Categorie: Lezingen, preken & artikelen

Ds. N.M. Tramper, Vlaardingen

Benedictus van Nursia, de stichter van de Benedictijner kloosterorde, heeft eens gezegd dat het een grote genade is dat je aan iets kan beginnen: een stukje werk dat al veel eerder gedaan had moeten worden, of een brief schrijven. Maar volgens Benedictus is het een nog veel grotere genade als je met iets kunt ophouden. Met iets ophouden is moeilijker dan met iets beginnen. Jullie, jongens en meisjes, herkennen dat wel denk ik: als je geroepen wordt voor het eten en je wilt nog graag even buiten blijven spelen, of je wilt nog iets afhebben achter de computer. Er is altijd weer méér te doen, méér te praten. Ophouden is vaak lastig, maar het hoort bij het leven. Als u wel eens in een Benedictijner klooster bent geweest en de getijden hebt meegemaakt, merk je dat goed. Ook overdag, terwijl iedereen aan het werk is, klinkt de kloosterbel en dan wordt er gestopt. De monnik die studeert, de monnik die op het land werkt, of in de bierbrouwerij, ze haasten zich allemaal naar de kapel, want nú moet het werk ophouden, nu is het tijd om te rusten en om te bidden.

De genade van het ophouden is in ons leven erg nodig, maar in een havenstad, waar alles af en aan loopt, in een 24 uurs economie is die genade schaars. Iedereen is druk. 

In de tekst (vs 31) nodigt Jezus zijn discipelen uit om naar een eenzame plaats te komen, om te rusten. Op adem te komen, want ze waren door Jezus uitgezonden geweest, twee aan twee. Zonder brood, zonder geld, zonder extra kleren erop uitgestuurd om het Evangelie te verkondigen, mensen tot bekering te roepen, duivelen uit te werpen en zieken te genezen (Mark. 6 vs 7-13). Een missionaire stage zouden we vandaag zeggen. Ze komen daar enthousiast van terug: ze vertellen Jezus alles wat ze gedaan hadden en wat ze onderwezen hadden (vs 30). Ook als ze bij Jezus terug zijn, gaat het maar dóór: steeds komen er mensen en ze hebben geen gelegenheid om te eten (vs 31b). Hoe herkenbaar: dat je ook in het werk des Heeren geen gelegenheid hebt (of neemt…) om te eten, of om te rusten. Denk maar aan vergaderingen die tot diep in de avond doorgaan, terwijl de tijd om te rusten al lang is aangebroken.

Dan zegt Jezus: nu is het tijd om te rusten, om ons terug te trekken op een eenzame plek. ´Anapausasthe, een pauze, een onderbreking. Voor ons is pauze een welkome onderbreking van het dagelijkse werk, vooral een langere pauze die we vakantie noemen. Heerlijk als je een poosje niet naar school moet, als je er niet vroeg uitmoet om je te haasten naar het kantoor of de winkel. Maar ook als je geen werk hebt of als je een pensioen geniet, is vakantie een onderbreking van het dagelijkse leven, of van de stress: er even uit zijn! 

Zou Jezus wel eens vakantie hebben genomen? Niet zoals wij dat kennen, maar wel die korte momenten in de eenzaamheid om met zijn leerlingen alleen te zijn, om met zijn Vader in de hemel alleen te zijn, daarom zocht Jezus de stilte en de eenzaamheid op.

