Over geestelijk uithoudingsvermogen.

Numeri 11 vs 4 – 17, Joh. 6 vs 30 – 40, 1 Kor. 10 vs 1 – 6 Een morrend volk, een uitgebluste herder en een lankmoedig God. Over geestelijk uithoudingsvermogen.

Adventskerk, Amersfoort, sept. ‘24

Het boek Numeri is niet makkelijk te lezen. Je hebt wel doorzettingsvermogen nodig. Al die rijen namen! Geen aanmoediging om bijbellezen vol te houden.

Laten wij dát nu wél volhouden op deze zondag aan het eind van de zomer. Bij de Olympische spelen in Parijs die vorige week zijn afgelopen, draait alles om fysiek uithouden. In Numeri gaat het om geestelijk uithoudingsvermogen. Daar stuit je meteen op in Numeri 11. (1) Hoe houdt Gods gemeenschap het vol in veranderende tijden? (2) Hoe houdt een dienaar van God het uit?

(1)

De eerste signalen niet bemoedigend. Onvrede, gemor, weerzin bij de kudde. Uitputting bij de herder. Daarbij de huiveringwekkende woede Gods. Er zit enorme spanning in dit Bijbelboek. Israël is verlost uit de Egyptische slavenfabriek, door het water van de Rode Zee heen opgestaan uit de dood, geroepen tot vrijheid van de kinderen Gods. Naam voor naam, allen delen ze in die vrijheid, niemand ontbreekt.

Maar zo makkelijk is het nieuwe leven niet. Onvrede en weerstand roepen opnieuw Gods woede op. Vuur brandt tegen de mensen die Hij zelf gered heeft. Zoveel doden, is dat te begrijpen? Als je je laat gaan in je boosheid, word je er zelf door geraakt en je schaamt je ervoor. Maar als iemand zijn leven kapot maakt, of dat van een ander, of Gods schepping, maakt dat je terecht boos, toch? Onvergelijkbaar dieper moet Gods woede zijn. Hij verdraagt het kwaad in de gemeenschap niet omdat het vierkant tegen Zijn heilige liefde ingaat. In Gods gemeenschap kan de leugen niet heersen, of de lust of de lauwheid.

Num. 11 vertelt dat er rapalje is meegetrokken, misschien uit lijfsbehoud, omdat ze in Egypte gezocht werden. Randfiguren met een permanente ontevredenheid. Het worden aanstichters van een breed gevoel van onvrede. In Engeland leidde dat afgelopen zomer tot hevige rellen. De opstokers nemen het volk mee in geklaag en gemor, een fout soort nostalgie. Egypte zit nog in hen. ‘Daar hadden we tenminste volop te eten, vis, komkommers, watermeloenen, uien en knoflook. Vlees dat missen we!’ Ze zijn het manna, het teken van Gods dagelijkse zorg, spuugzat.

Een volk kan vergeten waaruit het verlost is. Als de geest van onvrede binnensluipt en mensen slaaf maakt van begeerte. Opgepookte nostalgie. Hunkeren naar tijden van zekerheid, naar méér dan waar ieder mens dagelijks genoeg aan heeft. Populisten beloven het te regelen, wijzen schuldigen aan, maar ze wijzen hun aanhangers nooit op hun verantwoordelijkheid, ze zeggen nooit wat vrijheid heeft gekost, ze zeggen nooit dat we moeten geven om een ander, wie het ook is. Daarom zijn het huurlingen en geen herders.

