerken we die? Hoe leren we die een plek geven? ‘Als je zeker wilt zijn dat je hart heel blijft, geef het dan aan niemand, zelfs niet aan een dier’ (C.S. Lewis)

8. ‘Het leven wordt voorwaarts beleefd en achterwaarts begrepen’ (Kierkegaard). Risico van ‘verborgen rouw’ – verlies waarvoor geen eigenaarschap is genomen; ontkenning van verlies beïnvloedt ons functioneren negatief. Het werkt als ‘betonrot’. Er kan sprake zijn van een gestagneerde transitie als we vluchten in overlevingsstrategieën door ons terug te trekken of juist erg vast te klampen aan mensen, door ontkenning, fragmentatie, wrok etc. (Taal van Transitie, 233, 234). Emoties zijn daarbij signalen van (verborgen) behoeften, die onze kwetsbaarheid tonen. Het erkennen en benoemen van onze kwetsbaarheid is een belangrijke weg naar verbinding en (hernieuwd) vertrouwen. Twee vormen van verdriet in 2 Kor. 7: 10, droefheid gericht op God en droefheid gericht op de wereld.

9. Rouwen en afscheid nemen betekent in een nieuwe verhouding tot ons verlies komen te staan, waardoor het verlies niet ons bepaalt, maar omgekeerd. Dat kunnen we niet alleen! Noodzaak en kracht van rituelen, van herdenken en herinnering (voor onszelf, maar ook in een organisatie en in de samenleving). Verwerking van verlies gaat hand in hand met de (op)gave van vergeving. Vgl Nelson Mandela: ‘Verzoening begint hier. Vergeving begint hier ook. Vergeving bevrijdt de ziel, verdrijft de angst. Dat maakt het zo’n krachtig wapen.’

Persoonlijke verwerking in stilte

• Meditatie over Johannes 21 vers 15 -19

• Vragen om in de persoonlijke verwerking mee te nemen:

1. Wat is een gebeurtenis in je levensgeschiedenis waar je om gerouwd hebt of waar je misschien nog steeds om rouwt? Hoe heeft dat je leven en ook je leiderschap beïnvloed?

2. Denk aan situaties in je leven waarbij vergeving een belangrijk punt was. Aan wie heb je kunnen vergeven? Van wie heb je vergeving ontvangen?

3. Wie is voor jou een inspirerende leider/herder (geweest)? Waarom eigenlijk? Welke invloed heeft hij of zij op jou gehad?

Deze bijdrage vormt het begin van een serie artikelen over de schepping. In dit artikel ga ik in op drie kernwaarden in Gods scheppingswerk, die je ‘scheppingsordes’ zou kunnen noemen: 1. het geschenk van de tijd, 2.de gave van de menselijke identiteit, 3. de opdracht tot beheer. Op elke van die drie punten kampen we met een crisis in de westerse cultuur: een tijdscrisis, een identiteitscrisis en eenecologische crisis. 

Gods vreugde

‘Waar was ik toen ik er nog niet was?’, vroeg één van onze dochters toen ze zes was. En wij als ouders antwoordden zoiets als: ‘Toen jij er nog niet was, was er al Iemand die jou kende, die wilde dat jij er zou zijn, die blij was met jou, voordat wij jou kenden. Je was er al in Gods gedachten!’ Waar was de wereld toen ze er nog niet was? Ze was er al in Gods gedachten en het was Zijn verlangen dat ze er zou komen. Op de eerste bladzijden van de Bijbel proef je Gods vreugde als het huis van de schepping opgetrokken wordt in het bestek van één week.

   De Hebreeuwse tekst van Genesis 1 begint met de letter Beth (B) die de vorm heeft van een huis: een vloer, een dak een muur, aan één kant open. In Genesis 1 vertelt de Schrift hoe God de hemel en de aarde maakte als een schitterend huis. Hij begrensde de duistere oervloed en gaf al het nieuwe een eigen plek. De eeuwige God die buiten de tijd en boven al het bestaande is, schiep iets nieuws buiten Zichzelf, door te spreken. Dat maakt ons stil verbaasd en vol ontzag.

1. Het geschenk van de tijd

In het werk van Zijn handen legt God het ritme van de week. Telkens is het weer avond en wordt het weer morgen. Zes dagen lang en op de zevende dag rust Hij. De mens die op de zesde dag verschijnt ontvangt de rustdag als zijn eerste nieuwe dag. Daarom kreeg Israël de opdracht te rusten. Rust betekent: tijd nemen voor de verwondering over al wat er is: de Schepper, de medemens en de schepping. Om vreugde te vinden in het bestaan, ook de zintuiglijkheid en aardsheid daarin. De rustdag beschermt mens en schepping tegen de werkdrift, de jacht naar groeiende productiecijfers en de haast om al het mogelijke uit het leven te halen.

De kroon van de schepping  

Vaak is gezegd dat de mens de kroon van de schepping is. Dat mensen de laatsten zijn die op Gods aarde verschijnen, moet ons nederig maken. Alles wat er is, was er al voordat wij er waren. Niet de mens, maar de sabbat is de kroon van de schepping. Met de rustdag komt de eeuwigheid in de tijd, de vreugde, het vieren, ja juist van het aardse leven. Het Joodse volk verwelkomt de sabbat als koningin, als bruid. De sabbat is als een bruiloft, waar lang naartoe is gewerkt. Wanneer de dag van het feest aanbreekt, is het werk gedaan, dan komt de tijd van vieren, van verbondenheid en aards geluk.

   Het ritme van de week en de rustdag zijn een belangrijke ordening van het leven. Voor de christelijke gemeente is dat de betekenis van de zondag: zij begint de week met wat God gedaan hééft in Christus. Als wij aan het werk gaan, is het belangrijkste al gedaan!

De rust uit de tijd

Wij zouden vandaag, zeker vergeleken met een paar generaties voor ons, enorm veel tijd en rust moeten hebben. Maar het tegendeel lijkt het geval. Er is veel haast in onze 24/7 economie. De druk om te presteren en het verlangen om te consumeren is enorm toegenomen. Het houdt me veel bezig waarom zoveel mensen burn-out raken, soms al op jonge leeftijd. Heeft dat te maken met al die verborgen eisen in onze cultuur zoals de eis om gelukkig te zijn, of in beeld te zijn, of om iets goeds van je leven te maken? 

   De rust is uit de tijd. Als er nog een rustdag is, raakt die volgestouwd met dingen waar je door de week niet meer aan toekomt. Door de rustdag ernstig te nemen als een dag om te ontvangen, onze ziel te voeden, ons te verwonderen over de Schepper en Zijn schepping, gaan we de strijd aan met machten van deze tijd die ons binden. Hoe hecht blijkt Gods scheppingsorde verweven te zijn met onze levensstijl en ons geestelijk leven!

2. Geschapen voor verbondenheid

Genesis 1 zegt dat mensen geschapen zijn naar (letterlijk in) Gods beeld en gelijkenis. Wat betekent dat? God is in Zichzelf vreugdevolle verbondenheid van Schepper, Woord en Geest. Mensen, geschapen naar Zijn beeld, zijn bestemd voor verbondenheid, voor een liefdevolle relatie met hun Maker, met medemensen en met de aarde. Dat krijgt bijzonder gewicht in het huwelijk, de meest intieme en hechte band tussen mensen op aarde. Adam krijgt in Eva een ‘tegenover’, een spiegel, waarin hij zichzelf herkent en aanvaardt. God bindt hen samen in een verbond van trouw en intimiteit, een ordening die God in Zijn schepping heeft gelegd.

Crisisin identiteit

Over die ordening is in onze samenleving veel te doen. ‘Als man en vrouw schiep Hij hen’: dat is geen vanzelfsprekendheid meer; die eenvoud is gebroken en uiteengevallen in een ingewikkeld patroon van gender-issues. Mensen zijn op zoek naar zelfherkenning en alternatieve vormen van verbintenis en samenleving. Wij mogen de orde van het huwelijk die God in zijn schepping heeft gegeven niet minachten. Maar we mogen de breuk in de eenvoud, de realiteit van anders-zijn, ook niet minachten. Menselijke relaties bloeien door liefde en trouw, zegt de Schrift, maar de spiegel is gebroken: onzekerheid over identiteit, eenzaamheid, angst en zelfverwijt treffen liefdesverhoudingen.

   De apostel Paulus schrijft over het herstel van Gods beeld in Christus, de ware spiegel waarin we het geheim van onze identiteit vinden (Rom.8:29, 1 Kor. 15:49, 2 Kor. 3:18). Dat is de belofte voor ieder die door een vast geloof aan Christus is verbonden: Hem te aanschouwen en veranderd te worden naar Zijn beeld.

3. Gods medearbeider

Vanaf het begin van de ‘nieuwe tijd’ (vanaf de 17^e eeuw) hebben natuuronderzoekers geprobeerd de geheimen van materie en leven te ontraadselen. De bioloog Swammerdam was verrukt toen hij een van de eerste microscopen gebruikte bij de bestudering van insecten, en daarover schreef: ‘De almachtige vinger Gods in de anatomie van een luis’. Watson en Crick werden beroemd door de ontdekking van de samenstelling van de dubbele DNA-strengen, de dragers van het leven, verborgen in de cel. Dr. Cees Dekker uit Delft en zijn collega’s beginnen een groot onderzoek naar het ontstaan van leven uit levenloze materie. Als zij dan maar de ‘almachtige vinger Gods in het ontstaan van de wereld en van alle leven’ blijven erkennen!