Mijn eigen vader ging de eerste vijftig jaar van zijn leven nooit op vakantie. Mijn ouders werkten hard, gestaag. Toch was er ook tijd om de dingen te verwerken. Hebben wij nu een rustiger leven dan zij, 50 jr geleden? Dat zou wel zo moeten zijn, want wij hebben veel apparaten die voor ons nu het werk doen: wasmachines, magnetrons, computers. Die zouden ons veel meer tijd en rust moeten opleveren. Toch vermoed ik dat ons leven niet rustiger is dan het hunne. Ik zie mijn vader nog op de rand van de keukentafel zitten om met mijn opa de stand van zaken door te nemen van alles wat er gebeurde in het dorp, en het wereldnieuws en een uur later zaten ze er nog. Er was rust, er was tijd om het te verwerken, om elkaars verhalen aan te horen. Door onze samenleving jaagt onrust, die nestelt zich in het centrum van ons bestaan, in onze ziel. We hollen van de ene prikkel naar de andere om tot rust te komen. Veel mensen zijn de rust kwijtgeraakt die er was in de omgang met God, in de kerkgang, in het vieren en hooghouden van de zondag, zoals het volk Israël de sabbat hield. Soms hebben ze er bewust afstand van genomen, maar vaak is het een geleidelijk proces. Je zoekt het niet, maar ineens is het zo, dan heeft de gejaagdheid die gepaard gaat met zoeken naar zin, je in zijn greep. Onrustig is mijn hart, zei Augustinus, totdat het rust vindt in U mijn God. Dat geldt zeker voor ons, mensen van de 21^e eeuw.

Jezus leert zijn discipelen de genade van het ophouden. Dat betekent 2 dingen:

1. Jezus herinnert de discipelen aan de sabbatsrust. Want het Hebr. woord voor ophouden, rusten is: ´sjabat´. Wie God liefheeft, moet rusten. Gedenk de sabbat, denk erom dat u weet van ophouden! Omdat God rustte van al zijn werken, moet u nu ook wat rust nemen. De Heere heeft na zijn scheppingswerk ook afstand genomen. Hij heeft zich van Zijn werk losgemaakt en Hij zag dat het zeer goed was. Hij verheugde zich in het werk van zijn handen, toen Hij rustte van zijn werk.

Daarom kun je wel opgaan in je werk, maar mag je niet je waarde, je identiteit eraan ontlenen, door steeds meer te willen presteren. Maar je mag – omgekeerd- ook niet wanhopig zijn als het niet goed gaat, als je faalt. Als je werk hebt, mag je je verheugen over het werk van je handen, zeker als het goed gaat, maar dat kun je alleen doen als je er een beetje afstand van neemt.

2. Een discipel van Christus moet niet alleen zichtbaar zijn voor de wereld, maar ook ónzichtbaar. De zichtbare kant was er toen de discipelen twee aan twee door de dorpen en steden trokken en in de huizen het Evangelie verkondigden. Maar de verborgen zijde van hun bestaan was toen ze alleen waren met Jezus. Wij zouden dat de woestijnkant kunnen noemen. De woestijn, dáár ligt ten diepste de dragende as van je bestaan. De eenzaamheid met God, het verborgen leven, dat je de Heere kent, waar je, schuldig, nietig mensenkind, je eigen leven onder ogen ziet, waar je Zijn liefde mag proeven, de stille omgang, de afhankelijkheid en het gebed. Daar komt, als het goed is, je kracht vandaan, je motivatie, in die momenten waarop God je ook iets laat merken van zijn liefde voor de wereld.

Ook voor de gemeente geldt dat ze niet alleen zichtbaar moet zijn, maar ook onzichtbaar (*).

Maar, eerlijk is eerlijk, vaak eist het zichtbare leven, die publieke kant van het bestaan alle aandacht op. Daaraan ontkomt zelfs Jezus niet! Kijk maar in vers 33 en 34. de scharen hebben het ontdekt en zijn hun voor. Jezus zoekt met zijn discipelen de stilte, maar ze staan hem op de oever al op te wachten. Maar dan maakt Hij niet rechtsomkeert. Dan ziet Hij de schare en wordt innerlijk met ontferming over hen bewogen. Dat heeft me opnieuw geraakt, deze tekst, deze houding van Jezus. Hij begon hen vele dingen te onderwijzen. Dan ziet Hij dorstige mensen en nodigt hen tot het levende water. Dan ziet Hij belaste en afgetobde zielen en dan klinken de woorden: komt tot Mij allen die vermoeid en belast zijt en Ik zal u rust geven.