We moeten goed onderscheiden wat hier gebeurt. Nostalgie is wat anders dan heimwee. Heimwee is een diep verdriet. Pijn om wat je bent verloren, of om wat een samenleving is kwijtgeraakt. Heimwee kan als een vuur in je binnenste branden. Iemand zei het op een gesprekskring op de Wittenberg zo: ‘Ik heb een goed leven, een mooi gezin, leuke vrienden, zinvol werk…wat wil ik nog meer? En toch voel ik een diep verdriet dat ik geen naam kan geven, een vorm van heimwee.’ Je kunt heimwee voelen naar een onbezorgde jeugd, naar het gesprek met je vader die er niet meer is, naar het intieme landschap dat nu prijsgegeven is aan de machinerie van intensieve landbouw en industrie…heimwee naar een betrouwbaar klimaat… En toch gaat het dieper. Heimwee is letterlijk: ‘verdriet om thuis’. De pijn dat je niet thuis bent. Een stille schreeuw dat Gods kind meedraagt: ‘Ach, wanneer komen wij thuis?’ 

Maar dít is wat anders. ‘Ze werden met gulzigheid bevangen’ (vs 4). Naar goed eten en drinken, een beetje welvaart. Naar zekerheid in deze onvoorspelbare wildernis. Dan raakt het vertrouwen in hun Bevrijder in diskrediet, en de dankbaarheid voor Gods dagelijkse zorg. Onvrede zindert in de tenten.

En wij dan? Want je voelt het wel aan: die verbondsgemeenschap in de woestijn verwijst ook naar de christelijke gemeente, Gods nieuwe gemeenschap, de bruid, met wie Hij zich in Christus verbonden heeft, door het doopwater heen gehaald, om voor Hem te leven. Als het gaat over die woorden uit Hebr. 13 ‘Wees tevreden met wat u hebt, want Hij heeft zelf gezegd: Ik zal u beslist niet loslaten en Ik zal u beslist niet verlaten’? Is dat wat Christus ons leerde praktijk geworden? Je niet druk maken om datgene waarover de volken zich druk maken: eten, drinken en kleding, heel die economische zekerheid. Lijken wij, vooral Europese christenen niet op een holle steen die jaren in het water van een beek heeft gelegen, maar van binnen droog is gebleven. Gedrenkt in het water van het Evangelie, maar vanbinnen zit Egypte er nog. We moeten ons pas echt zorgen maken als God ons onze zin geeft. ‘Hij gaf hun hun begeerte, zingt Ps. 106, maar zond aan hun ziel magerheid’. Een cultuur die gevangen zit in begeerte loopt veel risico. De gevolgen daarvan zijn dagelijks in het nieuws: geestelijke ondervoeding en de schepping die als een gewond dier om zich heen slaat.

De onzekerheid en onveiligheid van de woestijn worden een oefeningin geestelijke uithoudingsvermogen als God ons dingen onthoudt. Hij leert ons Zijn traagheid uit te houden: wachten, hopen, uitzien, genoegen nemen met wat er is. Vooral als het anders gaat, als je ziek wordt, als het niet goed gaat in je gezin. Als je ingrijpend verlies ervaart. Als je die brandende heimwee voelt omdat je niet thuis bent. Wie houdt het waken, wachten en bidden vol? Zijn wij geloviger dan het volk in de woestijn? Maar dan komt het Evangelie erbij. Wat onmogelijk blijkt voor mensen, dat is mogelijk bij God. Hoe dan? Als de Geest ons te hulp komt, en het Woord Gods in onze ziel prent. Als we schuchter, met een diep besef van onwaardigheid, brood en wijn aangereikt krijgen. Als een engel ons aanraakt en zegt ‘Sta op, eet, want de weg zou anders te veel voor u zijn’. Dan wordt het morgenlicht een wonder, en het brood op tafel, en de mussen in de heg en de geur van de kamperfoelie. Dan zijn verwondering en aanbidding een krachtig medicijn tegen de ontevredenheid.

Daarom zijn wij hier, om niet te vervallen in nostalgie, in een droefheid naar de wereld, die uiteindelijk de dood meedraagt. Om de woorden van de apostel Paulus ter harte te nemen uitg 1 Kor. 10 ‘In de meeste van hen heeft God geen welgevallen had. En deze dingen (het gemor, het geklaag, de weerzin) zijn gebeurd als voorbeelden voor ons opdat we niet zouden verlangen naar kwade dingen, zoals ook zij verlangd hebben.’