   Want man en vrouw krijgen een bijzondere taak in het goede huis van de schepping. De ecologie (van het Griekse woord voor huis ‘oikos’) zit er al vroeg in. Als medewerker van God, onderzoeker, onderhouder en beheerder heeft hij zelfbewustzijn, taal en inventiviteit van zijn Schepper gekregen. 

Heersen en onderwerpen

Hoe lezen we dan die ongemakkelijke woorden ‘heersen’ en ‘onderwerpen’ in Genesis 1: 26-28? Het heersersmotief is het christendom vaak verweten (o.a. door Karen Armstrong in haar boek ‘De heilige natuur’). De Bijbel zou voet geven aan het ongebreideld exploiteren van de schepping en het onderwerpen van de wilde natuur rechtvaardigen. Dat verwijt berust op een eenzijdige Bijbeluitleg die past in de ‘verlichte’ tijd van de 18^e en 19^e eeuw waarin de mens de maat van alle dingen werd en alles naar zijn hand zette. Maar het is waar: ook christenen zijn vaak vergeten dat de lucht, de bodem en het water met alle schatten niet van mensen zijn, maar dat de aarde en al wat zij bevat van de Heere is (Ps. 24).

Ecologische crisis

Genesis 3 vertelt hoe de verbondenheid van de mens en zijn Schepper ernstig ontwricht is geraakt, en daardoor ook de band tussen de mens en de aarde. De spanning tussen het zo efficiënt mogelijk gebruiken van landbouw- en weidegrond voor de voedselproductie en het behoud van de schepping in al haar diversiteit is hoog opgelopen. De spanning tussen het verlangen naar welvaart en het behoud van een betrouwbaar klimaat is bijna dagelijks in het nieuws. De hele schepping lijdt onder de heerszucht en hebzucht van haar beheerder. 

‘Economie van de overvloed’

In Romeinen 8 schrijft de apostel Paulus dat de Geest met de schepping meezucht en dat de gemeente de Geest ontvangen heeft als voorschot op Gods toekomstige heerschappij. In onze oude wereld moet schaarste de prijzen opdrijven en het verlangen aanwakkeren om te bezitten. Dat houdt de economie aan de gang. Maar in Gods Koninkrijk heerst de wet van overvloed en vrijgevigheid. Tegenover de goddeloosheid van schraapzucht en hebzucht is de christen geroepen een teken daarvan te zijn, door nederigheid, tevredenheid met wat voorhanden is en vrijgevigheid. Want alles is er door Christus en wij door Hem.

Gods ‘verspilling’

‘Laat alles wat adem heeft, de Heere loven.’ De hele schepping met alles wat erin leeft, is er om de onstuimigheid van haar bestaan te vieren voor het aangezicht van Degene die haar tot leven riep. Waarom deze lof? Niet omdat iemand er beter van zou worden. Niets is zo ‘onproductief’ als lof. Er is geen enkele reden dan in God zelf. Een onmetelijke variëteit van levende wezens ademt Gods lof. Wie in Burgers Ocean de uitbundige onderwaterwereld vol prachtige en bizarre vormen en kleuren bekijkt, ziet een grandioze verspilling. Die ‘verspilling’ is Gods vreugde.

Cothen, ds. N.M. Tramper 

Trouwdienst Gerard Palm en Liesbeth van der Zwan, Wilnis, 9 sept ‘23

G&L, en om jullie heen, ouders, broers en zussen, grootouders, vrienden en collega’s, gemeente van Christus, het was mooi om jullie een tijdje geleden bezig te zien in je toekomstige huis in Harmelen; de vloer was net gelegd, muren hadden een frisse kleur gekregen, kasten werden in elkaar gezet. Jullie waren er druk mee, het inrichten van je eigen plek, je eigen thuis. Je ziet uit naar die plek van veiligheid en liefde, van intimiteit en gastvrijheid. Je eigen burcht, een toevluchtsoord, een tempel, midden in de wereld!

Mooi ook om te merken hoeveel jullie bezig waren met het inrichten van je huwelijk. Werken aan een veilig dak boven je relatie, aan muren van verbondenheid, en aan een fundament van de trouw. Veel gesprekken hebben jullie eraan gewijd, een WB weekend, prachtige, handgeschreven brieven aan elkaar. De gesprekken die wij hadden in de afgelopen jaren. Op een integere en enthousiaste manier hebben jullie toegewerkt naar deze dag!

Wat houden jullie veel van elkaar, echt, jullie hart stroomt over van liefde, dankbaarheid en blijdschap! ‘Dans met mij, mijn liefste, zolang ik dansen mag, dan lach ik met jouw tranen, dan huil ik met jouw lach, en wij dansen tot de weemoed, en wij dansen tot voorbij de jongste dag’, dat lied haalde je aan in je brief aan Liesbeth, Gerard. Jullie liefde heeft jullie naar het huwelijk gedragen. Nu draagt het huwelijk jullie liefde. En waar liefde woont, daar woont de Heere zelf. Dat hoorden we in de woorden van de apostel Johannes.

Pas stuitte ik op een tekst van de Duitse predikant Dietrich Bonhoeffer over trouwen.

‘Een bruidspaar heeft er recht op de dag van het huwelijk tegemoet te treden…en te beleven met een onvergelijkelijk overwinningsgevoel. Als alle…weerstanden, hindernissen, twijfels en bedenkingen niet in de wind zijn geslagen maar eerlijk doorleefd en overwonnen zijn, dan hebben zij inderdaad alle twee de beslissende overwinning van hun leven behaald…zij hebben aan alle moeilijkheden en bezwaren, waarmee het leven zich verzet tegen iedere blijvende verbintenis tussen twee mensen, in blijde zekerheid het hoofd geboden en (…) zich een nieuwe levensruimte veroverd. Dat mensen tot zoiets groots in staat zijn…is een reden tot grote vreugde en iets van deze vreugde moet doorklinken op ieder huwelijksfeest.’

Als trouwtekst heb ik voor jullie uitgezocht Ps. 84 vers 6 ‘Gelukkig, gezegend is de mens voor wie de toevlucht (de vluchtweg) bij de levende God is en in wiens hart gebaande wegen zijn.’

In Ps. 84 proef je de spanning van onderweg zijn, van verlangen om thuis te komen op de plek waar de grote en heilige God, die ook de Verborgene is, wil verkeren met mensen. ‘Hoe lieflijk is Uw woning, Heer van de hemelse machten!’ De dichter zingt net als in Psalm 42 zijn diepe heimwee uit naar de levende God, naar de heilige plek waar Hij wil wonen. Hij voelt het gemis in heel zijn lichaam: ‘Mijn hart en mijn lijf roepen uit naar de levende God’. Juist in het zoeken, in het gemis kan de liefde sterk worden. Toen jij, Liesbeth, een tijdje in Malawi was (waar ook een stukje van je hart ligt) en jullie ver weg waren van elkaar. Juist toen begon je te beseffen wie de ander voor je was en hoe je elkaar mist.

De dichter is een pelgrim en hij verlangt hartstochtelijk naar het huis waar verzoening en hoop worden uitgesproken over een gebroken en verloren leven. Waar de schepping bloeit, waar de mus en de zwaluw een veilige plek vinden. Die vogels kunnen zomaar onbezorgd vlak bij hun Schepper en Onderhouder hun nest maken! 

Nu, jullie huwelijk is een stukje van de pelgrimsweg, hopelijk een langs stuk. En het gemis van de dichter kennen jullie, de Sehnsucht van jullie samen, het verlangen naar Hem die in jullie leven heeft gesproken, en naar Zijn liefde die Hij tastbaar heeft gemaakt in Christus (1 Joh. 4:9 ‘Hierin is Gods liefde ons geopenbaard: God heeft Zijn enige Zoon in de wereld gezonden opdat wij door Hem zouden leven’).

Dat maakt je overigens niet wereldvreemd. Jullie weten samen te genieten van het goede van het leven. Wat is er veel om dankbaar voor te zijn: de natuur, de vriendschap, de maaltijd, de studie en het werk, de intimiteit en seksualiteit, het huwelijk zelf als gave van de Schepper! Daar kiezen jullie heel moedig voor in een wereld vol onzekerheid en onveiligheid, vol machtswellust en vol crises. Bij alle bedreigingen en risico’s die dagelijks in het nieuws zijn gaan jullie een huwelijk aan, vorm je een gezin en neem je de verantwoordelijkheden van het leven op je. En weet je nog, dat doe je op drie manieren (Samuel Wells):

* met de rug naar elkaar (want ieder heeft ook het eigen leven, en werk, en vrienden – het huwelijk wist de individualiteit, de eigen persoon niet uit!)

* zij aan zij, want je werkt samen in vriendschap, als maatjes en je helpt elkaar bij allerlei taken en plichten.

* naar elkaar toe gekeerd, als man en vrouw, die elkaar in liefde in de ogen kijken en niet vergeten tijd voor elkaar te nemen, tijden en plekken waar niemand anders toegang heeft. 