Het is een zegen als we vakantie mogen houden, als je naar een aangename plek kunt trekken. (Want lang niet iedereen valt dit toe en veel mensen op de aarde reizen wel, maar dan noodgedwongen, omdat ze vluchten.) Vakantie houden is ook wel lastig. De afgelopen vakantieweken las ik een boek over Afghaanse vrouwen in een bittere, uitzichtloze situatie tijdens de oorlog in Afghanistan. Vrouwen die geen rechten hebben dan alleen het bezit te zijn van hun man, vrouwen die vaak hun ouders, en broers of zussen in de oorlog verloren hadden. Ik kan u het boek aanraden (Khaled Hosseini: Duizend schitterende zonnen´). Onvoorstelbaar lijden- het boek gaat van trauma naar trauma! Jij zit daar vakantie te vieren en stoort je al aan de kleinste mate van herrie in je omgeving en dan elders in de wereld: schreeuwend, nameloos leed. Je kunt er tranen van in je ogen krijgen. Misschien niet van alle ellende die in zo´n boek even dichtbij komt, maar omdat je zelf nog zó weinig weet wat ontferming is, daar op je veilige vakantieadres. Wat doe je hier, terwijl de wereld in brand staat?

En tóch: Jezus wil dat zijn leerlingen zich terugtrekken, even afstand nemen.  Niet minder belangrijk: Jezus zelfhad het herhaaldelijk nodig om zich terug te trekken. Hoezeer had Hij de Vader nodig. Naarmate Hij zich meer met de mensen inliet, naarmate Hij meer rondwandelde in die vuile, melaatse wereld, naar die mate trok Hij zich terug om rust te vinden bij de Vader. Jezus heeft het zijn leerlingen vóórgedaan. Herhaaldelijk trok Hij zich terug, van de tijd dat Hij verzocht werd in de woestijn tot aan dat laatste eenzame uur met de Vader in de tuin van de pijn, de hof van Gethsemané. Hij deed het de discipelen -en ons- vóór, maar we moeten het nauwkeuriger zeggen: Hij deed het voor ons!

We zien in de beschrijving van Markus dat Jezus na een lange en vermoeiende dag, waarop Hem geen rust beschoren was, bij het vallen van de avond de berg op gaat om te bidden. Om een moment met de Vader alleen te zijn, om een rustpunt te vinden bij Hem. Dát was nu Jezus´ werkonderbreking. Toen Hij daar was, op de berg, was Hij voor zijn leerlingen en voor de schare verborgen, maar zij waren niet verborgen voor Hem. Terwijl zij zich aftobben op het meer, bidt Jezus op de berg. Zo bidt Hij ook, wanneer de discipelen slapen, in de hof van Gethsemané. Zo bidt Hij nu, voor ons verborgen, aan de rechterhand van de Vader.

Zelfs zijn ´vrije tijd met de Vader´ was met het oog op ons heil, op onze redding. Daarom moeten we onze Heiland volgen, die ons zo ´uitnemend heeft liefgehad´. We moeten niet onze ziel en zaligheid verbinden aan ons werk, aan het succes of het falen ervan. Soms draven we, slaven we, en zien we geen vrucht. Soms is onze vrije tijd een kwelling omdat we geen rust vinden, omdat Christus zich verborgen heeft. Maar is Hij dan niet verborgen om te bidden? Het geeft vrolijkheid, ruimte en ontspanning als we dát mogen geloven. Onze arbeid, heel ons leven: zo onaf, zo beperkt, met schuld gemengd, zo getekend door onrust, onze povere gebeden, dat alles wordt nu gedragen door Zijn gebed, verzoend door het krachtig reukwerk van Zijn offer.

Ook voor een preek geldt: het is makkelijker te beginnen dan te eindigen. Daarom mag bij het woord van vanmorgen ook de daad worden gevoegd en zal ik ook rusten van mijn woorden. Lof zij de Vader en de Zoon en de Heilige Geest, Amen.