(2) Als het gaat om geestelijke volhouden, laten we kijken naar Mozes over wie het vervolg van de tekst gaat. Mozes is de geroepen herder, die als zuigeling prijsgegeven werd aan het doodswater van de Nijl en door de crisis heen werd gered. Zijn bestaan is als een levend symbool voor Israël, gered door het water van de Rode Zee heen. Mozes, die opgroeide als kind van twee culturen, die als vluchteling en schaapherder zijn toekomst zocht in de woestijn. Deze mens kon God niet meer ontlopen. God nam Hem gevangen als Zijn dienaar. De pijn, dat hij niet kon spreken – sommige uitleggers zeggen dat Mozes vreselijk stotterde – is een teken van Israëls verstomming in de Egyptische ballingschap. In Mozes begon Israëls God Zijn werk. Om Zijn volk te roepen uit het slavenhuis en zich aan haar te binden zoals een bruidegom zich bindt aan zijn bruid. De ouders van Mozes zagen dat hun kind ‘tov’ was, schoon, goed. Hij was ‘tov’ omdat God hem zag, de stotteraar, de vluchteling, de eenzame herder in de wildernis van Midian. En God die hem te sterk werd, maakte hem de lijdende knecht.

Zo komt hij naast ons te staan. Deze man Gods is een kwetsbaar mens, die de gebrokenheid van zijn leven meedraagt. De tekst maakt ons getuige van een diepe crisis in Mozes’ leven. Hij die ‘tov’ was, ziet het kwaad (‘rah’) dat God zijn dienaar aandoet (vs 11). Die redding uit het water, dat kind zijn van twee culturen, het gebrek aan taal, die last, de pijn van zijn roeping, wat stelt het voor? Mozes deinst terug; hij kan geen volhouder meer zijn. Hoor, wat hij zegt, hoe hij God aanspreekt. (Lees vers 11 en 12). De regen van klachten die hem naar beneden te trekt, Gods woede die hij niet meer draagt. Hier krijgt Mozes’ burn-out een gezicht, het échec van zijn leiderschap. De last van eenzaamheid. ‘Als U zo met mij omgaat, dood me dan meteen, dat zou meer genade zijn dan hoef ik al dit onheil niet mee te maken.’ 

De crisis van een volk spitst zich toe op de crisis van de man Gods. Dat is toch het troostvolle van de Bijbel dat dat niet onder het vloerkleed wordt geschoven. Juist niet! De Schrift komt in al haar eerlijkheid naast ons staan. Want misschien huizen die teleurstelling en woede ook in jou, kamp je met een burn-out vanwege de spanningen op je werk, of juist omdat je niets omhanden hebt, omdat niemand je roept. Misschien beschuldig je jezelf omdat je dacht dat je gezin harmonieus was en ineens gebeuren er dingen die je nooit had gedacht. Misschien kun je niet meer op tegen de vragen van deze tijd. Je dacht dat je geloof wel tegen een stootje kon, maar nu maken de kraaien van twijfel een nest in je haar. Laten we dan in ieder geval alles neerleggen, waar Mozes het neerlegt, bij de levende God, zelfs al lijkt Hij een vijand geworden. 

(3) En nu moeten we ons oog richten op de lankmoedige God, een God die ‘taai van geduld is’. Het boek Numeri is vol van Gods woede, maar nog meer van Zijn geduld. Zijn toorn is een teken van Zijn bemoeienis. Het tegendeel van liefde is niet haat of woede, maar onverschilligheid. Maar God zegt niet: ‘Jullie zoeken het zelf maar uit.’ Gods geduld met Zijn knecht, blijkt uit het vervolg. Er komen meer schouders om de last dragen naar Gods bedoeling. Want in Gods gemeente is verbondenheid, niet één leider alles naar zich toetrekt. En misschien is Mozes in die val getrapt – een sterke leider worden.