En toch – kijk naar de trouwtekst – blijft je huwelijk een deel van de pelgrimsroute, hopelijk een lang stuk, maar niet eindeloos. Het huwelijk is niet de eindbestemming. Een Joodse bruidegom weet dat heel goed. Hij staat met zijn bruid onder de baldakijn (de trouwhemel) en ze worden luid toegejuicht. Maar onder zijn nette pak draagt hij het hemd, dat altijd in de kast blijft liggen, totdat hij het zal dragen als hij gestorven is. Dat doodshemd herinnert hem aan de eindigheid van het leven, ook het getrouwde leven. Dat besef helpt hem om zijn levensdagen te genieten van het goede samen met de vrouw die hij liefheeft.

Terug naar de trouwtekst! De Hebreeuwse grondtekst is niet eens zo makkelijk te vertalen. Allereerst gaat het over een vluchtweg, of liever een ‘toevlucht-weg’. Gelukkig, zalig, eeuwig gelukkig ben je wanneer je de goede weg zoekt, de veilige schuilplaats (eigenlijk burcht of versterking) bij de God van het leven, zegt de tekst.

Dat zingen de geloofsgenoten elkaar toe, die de reis hebben ondernomen naar het huis van God, de tempel in Jeruzalem. Hun weg is niet zonder beproevingen en gevaren. Ze trekken door een dal van dorheid, Baca, ook wel tranendal genoemd, of het dal van de moerbeien, maar het gaat hier eerder om woestijnstruiken, of scherpe cactussen. Als jullie huwelijk vergeleken kan worden met een weg, dan zul je Baca niet kunnen vermijden. Perioden in je leven waarin je geestelijk opdroogt omdat je zoveel omhanden hebt, omdat je moe bent, waarin je verliefdheid niet meer tot in de toppen van je tenen voelt, waarin je merkt dat de ander niet zo ideaal is als je dacht, tijden van verlies van kracht en gezondheid. Tijden, waarin je uit de hand van de Heere niet alleen het goede, maar ook verdriet en tegenslag ontvangt. Ja, ik moet het toch zeggen, hoor! 

Wat is het dan een wonder dat Hij je daar doorheen draagt, dat Hij het zelf is die je honger en dorst geeft naar Hem, naar het leven dat Hij geeft, en de vreugde. Dan zoek je telkens je kracht, niet in heimwee naar goede dagen, maar in het gebed, om bij Hem te zijn, om je lege hand op te houden en te ontvangen uit Zijn volheid. Nu en straks en alle dagen van je leven.

De psalm zingt: in het dal van dorheid maken zij Hem tot een fontein. Dan komt de grote God die de Verborgene is in zijn heilige woning, waar geen mens toegang heeft, zelf naar je toe op de weg en maakt zich bekend in Zijn liefde, als een oase, als de regen in een dor en droog land. Als je Zijn geboden en beloften spelt bij het lezen van Zijn Woord, lest Hij je dorst en voedt je met het levende brood, met Christus zelf! (Vb van de wind en de golfsurfer, Jacoby, muzikale leider van de Australische band Songs of Korah)

Het huwelijk is een plek (een soort sportschool) om te oefenen in de toevlucht. Jullie zijn er niet onbekend mee want op de Wittenberg, de grote christelijke leefgemeenschap waar jullie lang woonden, was het samenleven een constante oefening in liefde, geduld en aanvaarding.

Maken jullie wel eens ruzie trouwens? Ik heb me dat afgevraagd. Jullie zijn zulke gevoelige en vriendelijke mensen. Maar jullie zijn mensen en geen engelen. Ook geen softies, en jullie spelen ook geen mooi weer. Dus vroeg of laat zal er wel eens een deur slaan! Dat is niet erg als je kunt vergeven en zeggen: ‘Ik wil dat jij er bent’. Omdat Christus ons vergeven heeft en omdat Hij wil dat wij er zijn. Want het huwelijk is een spiegel van de band tussen Christus en Zijn gemeente.

De Oegandese evangelist Festo Kivengere vertelde ooit dat hij soms dacht: ‘Nu moet zij eens een keer over de brug komen; ik heb al zo vaak toegegeven. Nu moet zij maar eens een stap zetten. San blies ik me op als een ballon, en mijn verlangens en eisen werden steeds groter. Totdat er in mijn ballon geprikt werd, een speldenprik van de hemel en al mijn voorwaarden moest ik laten varen. De vreugde kwam terug om de minste te zijn en haar lief te hebben en te dienen.’ 

De toevlucht-nemende weg is de weg van de liefde, van het geloof en van de hoop. Er komt veel zegen in mee. ‘Ze gaan van kracht tot kracht’, zegt de psalm. ‘Gelukkig, eeuwig gelukkig zijn jullie als je de weg gaat van gebed, van gehoorzaamheid en plicht, van roeping en trouw.’ 

Maar in de trouwtekst staat méér. ‘Gelukkig zijn jullie, als de weg ook in jullie is. Dat klinkt natuurlijk heel wonderlijk. Je kunt op de weg zijn, de weg zoeken, maar hoe kan de weg in je zijn? De NBV heeft dat ongemakkelijke vertaald als ‘met in hun hart de wegen naar U’. Maar volgens mij staat dat er niet. Letterlijk staat er: ‘in wie gebaande wegen zijn’, de highways. Pelgrims, vergeet niet dat de weg naar jullie toe is gekomen, ja zelfs in jullie gebaand is. 

Ik probeer iets van dat mysterie te peilen. Veel uitleggers zeggen: de dichter van deze psalm is David, de koning van Israël, en later hebben de nakomelingen van Korach, die een koor of een ensemble in de tempel vormden, het lied een plek gegeven in de liturgie. Daarmee werd het een psalm van Israël. Het is ook een psalm van de Messias van Israël (in vs 10 wordt de Messias genoemd, de door God gezalfde Redder).

De Heere Jezus Christus heeft deze psalm gekend, gezongen en eruit geleefd. De woorden zijn op Hem van toepassing; ze zijn in Hem vervuld. Hij verliet de hemelse heerlijkheid en kwam in onze aardse werkelijkheid en sterfelijkheid. Als er iemand moest uitroepen ‘Mijn ziel bezwijkt van verlangen’, dan was Hij het. Aan het kruis zocht Hij de toevlucht bij God en vond die niet. Hij riep: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U mij verlaten?’ Als wij gekweld worden door besef van godverlatenheid, Christus heeft dat oneindig veel dieper doorleefd.

Door Zijn lijden en sterven, heeft Hij de weg gebaand, de drempel over naar Gods woning, naar God, die in de psalm een zon en schild wordt genoemd, een bron van licht en leven, een bescherming en schuilplaats tegen gevaar. En het Chr. geloof belijdt: Christus, de Lijdende, is de Levende. Hij is opgestaan uit de doden, en Hij wil dat wij leven. In Christus is de weg naar ons toegekomen. Hij is het zelf die de weg baant in ons hart.

Jullie kennen die momenten dat je voor een tweesprong staat. De vragen in jullie ontluikende liefde hoe het verder moest. Toch weer naar Afrika, waar Liesbeths hart lag? Toch de drukte van huwelijk en gezin? Kan het samengaan met het contemplatieve leven dat jullie na aan het hart ligt? Nu wordt het Harmelen en dat is goed, want ook daar zijn jullie pelgrims. Tweesprongen zullen er vast wel weer komen. Vergeet dan niet: de weg is er al! Hij is gebaand; hij heeft ruimte gevonden in jullie hart! 

Wie is gelukkig, voorgoed gelukkig? In de psalm gaat het er drie keer over (vs 5, 6 en 13). U allen hier, getuigen van de vreugde op deze trouwdag van Gerard en Liesbeth, niets liever wil ik dan u/jullie jaloers maken op het onvergankelijk geluk in Hem die gezegd heeft: ‘Ik ben zelf de weg, de waarheid en het leven.’ Geen groter geluk dan je gewonnen geven aan Hem. Als Hij in je woont, maakt Hij je jong. Hij maakt je leven nieuw. Hij is het Leven zelf.  

Geliefd bruidspaar, Hij, Christus, gaf het voorbeeld hoe we elkaar zullen dienen. Hij wil ook jullie gids zijn, jullie Leidsman die de weg baant. Die jullie vóórgaat, sterker nog, die vóór jullie gaat. Samen mogen jullie achter Hem aangaan, totdat jullie eindelijk thuiskomen bij Hem, en voor Hem, de Geliefde, zullen verschijnen in Sion, het hemelse Jeruzalem.

Alle eer aan Hem, uit Wie en door Wie en tot Wie alle dingen zijn! Amen

Lezing Predikantsvrouwen contio, 9 nov ‘23

Intro – Psalm 62

‘Bij God ben ik geborgen, met heel mijn ziel. Hij is mijn licht, mijn heil. Enkel bij God verstilt mijn ziel in vrede. Ik vind rust in Hem.’ In dit Taizé lied dat we op de Wittenberg vaak zongen bij het avondgebed herken je Psalm 62. Aan deze psalm is het thema van deze dag ontleend.

Lieflijke woorden, die nogal haaks staan op wat we gemiddeld op een doordeweekse dag ervaren. Bij de voorbereiding van deze lezing dacht ik: laat ik eerst de psalm weergeven met herkenbare, eigentijdse woorden. Hier mijn parafrase: 

(Het begin van de psalm)

‘Onrustig is mijn leven, vaak bonst mijn hart van de spanning. Er is geen plek waar mijn ziel op adem kan komen. Alleen als ik stil kan zijn bij God en Hem mijn nood vertel, wijkt de stress. Soms krijg ik geen vat op de kluwen van gedachten en emoties, maar ineens tilt Hij me erboven uit, geeft Hij me een stukje vastheid. Ik weet dat Hij alleen heel kan maken wat ik ervaar als geschonden om mij heen, en gebroken in mijzelf. Als Hij mij vasthoudt, en dat doet Hij met een onverwacht woord, een kaartje, een bemoedigend gesprek, een lied of preek, dan krijg ik weer vaste grond onder mijn voeten, dan ervaar ik een veilige plek bij God en proef ik zo ongedacht Zijn helende liefde.’