(* Van Spurgeon, de opwekkingsprediker aan het einde van de 19^e eeuw in Londen, wordt verteld, hoe hij jaloerse collega´s op bezoek kreeg. ´Waarom gebeurt er zoveel bij jou in de gemeente, trek jij zoveel mensen en schijnen er velen tot geloof te komen?´ Hij nodigde ze ut om op zondagmorgen langs te komen, maar dan niet om half tien, maar om half acht. Tot hun verbazing zagen ze dat toen al zo´n honderd mensen bijeenwaren in de kelder voor een gebedssamenkomst.´Dat is het geheim´, zei Sp, ´hier is de krachtcentrale.´

Zoals in vele delen van het land huizen gedragen worden door onzichtbare palen, zo wordt de gemeente en de publieke eredienst gedragen door de verborgen kracht van het gebed en de omgang met God.)

https://schatkamer.beeldengeluid.nl/serie/2101608030024944131/de-boekenkast/aflevering/2101608120104527931

(Over geestelijk leiderschap anno 2007) Lezing Classis Schiedam 23-5-07

1. Een eigentijdse spiegel

Met de opkomst van Pinksterkerken, charismatische en evangelische gemeenten in de vorige eeuw krijgen de presbyteriaanse kerken in alle delen van de wereld een spiegel voorgehouden. Hoe komt het dat genoemde kerken en gemeenten groeien, terwijl de presbyteriaanse kerken achterblijven? Is dat een gebrek aan doordachte theologie? Zeker niet! Is het een gebrek aan een wel doortimmerde structuur? Allerminst! Hebben we onvoldoende opleidingsmogelijkheden voor voorgangers? Is het een gebrek aan historische besef of traditie? Of anders het ontbreken van een doordachte liturgie in de erediensten? Nog veel minder! Dat alles is in de protestantse, zeker de presbyteriaanse kerken, rijkelijk voorhanden.

Het antwoord op deze vraag ligt m.i. niet in de theologie, niet in de liturgie, maar in de manier waarop de kerk en ook de zending georganiseerd is, de manier waarop er leiding gegeven wordt.

2. De vraag naar geestelijke leiding

De vraag naar het leiderschap is een existentiële vraag en ik heb er in een paar studieverloven hard op zitten studeren en het tot een speerpunt gemaakt tijdens de predikantenreis van okt. 2006 naar de VS. In toenemende mate vraag ik me namelijk af:  zit daar de crux niet, dat we hier te lande kerkelijk overgeorganiseerd raken, in ieder geval wel in ´mijn´ kerk, de Protestantse Kerk van Nederland. Eerst moet alles geregeld worden, daarna zien we wel of er nog geestelijk leven is. ´Ministry follows structure´.

Ik was erg benieuwd hoe ze dat in de VS doen. Hier houden we elkaar in onze angst voor scheve-schaatsen-rijdende Leiders vast in een democratische wurggreep van conflicterende standpunten. Zodat visionair beleid en slagvaardigheid nooit kans van slagen hebben. Ik ben zowel in buiten- als binnenland al zo vaak getuige geweest van de ontmoedigende impact van het politieke spel van ruziënde ambtsdragers, kerkenraden, commissies en synoden op het geestelijk gehalte van de gemeente. Kán de Protestantse kerk eigenlijk nog groeien? Of ontneemt haar ambtelijke structuur haar die mogelijkheid? Het gaat niet goed met de kerk omdat het ons aan geestelijke leiding ontbreekt. Echt leiding en echt geestelijke leiding. Ik ken de gevaren van de sterkte leider goed –in de Bijbel komt het woord leiderschap trouwens helemaal niet voor- en ik sta niet te trappelen om een bisschop, maar misschien moeten we eerlijk toegeven dat het zo ook vaak geen doen is. De Protestantse kerkstructuur heeft wel Bijbelse wortels, maar is voor een belangrijk deel een product van de moderne tijd, de West-Europese cultuur zoals zich die heeft ontwikkeld van de 17e tot halverwege de 20e eeuw. De na-moderne mens zit er niet op te wachten. De kerk als instituut is dan ook ´uit´. Wat even schadelijk is: de zonde van de binnenkerkelijke hoogmoed krijgt er te veel kansen.