Waar het nu vooral omgaat: Mozes heeft de problemen van zijn volk ‘geïnternaliseerd’. Het zijn zíjn problemen geworden. (Waar zou ik vlees vandaan moeten halen voor al deze mensen?). Rabbijn Sacks (de bekende Londense rabbijn die een paar jaar geleden overleed) zegt: God roept Mozes terug naar nieuwe verbondenheid, die hem helpt, niet om te focussen op problemen, maar om te inspireren, visie en vuur overdragen. Dat is het bijzondere dat hij naar de tent moet komen waar God woont, daar spreekt God opnieuw met hem, bemoedigt hem en daar ziet hij het gebeuren: delen van Mozes’ geest worden gegeven aan de zeventig! 

Dat is een prachtige gedachte. In mijn eerste gemeente was veel onderlinge onenigheid toen ik daar kwam. Ik probeerde de Boze te bestrijden, het onkruid uit te trekken, de last van problemen lag op mijn hart. Wat ik al niet moest! Het maakte me moe, vreselijk moe. Maar God begon mij te leren dat Hij me niet opdroeg om het kwaad uit te bestrijden, het onkruid weg te halen (dan had ik genoeg aan mezelf) of overal kritiek op leveren. Mijn werk was inspireren: de plussen groter maken en de minnen laten voor wat ze waren.

Als we Christus kennen en Hem volgen zijn we daarvoor geroepen: een teken te zijn van Zijn goedheid en wijsheid, en de vreugde van Zijn rijk dat komt. Inspireren, de ander een zegen meegeven. Wat is het betekenisvol, als een vader zijn dochter zegent vlak voor het moment dat ze gaat trouwen, of een moeder bidt met en voor haar zoon voordat hij gaat studeren. Wat is het mooi als God je zoveel genade geeft dat je telkens iets van Zijn schoonheid en goedheid ziet in een ander mens en die ander daarin bemoedigt. Wat is het genadig als je het geheim van een ander respecteert, dat je iets van Christus in hem of haar ziet, ook in de kwetsbaarheid en de spanning die je naaste soms meedraagt.

In het Nieuwe Testament staan twee gedeelten die terugkomen op deze geschiedenis: 1 Kor. 10 en Johannes 6. In Johannes 6 vergelijkt Jezus zich met het brood uit de hemel dat de Israëlieten in de woestijn minachtten. En ook Hij, het levende brood, viel minachting ten deel. De mensen namen een aanstoot aan Hem. Zij zagen Gods zorg niet die in Christus vlees en bloed had gekregen. Ze hadden geen oog voor de ware, de Goede Herder van zijn volk. Hij die sprak (Joh 6:35) ‘Ik ben het brood des levens; wie tot Mij komt zal beslist geen honger hebben en wie in Mij gelooft, zal nooit meer dorst hebben.’

Maar Hij, de grote Zoon van Israël droeg de last van de menselijke schuld en de last van Gods woede die Mozes niet kon dragen. Hij werd de hongerige en dorstige, Hij werd de lijdende Knecht, die het uithield. Door Zijn lankmoedigheid en overgave tot in de dood heeft Hij – zo zegt het klassieke Nederlandse avondmaalsformulier het – de oorzaak van onze eeuwige honger en dorst, namelijk de zonde, weggenomen en voor ons Zijn levendmakende Geest verworven. De zonde, dat is dat een mens het opgeeft, het vertrouwen in Zijn Schepper en Bevrijder loslaat door de begeerte, de foute nostalgie van Numeri 11.

We zijn er niet te goed voor om niet in oude patronen terug te vallen. Om ons slachtoffer te voelen van Gods schijnbare afwezigheid en te gaan klagen. Maar vandaag zijn we opnieuw gezocht, opnieuw geroepen om onze onmacht te belijden, de fundamentele crisis van ons eigen herderschap. En om op te staan in een nieuw leven dat Christus heeft voorbereid, als leden van Gods nieuwe gemeenschap, vol verwachting dat Hij ons thuis zal brengen, samen met Zijn zuchtende schepping. Eindelijk thuis. Amen