(Het midden)

‘Maar jullie die me aanvallen, stemmen van ontmoediging en deprimerende gedachten, aanslagen van verdriet, hatelijke woorden en problemen die me angst aanjagen: jullie willen mij mijn vrijheid en vreugde afnemen. Jullie hebben het op mij gemunt, jullie gunnen geen leven aan mijn ziel. Maar jullie zullen het niet winnen. Jullie willen dat mijn leven een puinhoop wordt, maar hoe sterk jullie ook lijken, jullie zullen instorten als een wankele muur. Jullie vallen me aan met twijfels over mezelf en leugens over God. Jullie zullen als een opgeblazen ballon leeglopen. Gebakken lucht, dat zijn jullie.’

(Het slot)

‘Hoe vaak heb ik niet proberen te ontsnappen aan moeilijkheden, door me over te geven aan kooplust, of steun te zoeken in mijn verlangen om alles onder controle te krijgen? Hoe vaak heb ik me niet vergeleken met een ander, heb ik betekenis proberen te verdienen met hard werken of met zorgzaamheid waarin ik mezelf wegcijferde? Maar ik was mezelf niet, mijn ziel kwam niet tot rust, ik vond geen leven. Totdat ik Uw stem, hoorde, mijn God, niet één keer, maar tot tweemaal toe. U hield niet op me te laten zien dat de kracht van U komt, en ook alle goedheid. U had mij lief, zonder dat daar in mij enige reden voor was, en U zegt het weer: mijn kind, geef Mij je hart, want Ik leef en Ik wil dat je leeft.’

I De rusteloosheid diep in de tijdgeest verankerd

Geliefde zusters, dank voor uw uitnodiging om vandaag in uw te spreken. Ik vind dat een voorrecht, maar hoe zou ik als man u helemaal kunnen aanvoelen? Hoe zou ik als predikant u als vrouw van een dominee (of u als aanstaande of voormalige predikantsvrouw) helemaal kunnen begrijpen? Mijn vrouw zou dat veel beter kunnen! Maar goed, u hebt mij gevraagd en ik heb ‘ja’ gezegd en ik zie er naar uit om het gesprek met u aan te gaan omdat het thema van vandaag me veel bezighoudt.

   Mijn vrouw en ik hebben de afgelopen jaren gewoond en gewerkt op de Wittenberg om samen met ds en mevr. van Ekris en andere stafleden een gemeenschap van jonge mensen te vormen – ongeveer honderd nu, tussen de 18 en de 35. Waar dagelijks aandacht zou zijn voor stilte, gebed en het luisteren naar Gods Woord. Een soort ‘protestantse kloostergemeenschap’ dus, waar het morgen-, middag en avondgebed het ritme bepalen.

Wat opvalt, vooral bij jongvolwassenen: dat de onrust van deze tijd diep in hun botten zit. De verborgen eis dat je verantwoordelijk bent voor je eigen levensproject en daarin moet slagen, dat je in beeld moet zijn, er goed moet uitzien… Misschien is het wel één van de meest venijnige werkingen in onze cultuur: dat de ziel van jonge mensen al voortijdig oud gemaakt wordt, versleten, burn-out op je twintigste, beschadigd door dingen die thuis gebeuren, belast met beelden die je nooit had moeten zien. Daarover gaat mijn laatste boek ‘Onrustig is ons hart’- hoe wij in deze veeleisende wereld aandachtig kunnen leven en voedsel vinden voor onze ziel.

Is dat een reden waarom we er steeds minder bij kunnen, bij de woorden van Psalm 62? Dat we er niet toe komen om met elkaar te delen dat onze ziel dorst naar de levende God? Hoe komt dat toch? Komt dat door alles wat het leven van ons vraagt en dat we moe zijn door alles wat er op ons bord ligt? Dat raakt absoluut ook onze plek in de pastorie.

Onrust en verveling

Onrust is van alle tijden. De Vlaamse filosoof Ignaas de Visch toont dat aan in zijn boek ‘Rusteloosheid’, maar de internetsamenleving maakt de intensiteit vermoedelijk groter dan ooit. We staan voortdurend ‘aan’! Ik merk die spanning bij mijn kleindochters die constant hun telefoon checken om niets te missen in de groepsapp van de klas. De keerzijde van rusteloosheid, ‘verveling’ is ook van alle tijden. In de Westerse cultuur heeft die wel een nieuwe lading gekregen. Het is niet de verveling die ik als tienjarige jongen ervoer als mijn vriend er niet was, mijn ouders druk waren in de zaak en ik niets omhanden had. Verveling nú is iets heel anders: het is de angst dat je leven niet gelukkig of niet spannend genoeg is, en dat je daarom voortdurend zoekt naar avontuur.

Jezus zag de mensen in Zijn tijd op aarde – vermoeid en belast door de eisen van hun tijd en de zorgen en zonden in hun leven (Matth. 9:36; 11:28). Hij riep hen onder Zijn juk, weg van een veeleisende wereld en van een veeleisend zelf. Het is nodig dat wij in onze tijd het kostbare van genade weer leren spellen. ‘Not because of what I am, but because of what You have done, not because of what I did, but because of what You are’, zingt Casting Crowns (‘Who am I?’).

Eerlijk zijn over onze plek in de pastorie

Zijn wij dan in staat om in ons dagelijks leven in onze microkosmos in de pastorie, in ons huwelijk, in ons gezin als we dat hebben gekregen, een tegencultuur te vormen? Een veilige plek te creëren waar wél met aandacht wordt geleefd? Een plek waar je ziel kan ademhalen, waar consumptiepatronen niet het dagelijks leven dicteren en waar niet alles draait om prestatie, werk en inkomen? Ik vermoed dat zoiets een diep verlangen is bij de meesten van ons. En tegelijkertijd merken we dat we hierin falen, dat ons huwelijksleven minder liefdevol en dat ons gezinsleven zoveel rafeliger en chaotischer is dan we zouden willen.

Laten we daar om te beginnen eerlijk over zijn. Wíj zijn die vermoeide mensen die zichzelf voortdurend tegenvallen. Als we de schijn ophouden dat wij het allemaal wel redden, kan het in ons binnenste gaan gisten. Een explosief mengsel: plotselinge woede-uitbarstingen. Of aanhoudende pijn van gedeprimeerdheid. Of voortdurende fysieke moeheid. Stil worden bij God betekent misschien allereerst dat we eerlijk worden voor Hem en al onze pijn, ons gevoel van falen, onze moeheid en onze schuld voor Hem uitstallen: ‘Dát is in alle eerlijkheid wat mijn leven voorstelt, Heere!’

Waarom is het misschien ingewikkelder geworden?

Over de plek die God jullie geeft plek als predikantsvrouw leven steeds meer vragen, als ik het goed inschat. Waarom is je plek ingewikkelder geworden? 

(1) De spanning tussen individuele ontplooiing en dienstbaarheid

Je schikken in de traditionele rol om er te zijn voor je man, voor je gezin, als gastvrouw voor de gemeente, of als presidente van de vrouwenvereniging, etc. en daar ook vreugde in vinden, dat zal sommigen onder ons goed afgaan. Voor de meeste predikantsvrouwen is dat nu te veel gevraagd. De aandacht in onze cultuur voor individuele ontplooiing, zelfbeschikking, assertiviteit raakt ons net zo goed. Je bent méér dan je rol! Hoe combineer je je persoonlijke verlangen dan met je beschikbaarheid in de pastorie? Dat je een kostbaar mens bent is niet omdat je zo goed bent, zo creatief, productief of zorgzaam, maar omdat je van Christus bent. Toch kan – vanwege die spanning tussen persoonlijke ontplooiing en beschikbaarheid of dienstbaarheid – innerlijke onzekerheid zomaar binnensluipen.

(2) Omgaan met verwachtingspatronen in de pastorie

In het verlengde hiervan: sommige predikantsvrouwen en ook -weduwen, die zich met hart en ziel hebben gegeven in de pastorie, zijn later in hun leven teleurgesteld geraakt. ‘Alles draaide om het werk van mijn man, maar wie was ik nu zelf, waarom heb ik mezelf zo weinig kunnen ontplooien? Eigenlijk heb ik me vaak eenzaam gevoeld.’ De spanning hierover is toegenomen, denk ik. De samenleving rechtvaardigt het verlangen naar persoonlijke betekenis en ontplooiing, en soms brengt dat conflicten mee met de verwachtingspatronen van je man, of van een gemeente. Als verwachtingspatronen niet eerlijk worden benoemd, gaan ze gisten en wroeten. Stille, onbegrepen eenzaamheid kan zo maar vat op je krijgen. Het vraagt van de pastoriebewoners een heldere en eerlijke communicatie over wat je van elkaar verwacht, waarin je elkaar nodig hebt en waarin je elkaar ook de nodige ruimte geeft.