De voor kerk en zending zo gebruikelijke vergadercultuur wordt in de regel als vermoeiend ervaren. Er wordt geen dynamiek aan ontleend. Er wordt geen geestelijke inspiratie in opgedaan. Van een dergelijke institutionalisering hebben Pinkstergemeenten wereldwijd veel minder last. Ze zijn ongecompliceerd in hun structuur van leiderschap, gaan dan soms ook van crisis tot crisis. Maar het verhindert hun groei niet, en opvallend genoeg, vooral onder de armen en de marginalen vinden ze gehoor.

3. Een historische spiegel

Zo is het van den beginne niet geweest! De reformatie van de kerk in de 16e eeuw bracht niet alleen de vernieuwing van het geloof en het christelijk leven, maar ook een vernieuwing van de kerkelijke organisatie met zich mee. De bisschoppen (episkopoi) en de priesters (presbuteroi) fungeerden tot dan toe als de bewaarders van het heil. Het persoonlijk geloof was gewikkeld in het geloof van de kerk en daarmee nauwelijks een persoonlijk geloof. De kerk fungeerde als moeder; haar huishouden bood veiligheid, troost en de waarborgen voor het leven na de dood. Met de Reformatie treedt de mens uit de donkere anonimiteit van de mystieke moederkerk. Hij komt persoonlijk voor God te staan in schuld en genade. Maar hij gaat ook verantwoordelijkheid dragen voor de gemeenschap van de kerk. Hij wordt mondig en is niet langer afhankelijk van de kerk. Men kan spreken over de democratisering van de kerk in de 16e eeuw (W. Van ’t Spijker). De Reformatoren schaffen het priesterschap als bijzonder ambt af. Tenslotte wordt in het Nieuwe Testament het hele volk van God als priesterlijk volk aangeduid. Calvijn wisselde de bisschop in voor de ouderling. De belangrijkste taken in de kerk werden die van verkondiger en pastor: leraar en herder. Naar het model van de stadsstaat Genève vormen ouderlingen, diakenen en predikanten een raad, waarin de belangrijkste beslissingen werden genomen. Het leiderschap berust bij een college. Toen de Reformatorische kerken in Europa groeiden ontstonden kerkordes. Bindende besluiten werden genomen in ‘meerdere vergaderingen’, d.w.z. colleges van afgevaardigden, waarin niemand over een ander kon heersen. Men moet deze ontwikkelingen niet alleen zien als reactie op de Rooms-Katholieke hiërarchie (letterlijk: de heilige is de eerste), maar ook als verweer tegen Doperse stromingen die alle ambten wilden afschaffen en zich beriepen op het leiderschap van de Geest. Calvijn en Luther begrepen van het begin af aan dat bij deze stromingen de Heilige Geest en de eigen geest al snel verward werden en dat fanaten op die manier de kans kregen om te heersen over de kudden van Christus. Het presbyteriaanse model van kerkbestuur is dus al ruim vier eeuwen oud. De kracht en de betekenis ervan zijn moeilijk te overschatten.

4. Modern, maar niet functioneel leiderschap

Het presbyteriaanse model van kerkregering heeft echter het karakter van de ‘moderne tijd’ in zich opgenomen. De ‘moderne tijd’ is de periode van de 17^e t/m de 19^e eeuw, die gekenmerkt wordt door toenemende eigenwettelijkheid in het menselijk denken en handelen, door de opkomst van de moderne wetenschap en door het sociaal contract. De moderne tijd draagt –heel anders dan in de Middeleeuwen- het karakter van een sociaal regelsysteem. De protestantse kerk heeft dat grotendeels overgenomen en vastgehouden. Maar dat is nu juist de reden dat de kerk niet meer herkenbaar is in de zogenaamde post-moderne samenleving van het Westen. Hier nemen mensen zelf het stuur in handen om hun wereld in vrijheid te ontwerpen. Hier zijn karakters, persoonlijkheden, belangrijker dan structuren en organisaties. Het instituut kerk lijdt aan functieverlies. ‘De kerk zal wel ergens goed voor zijn, maar niet voor ons.’