Het vraagt dat je samen actief investeert in je huwelijksrelatie en in je gezin dat soms ook tekortkomt in een grote en bewerkelijke gemeente. In een druk, stressvol leven lukt die communicatie vaak niet, is de rust om te luisteren naar elkaar en naar Gods stem schaars. Als eind veertiger voelde ik dat sterk in mijn eigen gezin en herkende het bij collega’s. Met een bevriend predikantenechtpaar hebben we toen afgesproken om elkaar om de paar maanden te ontmoeten en elkaar eerlijk te bevragen: ‘Hoe is het de afgelopen maanden gegaan, welke verwachtingen waren er? Wat waren momengten waarop jullie konden ontvangen en opademen?’ Soms schaamden we ons…maar het was heilzaam. 

(3) De spanning die de gemeente meebrengt

Kerkelijke gemeentes zijn in de afgelopen decennia assertiever en veeleisender geworden. De predikant moet aan allerhande verwachtingspatronen voldoen. In theorie wordt beleden: ‘Nee, het kan geen schaap met vijf poten zijn’, maar in de praktijk moet hij wel herder met twee paar armen en benen zijn, en naast een helder hoofd, ook een mild hart bezitten. Zeker na ‘Corona’ is het ‘zout van het verbond’ (besef van gemeenschap) lang niet zo vanzelfsprekend meer. Gemeenteleden steken hun kerkelijke of theologische voorkeuren niet onder stoelen of banken. Kerkenraadsleden werpen zich soms op als belangenbehartiger van groepen in de gemeente (jongeren, of juist ouderen, vernieuwers of vasthouders aan de traditie). Charismatische figuren, spannende leiders scoren hoger dan dienaars die trouw hun werk doen. De spanning daarover gaat de pastorie niet voorbij. 

En jij bent vaak het eerste klankbord voor je man. Tegelijkertijd voel je misschien teleurstelling over je huwelijk, omdat je beiden zo makkelijk in twee werelden leeft. Of draag jij vooral de pijn mee dat er geen kinderen kwamen. Of voel jij vooral de zorgen over je opgroeiende kinderen die het leven verkennen en soms kritisch worden op de kerk. En jij houdt je hart vast, jij die zo graag wil dat je gezin een voorbeeld is voor de gemeente!

Hoe zo dan ‘Stil bij U’? Wat is dan de plek die God je geeft? Misschien zeg je met de psalm: ‘Mijn ziel is onrustig in mij, wanneer zal ik Hem nog loven? Ik voel me eerder een opgejaagde vogel op zoek naar een schuilplaats in de bergen.’ (Ps. 11). 

II Een handreiking voor het aandachtige leven

Maar nu wil ik u en jou een paar handvatten aanreiken over dat stil zijn bij God, wat ik zelf gaandeweg heb moeten leren en ook mogen leren als de onrustige mens die ik ben.

1. Kleine liturgie in het alledaagse leven

Tish Warren, de Amerikaanse studentenpastor, nu werkzaam in de Anglicaanse kerk, heeft in haar boek ‘The Liturgy of the Ordinary’ (Liturgie van het alledaagse) beschreven hoe God haar heeft geholpen om allerlei gewoontes en kleine rituelen in het dagelijkse leven te verbinden met een zekere vorm van gebed. Zo noemt ze het kleine ritueel van je bed opmaken nadat je opgestaan bent. Zij vertelt dat ze gewoon was om na het opstaan eerst haar telefoon te pakken en door berichten heen te scrollen, een patroon dat zich door de dag heen herhaalde. Het bracht meteen onrust in haar morgen en ze begon erover na te denken: ‘Is dat nu wel zo’n goed begin van de morgen?’ Nee dus, en ze besloot om eerst haar bed op te maken en ook haar geest te ordenen met een gebed voor de nieuwe dag en te danken voor het leven dat er weer was.

   Een klein ritueel, een heilig gebruik dat betekenis geeft aan het alledaagse leven. Zo beschrijft ze eerlijk nog tien alledaagse dingen: omgaan met een vracht berichten in je mailbox, of staan in de file en zelfs: ruzie maken met je man. Gaandeweg in gewone dagelijkse dingen een gestalte van gebed brengen, van ontvankelijkheid of van dankbaarheid.

Een kleine liturgie die patronen in ons leven, denkpatronen en gewoontes reinigt, verbindt met een luisterende houding en met gebed. Een klein moment van onthaasting ook.

De vijand van het christelijk geloof of van het geestelijk leven is niet een of andere vorm van atheïsme of seculier denken, zegt de Amerikaanse predikant John Mark Comer, het is gewoon ‘drukte’. En drukte maakt dat je haast hebt. Kijk maar eens of je de symptomen van de ‘ziekte haast’ herkent: geïrriteerdheid, overgevoeligheid, controledrang, ontsnappingsgedrag door veel te eten of te kopen of op Internet te surfen (‘ik mag nu ook wel eens even aan mijn trekken komen’). Of gewoon altijd hard werken. Als je ze herkent, begin dan niet om jezelf te verwijten of te straffen. Ik herken er flink wat van. Patronen die ons makkelijk gaan beheersen, waarin we de genade van het gebed nodig hebben. Misschien een moment midden op de dag om stil te worden bij Hem. Met je knuisten die zo graag vasthouden op tafel. En ze dan omdraaien en openen om te ontvangen. ‘Heere, hier ben ik, als een klein koppig, schuldig mensje, maar bij U wil ik zijn, ik kan niet anders.’ Zo’n heilig moment is een kleine oefening om midden in de dagelijkse besognes bij Hem te zijn.

2.  Zoeken van de stilte

Om de plek te kennen die God ons geeft, om vreugde vast te houden in ons dagelijks werk, hebben we momenten nodig waarop we stil kunnen zijn. De profeet Elia merkte de Heere pas goed op in het suizen van de zachte stilte (I Kon 19). De wind, het vuur en de aardbeving waren wel tekenen van Gods kracht, maar pas in de stilte kwam het tot een ontmoeting met de levende God en wekte de Heere diep ontzag bij hem.

We hebben de oefening in de stilte nodig om vrucht voor te brengen. Maar vergis je niet, de stilte, waarin God zacht met ons wil spreken, brengt een actief en dynamisch leven mee, ook heilzame onrust, echter geen haastig leven. Als de Heere ons met Zijn liefde aanraakt, komt er zoveel mee, reken maar dat de mensen om ons heen dat merken.

   Moeder Theresa van Calcutta zei ooit: ‘Mensen willen vrede, maar wat ze eerst nodig hebben is stilte.’ Want de vrucht van stilte is gebed, de vrucht van gebed geloof, de vrucht van geloof is liefde, de vrucht van liefde dienstbaarheid en de vrucht van dienstbaarheid vrede (door de Letse componist Peteris Vasks op muziek gezet: ‘The Fruit of Silence’). 

Stilte op de dag

Waar is er een moment op de dag dat mijn ziel even op adem kan komen? Als je een druk gezin hebt, of vroeg op moet voor je werk ligt, wanneer en waar heb je dan een plek om stil te zijn, ook al is het maar even? Het vraagt nadenken, overleg met je gezinsleden, zoeken en vasthouden. Het is fijn als je ergens in huis een plek hebt waar je even niet gestoord kunt worden, waar je ook niet afgeleid wordt door rondslingerende paparassen en boodschappenlijstjes…

Maar dan… brengen stilte en afzondering niet zomaar vrede in je ziel! Juist de stilte maakt een ontembare stroom aan gedachten los. Over wat er in de wereld gebeurt, beelden die op je netvlies gebrand zijn, wat er in je gezin speelt of in de gemeente. Nú ga je de spanning en de stress voelen die je hebt ontvlucht met je bezigheden. Je kent vast iets van de ondraaglijkheid van de stilte – de neiging die dan maar te ontvluchten met praten, met bedrijvigheid, gezelligheid of muziek. We moeten het echt leren: de wirwar van gedachten en gevoelens een plek geven, woorden uit de Schrift tot ons nemen en erop te kauwen en die verbinden met ons leven. Er is tijd nodig en oefening om kalmte en ontvankelijkheid in je wakker te maken.

Wat de concentratie kan helpen is een open Bijbel, schilderij of icoon in een afgezonderd hoekje, of een aangestoken kaars als symbool van Christus die het licht der wereld is. Wat mij vaak helpt is schrijven – opschrijven over wat er door je heen gaat. Een gebed of een Bijbelvers in eigen woorden neerpennen. Schrijven ordent gedachten en emoties. 

Psalm 62 begint met ‘Mijn ziel verstilt bij U in vrede’, maar de volgende zin gaat het over de vijanden, de onrust, dat wat de dichter de adem afsnijdt, wat hem eenzaam maakt. In veel psalmen liggen het ‘stil bij U’ en de ‘sores van het leven, spanning, verdriet en schuld’ vlak bij elkaar. Beschouw ze als de polen van een accu. De pool van de genade van God en de vreugde in Hem en de pool van het chaotische leven. Die tegenpolen komen in de stilte bij elkaar! Het gewicht van Gods aanwezigheid, de zwaarte van zijn liefde moeten we leren verbinden met dat waarvoor we ons schamen en wat ons moe maakt. Hij komt in de stilte met Zijn lieflijkheid, heiligheid en majesteit in ons rafelige leven. Zo breekt Hij de cocon open van zelfhandhaving, controledrang of regelzucht, waarin we ons zo makkelijk verschuilen.

Stilte in de week

Ik zou het nog uitvoerig kunnen hebben over het ritme van de week, en de stilte van de wekelijkse rustdag, bij ons de zondag (meestal is die in de pastorie niet zo stil!). Of het maandelijkse en jaarlijkse moment waarop ons leven rust kan vinden, maar ik laat dat nu verder liggen.   

3. De plek die God ons geeft: een wachtpost

Wat is nu de plek die God mij geeft? Het is vooral een plek als wachtpost. Ik denk aan het woord van Habakuk ‘Ik hield wacht om te zien wat Hij in mijn spreken zou’ (2:1 SV). Wat hij al wachtend hoort is bepaald niet gemakkelijk. Het brengt hem tot de uitroep: ‘Heere, toen ik Uw tijding hoorde heb ik gevreesd. Heere, Uw werk, behoud het in het leven in het midden van de jaren…denk in Uw toorn aan ontferming.’ (3:2). Habakuk’s waakzame gebed loopt uit op dat ontroerende ‘nochtans’. Al zou de vijgenboom niet in bloei staan, en er geen vrucht aan de wijnstok zijn, al zou… (vul het maar in), nochtans, en toch, zal ik van vreugde in de Heere opspringen, mij verheugen in de God van mijn heil.’

God leert ons wachten en wachten is niet zomaar het verveelde ongemak van in de rij staan bij de supermarkt of de lange zit in de wachtkamer. Het is waken, het vereist aandacht, hunkering en hoop, zegt Tish Warren in een ander boek van haar ‘Bidden in de nacht’. Het is de geliefde, met een bos bloemen in haar hand, die zoekt naar dat ene gezicht op het marineschip dat terug van een missie de haven binnenloopt. De moeder die in verwachting is en gespitst op de eerste tekenen van de weeën. De vriend die buiten de operatiekamer heen en weer loopt.

Waken is als de olielamp, de kleine lichtkring om onze hut midden in het oerwoud van Suriname, waar we met een goede Surinaamse vriend zijn geboortedorp bezochten. We sliepen in een kleine hut in het pikkedonker van het bos, met om ons heen vreemde nachtelijke geluiden. De lamp moest aanblijven om het ongedierte op een afstand te houden. Toegespitst op ons leven: hoe makkelijk kan angst niet de kleine lichtkring binnensluipen en het licht doen flakkeren of zelfs uitblazen? Vanwege de verliezen die je eerder meemaakte. Angst voor het onbekende, voor het duister van de toekomst: ‘Niet nóg iets, Heere, neem niet nóg meer van mij af!’

En toch blijven we waken in de kleine lichtkring van de lantaarn, met de olie die ons is gegeven. En de Heere oefent ons in het ‘nochtans’ van het Evangelie. In het geloof dat alle dingen moeten meewerken ten goede voor hen die God liefhebben, die overeenkomstig Zijn voornemen geroepen zijn. (Rom. 8:28). En dat de Heere als de hemelse schilder ook het zwart (dat lelijk is en eigenlijk geen kleur) weet te gebruiken in ons leven om er een schilderij van te maken tot Zijn eer.

Om zo te kunnen wachten is vertrouwen nodig, vertrouwen in wat komt, maar ook in wie om ons heen zijn! Onze jongste dochter heeft vierentwintig jaar een Fjordenpaard gehad – hij is een paar weken geleden gestorven, het was een heel slim paard, het was haar grote vriend. Op een keer liepen we met het paard achter ons aan een rondje door het bos. Zij had het touw van zijn halster vast. Plotseling zei ze: ‘Nu jij pa, hier neem het touw maar over’. Ik nam het touw, keek achterom, begon te lopen. Het paard verzette geen stap. Ik begon te trekken, maar er was geen beweging in te krijgen.’ Zij moest lachen: ‘Ja, stiekem dacht je “als ie maar meegaat, als ie maar doet wat ik wil, maar heimelijk twijfelde je eraan.” Dat heeft-ie meteen door. Begin nu eens met te vertrouwen dat-ie echt wel meeloopt, zet je twijfel opzij.’ En werkelijk, hij kwam direct achter me aan. Het was een gevoelige les.

Begin september heb ik te horen gekregen dat ik ernstig ziek ben. Het is vreemd om dat zo hier te zeggen, want u ziet me hier staan zonder dat ik er ziek uitzie. Het is een agressieve vorm van prostaatkanker die breed uitgezaaid is in de botten. Ik bevind me dus op dit moment in een fase van verschillende behandelingen en ik ben veel tijd kwijt in het medisch circuit, tegelijk dankbaar voor alle zorg die er is. Het was wel een schok – ineens wordt er een limiet gesteld aan je leven. Maar we ervaren dat er zoveel goeds in meekomt. In de diepere ervaring van verbondenheid met onze geliefden. In het nog meer leren om te wandelen en niet te haasten, in het proeven van de goedheid van de Heere, juist nu, in zoveel kleine en grote vreugdes in de kleine lichtkring van ons leven. 

   Het is een nieuwe, grote oefening in vertrouwen dat onze tijden in Zijn hand zijn en dat Hij weet wat Hij doet, ook al begrijpen we lang niet alles.

Met Tish Warren zeg ik: God leert ons om met ingehouden adem te wachten op de dingen die Hij heeft beloofd. Hij oefent ons dat onze diepste hoop niet ligt in dít leven, maar in het gericht zijn op de eeuw die komt, waarin Hij alles zal zijn en in allen, waarin Hij die oude, sombere wereld nieuw zal maken. Gebed is daarbij als het wachten van een vogelaar. Ik ben zelf dol op vogels en ‘bird watching’ is een van mijn favoriete hobby’s. Vaak doe je dat door stil, verscholen, op een plek te zitten, alert, niet gespannen of zenuwachtig, omdat je weet dat op zo’n plek opeens iets bijzonders zichtbaar kan worden. Dat is heerlijk. En zo is het toch ook een beetje in het stil zijn bij God, wachtend op genade, op iets van Zijn heerlijkheid en vrede die als een verrassing aan ons kan verschijnen. Dat is de kern van wat ik noem ‘aandachtig leven’.

En we krijgen hulp! Want de verbondenheid van broeders en zusters, de eredienst, het gemeenschappelijk gebed van de gemeente, de Schriftlezing en de sacramenten oefenen onze ogen om het licht in de duisternis op te merken.

4. De blijdschap van de hoop.

Wachten is nauw verbonden met hopen. Hoop gaat er niet van uit dat God alle slechte dingen voorkomt, maar het gaat ervan uit dat er verlossing, schoonheid en goedheid zullen zijn, wat er ook in het verschiet ligt. En de diepe grond van dat alles is de ‘genade die ons brengt tot overgave’. Zoals Maria sprak: ‘De Heere wil ik dienen, laat er met mij gebeuren wat U hebt gezegd.’ 

Die hoop is op haar beurt verbonden met een diepe blijdschap en dankbaarheid. We weten dat blijdschap kwetsbaar is, snel betwist wordt door angst of bezorgdheid of wantrouwen. Maar hoop geeft ons moed om te geloven dat er goede dingen gebeuren. Dat is de moed van de vreugde.

We krijgen er oog voor (nog eens met Tish Warren): ‘Dat iedere dag van ons leven onafgebroken schoonheid, genade bevat, geschenk na geschenk. Dagelijks worden er gezonde baby’s geboren. Huwelijken herstellen na de grootst mogelijke problemen. Velen van ons – niet allen – worden elke dag wakker met een lichaam dat werkt. We kunnen goed werk doen, theezetten, wandelen, de herfstlucht inademen en de bladeren horen knisperen onder onze voeten…Mensen herstellen van ziekte. Mango’s groeien. Dood koraalrif herstelt zich langzaam. Deze dingen gebeuren en zij vinden plaats dankzij genade (…) Het leren ontvangen van goede dingen van God is moeilijk, vooral als je pijn hebt ervaren, als je je zorgen maakt over nieuw verlies. Door de oefening in hoop leren we vreugde riskeren.’ 

Mijn vrouw en ik hebben in onze tuin een tuinhuis dat we min of meer hebben ingericht als een kapel. Het is onze tuinkapel. En zoals we dat op de Wittenberg gewoon waren, houden we hier dagelijks ons morgengebed en ons avondgebed met een kleine liturgie waarbij het luisteren naar Gods Woord, stilte en gebed een plek hebben.

   Pas, toen we verdrietige dagen van pijn en verlies meemaakten in de kring van de familie, lazen we Psalm 16 (we lezen de psalmen in volgorde bij het morgengebed). Ik kan u niet zeggen hoezeer de woorden van deze psalm vertroostten, diep en krachtig: ‘Heere, mijn enig bezit, mijn levensbeker. U houdt mijn lot in handen…U wijst mij de weg naar het leven: overvloedige vreugde in Uw nabijheid.’ Woorden die ons er wonderlijk bovenuit tilden en een onbevattelijke vreugde teweegbrachten. 

Geliefde zusters, dat wens en bid ik u allen toe dat de nabijheid van de Heere, in wiens hand onze tijden zijn, u van dag tot dag troost en leidt en het lied op onze lippen legt: ‘Zo zult Gij zijn voor mijn gemoed, mijn rots, mijn deel, mijn eeuwig goed.’

Ds. N.M. Tramper

Cothen

Artikel voor ‘Tijding’ (IZB)

Leiding geven in situaties van verdeeldheid

Leiding geven aan de christelijke gemeente vraagt geduld en wijsheid, vooral omdat er over heel wat punten verschillend wordt gedacht. Meteen aan het begin van de eerste brief aan de gemeente van Korinthe schrijft de apostel Paulus: ‘Ik roep u ertoe op, broeders, door de Naam van onze Heere Jezus Christus, dat u allen eensgezind bent in uw spreken, en dat er onder u geen scheuringen zijn, maar dat u hecht aaneengesmeed bent, één van denken en één van gevoelen.’ 

   Zonder uitzondering roert de apostel het thema van de eensgezindheid aan in al zijn brieven, met een beroep op Christus die zich voor allen zonder onderscheid heeft gegeven.  

   We hoeven niet vreemd op te kijken van onenigheid in de kerk als we beseffen dat de Nieuwtestamentische kerk er al onder leed. We kunnen ons wel zorgen maken wanneer verdeeldheid wordt ontkend, of gecamoufleerd. Of wanneer verschillen onder het tapijt worden geveegd met een beroep op de ‘mantel der liefde’, terwijl onderhuids een veenbrand van ergernis broeit.

Ingewikkelde kwesties en geestelijke leiding

Leiding geven vraagt allereerst het onderkennen van de punten die verdeeldheid geven. We moeten die eerlijk ter sprake brengen en ze plaatsen in een groter kader: dat van de genade in Christus en de vernieuwing naar Zijn beeld. ‘Daarbij is het niet van belang dat men Jood is of Griek; dat men slaaf is of vrije; dat men man is of vrouw; want allen bent u één in Christus Jezus’ (Gal 3: 28). Hier zitten we meteen in de kwesties die juist vandaag de samenleving tot op het bot verdelen en die kerkenraden niet langer uit hun agenda’s kunnen houden: rechts nationalisme, discriminatie en de ‘woke’ cultuur, man en vrouw zijn, de acceptatie van homofilie, de discussie over gender, de plek van vrouwen in de gemeente. Behoudende gemeenten kunnen die kwesties misschien nog een tijdje vermijden. Zij hebben de handen al vol aan verschillen van inzicht rondom Bijbelvertaling, liedkeuze en internetgebruik. Maar de manier waarop het gesprek hierover wordt gevoerd is een oefening voor de grote kwesties die zich vroeg of laat in de gemeente aandienen.

Dat alles vraagt verstandig, geestelijk leiderschap, of meer Bijbels verwoord, herderschap, in navolging van Christus, de grote herder, die Zijn goed en bloed voor de kudde heeft gegeven.

Geestelijke leiding niet vanzelfsprekend

Laat ik eerst een aantal redenen noemen waarom leiding geven in het voetspoor van Christus niet vanzelfsprekend is en tegelijkertijd heel nodig.

1. De sfeer van polarisatie. In de Nederlandse samenleving lijkt er een afnemende bereidheid om naar elkaar te luisteren. De wereld van de politiek is soms niet meer dan een boosaardig theater, waar geroepen wordt, of geschreeuwd, of belasterd. Er wordt nauwelijks echt geluisterd naar wat de ander nu beweegt, wat er achter argumenten steekt. ‘Framing’, iemand of een groep een etiket opplakken, is schering en inslag, vooral in de social media. Vergis je niet, die geest van polarisatie, waarbij ieder in zijn of haar eigen burcht blijft zitten en nooit met open vizier de tegenspeler tegemoet treedt, kan leidinggevenden in de kerk ook in de houdgreep nemen. Bijvoorbeeld wanneer ze er vooral op uit zijn om hun belang, visie of standpunten of die van een groep binnen de kerk (‘de jongeren’, ‘de ouderen’, ‘de vaste kern’ etc. ) te verdedigen.
2. De nadruk op productiviteit en efficiëntie. Onze cultuur is gefocust op prestatie, op in beeld zijn, en of je uit de gevulde fruitschaal  van het leven de juiste vruchten weet te pakken. Het zijn verborgen eisen; niemand spreekt ze uit, maar ze belagen ons al op jonge leeftijd: ‘Zorg dat het project van je leven slaagt, zorg dat je aan je trekken komt, zorg dat je gezien wordt…’ In Coronatijd was dat vooral voor jonge mensen lastig. Ze werden er alleen maar gefrustreerder en gedeprimeerder van, omdat hun leven geen stralend project was, maar een verhaal van eenzaamheid.  

Leidinggevenden in de gemeente zijn niet ongevoelig voor de geest van productiviteit. Ze voelen de ogen van de gemeente op zich. Zijn ze in staat om te ‘leveren’, brengen ze iets tot stand wat hout snijdt, waar iedereen iets aan heeft? Zetten ze de gemeente op de kaart? Blussen ze de brandjes? Gemeenteleden projecteren hun idealen op kerkenraden.

Bronnen voor verstandig, geestelijk herderschap

Wat hebben leidinggevenden, herders die in naam van de Goede Herder leiding geven aan de kudde, nodig?

1. De tijd om naar Gods leiding te zoeken. Aanwijzingen van de hemel voor de kudde zijn niet het resultaat van een avond vergaderen en discussiëren en het vragen van Gods zegen over de genomen besluiten. Geestelijke leiding vraagt een fundamentele openheid: dat de Heere misschien wat anders van ons wil dan wij geneigd zijn te denken. Er is tijd nodig om persoonlijk en samen stil te zijn, om te kunnen luisteren naar Gods stem. Vanuit een Bijbelgedeelte bijvoorbeeld, waar eerst ieder persoonlijk luisterend mee bezig is, en daarna een moment van delen met elkaar… Ik hoor de reactie al! ‘Hoe wil je dat doen, als we al moeite genoeg hebben om alle agendapunten af te krijgen en iedereen ook de volgende dag weer voor dag en dauw eruit moet…’ Mijn antwoord hangt samen met het volgende punt.
2. Het ene nodige. Het is beslist een list van de duivel om ons druk te laten zijn met véél dingen. Volle agenda’s, tientallen problemen die om aandacht vragen, tig actiepunten… Iedereen weet wel hoe dat werkt. Als je een goede voorzitter hebt, heb je kans om op tijd te stoppen, maar anders kom je niet door de agenda heen, moeten sommige punten haastig worden afgerond en ben je aan het eind doodop. Zulke bijeenkomsten leveren geen vreugde en energie op en zijn vaak een reden waarom kerkenraadsleden vroeg of laat afhaken. Vaak eerst mentaal, daarna fysiek.

   Maar wat is nu het enige nodige? Het is allereerst verkeren bij de Vader, zoals Jezus altijd weer tijd nam om bij Zijn Vader te zijn. Hij was niet alleen aanwezig bij de mensen, Hij was ook afwezig om met God te vertoeven. Er blijven altijd honderd dingen te regelen en te bespreken, maar verkeren aan de voeten van Christus brengt ons op het spoor van wat wij zelf en wat de mensen echt nodig hebben.

   Overigens komt het zoeken van Gods leiding niet in de plaats van gehoorzaamheid. Wat hij ons als leidinggevenden heeft opgedragen vertelt de Schrift zelf en de geloofstraditie van de kerk onderstreept dat. Er kan geen twijfel zijn over onze belangrijkste taak: om de gemeente steeds weer te brengen bij het geloof, samengevat in de Twaalf Artikelen, bij het gebod (samengevat in de Tien geboden) en bij het gebed (samengevat in het Onze Vader). Leiding geven aan de gemeente cirkelt altijd om deze drie punten, die in de Catechismus van Heidelberg onovertroffen worden uitgewerkt.

3. De noodzaak van rust. Maar bij de ingewikkelde vragen van onze tijd gaat het wel degelijk om een weg van zoeken van Gods leiding en om gehoorzaamheid aan Zijn opdracht in plaats van ‘de winkel zo goed mogelijk draaiende te houden’. Daarvoor is een tijd van rust nodig in deze chaotische wereld, zoals Jezus zei tegen de leerlingen ‘Komt u zelf mee naar een eenzame plek, alleen en rust wat uit’ (Mark. 6:31). 

 Kerkenraadsleden vallen soms vanuit de druk van hun werk en de drukte van hun gezin doodop een kerkenraadsvergadering binnen. Ik heb het zelf vaak meegemaakt en ik benijdde hen niet. Wat zij dan nodig hebben is niet nog een chaotische, drukke en spannende vergadering, maar allereerst de rust om tot zichzelf en tot God te komen.

Contemplatie is onmisbaar om weer nieuwe aandacht te kunnen krijgen voor wat er echt toe doet. Rust om te kunnen luisteren: naar elkaar en naar de levende God. Juist omdat alles op het spel staat!

   Dus in plaats van je storten in het regelen van allerlei activiteiten, het blussen van brandjes, het bepalen van standpunten: ruimte scheppen om te luisteren. Maak eerst eens een ronde hoe het gaat, hoe mensen erbij zitten, deel eens iets van wat je de afgelopen zondag hebt gehoord. Kom tot rust bij een Bijbelgedeelte, een lied, of een tekst van een van de vaders of moeders van de kerk en deel met elkaar of de Heilige Geest ons daarin iets wil zeggen voor onszelf of voor de gemeente. Het is al moeilijk genoeg om de onrust die doorgaans door ons hoofd en ons hart spookt, het zwijgen op te leggen. Als het hier niet gebeurt, waar dan wel? Als het niet nu gebeurt, wanneer dan wel?

4. Geestelijk beleid

In veel gemeenten, in ieder geval in de Protestantse Kerk, is het maken van een beleidsplan (met visie, missie, strategie en activiteitenplan etc.) een belangrijke taak voor de kerkenraad. Ik zal de laatste zijn om te beweren dat dit geen waarde heeft. ‘Als je geen doel hebt, weet je zeker dat je het raakt’, luidt een Engels gezegde. Maar mijn indruk is dat we binnen de kortste keren geleid worden door management principes, een bedrijfsmatige aanpak, kortom door ‘wereldse wijsheid’ in plaats van door de wijsheid van God die zoals de apostel Paulus zegt, nogal eens dwaasheid is in de ogen van de wereld. De ‘dwaasheid’ van het kruis bewaart ons voor overmoed (alsof ons denken, handelen en controleren de gemeente in goede banen leiden) en voor defaitisme (als niets lijkt te lukken en ontmoediging dreigt). 

   Ik denk ook dat er veel leiding kan uitgaan van de prediking als het gaat om beleid en strategie. De Geest werkt zeker strategisch zoals we zien in het boek Handelingen, maar dan hebben we ook profetische prediking nodig en de ontvankelijkheid voor aanwijzingen van de Geest waar Handelingen van doortrokken is (zie bijv. Hand. 13: 1-3; Hand. 16:6-10).

5. Christus ontdekken in de ander

Wie is bekwaam genoeg om leiding te geven? We hebben de wijsheid van de Geest nodig. Die de diepten Gods kent en onderzoekt. Die Zelf voor ons bidt met onuitsprekelijke verzuchtingen (Rom. 8:26). Die ons Christus in de ander laat herkennen, zoals de Samaritaanse vrouw Christus ging ontdekken in de ander die met haar sprak en die zij nog niet kende (Joh. 4:10). De kracht en de gaven van Christus, maar ook Zijn pijn en lijden moeten we leren in elkaar als leidinggevenden te ontdekken. Achter verhalen, stellingnames, beweringen, grootspraak soms, boosheid en pijn zit een wereld verborgen bij de ander. Als de Heilige Geest ons hart ervoor opent, ontdekken we iets van de schoonheid, maar ook van de pijnlijke verwonding van het gelaat van Christus.

6. Een heerlijke opdracht

De ingewikkelde kwesties waarmee we nu en in de toekomst te maken krijgen, hebben altijd te maken met ‘gemeente zijn’ in deze eeuw, met de nood van de samenleving die sterk geseculariseerd is en die de kernwaarden van het Koninkrijk niet kent. En waar het richtinggevende woord van God niet meer bepalend is, verkilt de liefde. Wat is het een prachtige, heerlijke opdracht om elkaar en de gemeente te helpen consumentenpatronen te doorbreken en oog te krijgen voor de betekenis van de ziel en van een zekere soberheid (opvallend, dat ook niet-christenen ons daarin bijvallen). Om oog te hebben voor gastvrijheid voor hen die onder ons zijn komen wonen (nee, niet populair in de wereld). En zo leiding te geven aan de gemeente, om voluit gemeente van Christus te zijn in een uitdagende, chaotische tijd.

7. Met hen, niet zonder hen

In de afgelopen jaren is er enorme kloof ontstaan tussen de overheid en burgers, vaak omdat er over groepen mensen is beslist zonder eerlijk en open met hen te spreken. Schrijnend hoe mensen het slachtoffer zijn geworden van falend overheidsbeleid (Toeslagenaffaire, Groningen, stikstofproblematiek). Laat dat in de gemeente niet gebeuren! Daarom is het belangrijk om bijvoorbeeld bij de lhtb+ kwesties, man en vrouw zijn, geslachtverandering en genderneutraliteit niet alleen over, maar ook eerlijk en met een open hart met de mensen te spreken die het betreft. Goed beleid en verstandige besluiten kunnen pas tot stand komen als er oprecht is geluisterd naar jongeren, studenten, vrouwen, alleengaanden en gezinnen, vluchtelingen, mensen in het leger, statushouders, zieken, senioren…, mensen die alles bij het oude willen houden, mensen die alles willen veranderen. Maar samen met hen luisteren we naar Christus die de grondwet van het Koninkrijk heeft uitgelegd aan Zijn leerlingen en via hen aan de menigte. 

8. Leiding en oefening nodig

Op De Wittenberg hebben we in de afgelopen jaren ervaring opgedaan om samen met kerkenraden stil te worden, te luisteren naar de Schriften en naar elkaar, en oog te krijgen voor de gaven en kwaliteiten van de ander. Dat het niet vanzelf spreekt en dat je er ook een stukje leiding en oefening bij nodig hebt, werd snel duidelijk. Maar als we iets nodig hebben, is dit het, wat moeder Theresa ‘the fruit of silence’ (de ‘vrucht van stilte’) heeft genoemd, en wat door de Letse componist Péteris Vasks op muziek is gezet. Mensen willen vrede (harmonie, eensgezindheid, hoop), maar wat zijn allereerst nodig hebben is stilte, want de vrucht van stilte is gebed, de vrucht van gebed is geloof, de vrucht van geloof is liefde, de vrucht van liefde is dienstbaarheid en de vrucht van dienstbaarheid is vrede.’

Om hulp te bieden bij zoeken van deze vorm van aandachtig leven heeft De Wittenberg  in samenwerking met de IZB contemplatieve dagen opgezet voor kerkenraden. Deze dagen/weekends passen prima in het IZB Focustraject dat veel kerkenraden volgen.

Ds. Niek Tramper (oud-coördinator monastiek De Wittenberg)

Herv. Gem Wijk en Aalburg, 5 juni ‘22

1. Misverstanden en vragen over de ´vervulling´ of ´doop´ met de Geest.

Betekent het –nav Ef. 5 vers 18- zoiets als ´volgegoten worden´? Blijven we dezelfde mensen? Komt er een einde aan onze strijd? Wat doet God en wat moet ik doen? Wat zijn kenmerken van vervulling? Wat bedoelt Jezus in Joh. 7: 37? Wat betekent dan ‘verzegeling met de Heilige Geest’? (Ef. 1:13)

àWelke persoonlijke vragen hebt u/heb jij over de vervulling met de Heilige Geest?

2. Onderscheid in het werk van de Heilige Geest.

De Geest als Gever en de Geest als gave. Het geleidelijke en gestage werk naast het plotselinge en spontane. ´Motregen´ naast ´plensbui´. Onderscheid tussen wat Jezus doet (dopen met de Geest) en wat de Geest zelf doet (van binnen uit vernieuwen)

Uitleg van dr. Martyn Lloyd Jones (in ´Joy Unspeakable´). Naast ´vervulling´ wordt in de Bijbel gesproken over de ´doop´ met de Geest en het ´ontvangen´ van de Geest. (Vgl. Luk 3:16, Hand. 1:5 en 8; Hand. 2:4; Hand. 8:17; met name 19:2). Er is groot verschil tussen de discipelen vóór en de discipelen ná Pinksteren. De Korinthiërs hadden heel veel ervaring met de gaven van de Geest (charismata), maar het ontbrak aan levensheiliging. Volgens Lloyd Jones is ‘verzegeling met de Geest’ een aparte gebeurtenis die ons bevestigt in het geloof.

Dr. John Stott (in ´Baptism and Fullness´): Pinksteren kan niet herhaald worden. De Geest is éénmaal gegeven aan de kerk; het is het begin van een nieuwe periode in de heilsgeschiedenis. Wel is de vervulling met de Geest steeds weer nodig (wij zijn gebarsten vaten). Voor sommigen is dat een plotselinge doorbraak, voor anderen een veel geleidelijker proces van verzegeling. De Geest als een bergstroom die steeds breder en dieper wordt.

3. Hoe komen wij tot vervulling?

a. de overgave aan Christus. De Geest werkt nooit los van de Vader en de Zoon.

b. de weg van belijdenis en gebed.

c. opruimen van hindernissen. De Geest kan worden tegengestaan (Hand. 7:51), bedroefd (Ef. 4:30) of uitgeblust (1 Thess. 5:19). Blokkades door gemakzucht, zelfzucht, ongehoorzaamheid, ongeloof.

à Waar liggen voor u/ jou de belangrijkste obstakels en hoe ga je daarmee om?

4. Wat werkt de vervulling met de Geest uit?

a. intens verbonden zijn met Christus en Zijn liefde (Vgl. Joh. 16:14). Tegelijkertijd diep besef van onze ´maximale identiteit´ (wie we zijn met al onze zonden en gebreken).

b. leven in de christelijke gemeenschap. Vgl. Ef 5:18 ´wordt vervuld´ = meervoud. In het NT kom je heel vaak het woordje ´elkaar´ tegen. Zonde wil met zichzelf alleen blijven, isoleert een mens van de gemeenschap. In de gemeenschap: biecht en vergeving; ontmaskering van de ´ik-gerichtheid´; ontdekken van persoonlijke gaven, maar ook van wat wij níet kunnen.

c. groei naar volwassenheid (Ef. 4:13-16): de vreugde van de discipline; ervaring van Gods leiding; goed leren omgaan met onze emoties (gevoelens: geen vijand en ook geen meester!)
 Verandert de Geest ons karakter? Ja en nee! Hij schuurt aan de scherpe kanten en slijpt bij wat bruikbaar is voor God. Hij leert onderscheiden tussen wat veranderen moet en wat niet veranderen kan, maar wat we moeten aanvaarden.

à Waaruit mag u/jij opmaken dat de Heilige Geest in je persoonlijk leven werkzaam is? En in de gemeente?              Ds. N.M. Tramper  (niekmtramper@gmail.com)