Het ligt óók een reden waarom de presbyteriaanse kerk in de meeste pre-moderne culturen niet echt wortel heeft geschoten. Ik bedoel culturen die niet door zo een periode zijn heengegaan, die wij de ‘Verlichting’ noemen, en dat geldt voor de meeste culturen op deze wereld: in Afrika, in het Midden-Oosten, op de Balkan, in Latijns-Amerika. In die culturen heerst een heel ander systeem van leiderschap en het is de kerkelijke zending steeds zwaar gevallen om het leiderschap daar een Bijbels, christelijk stempel (en niet een modern Westers stempel) te geven.

5. Arnold Cornelis en de stabiliteitslagen in de cultuur.

De Vlaamse filosoof Cornelis onderscheidt drie stabiliteitslagen in de cultuur, drie niveaus van kennis en drie periodes van volwassenheid. Alle drie corresponderen ze met drie basisemoties, met drie vormen van catastrofaal leerproces, en met drie menstypen.

1. Natuurlijk systeem: de wereld van de feiten, verschijnselen en gebeurtenissen, die de mens ‘hanteert’ door te registreren en te zoeken naar geborgenheid. De negatieve emotie is die van de angst (voor het verlies van geborgenheid). De mens zelf is in dit systeem verborgen.

2. Het sociaal regelsysteem: de wereld van de mogelijkheden, die de mens hanteert door spelregels, contracten en definities op te stellen, en door te zoeken naar beheersing. Beheersing in de vorm van macht, politiek, sociaal contract, vaardigheden en bekwaamheden. Positieve emotie is het besef van bekwaamheid en sociale vaardigheid, negatieve emotie is die van verzet tegen het systeem: boosheid, wrok. De mens is in dit cultuursysteem de zwijgende mens.

3. Het communicatieve besturingssysteem: de wereld van de bedoelingen, die gehanteerd wordt in een creatief proces van zelfsturing en zoeken naar zingeving in communicatieve leerprocessen. Basisemotie is identiteitsbesef en levenslust. Als het leerproces catastrofaal verloopt zijn de basisemoties die van verdriet, verlies van zingeving en depressie. De mens die floreert in dit cultuursysteem is de open en communicerende mens.

6. Het verborgen programma van een organisatie

De drie logische fasen in de ontwikkeling van kennis zijn ook van toepassing op bedrijven en organisaties als kleinschalige cultuursystemen en m.i. óók op de kerk. De cultuurfasen zijn in een organisatie vooral zichtbaar als hiërarchische lagen.

De eerste laag is die van de ontvangers, die opereren met de ‘thuis’ opgebouwde en doorgegeven kennis, met de logica van mogelijkheden die neergelegd is in de moedertaal . Voor hen dient de organisatie de veiligheid van een natuurlijk systeem te bieden. De bijbehorende (negatieve) emotie is angst, namelijk voor veranderingen, bijvoorbeeld in werkruimte, aanpak, of koerswijzigingen wat betreft grondslag en doel.

De tweede laag is die van de uitvoerders. Zij bedenken en hanteren de regels in de organisatie. Zij ontwerpen de sociale en juridische structuur en maken de organisatorische kennis operationeel, vooral door controle en toetsing aan de afspraken. Deze kennis gaat boven de persoonlijke traditie uit is ook gericht op ontwikkeling van de organisatie: binnen de kaders van ‘bedrijfsfilosofie’ worden nieuwe mogelijkheden verkend. De uitbreiding van activiteiten is vooral kwantitatief, niet kwalitatief aanvullend.

De derde laag is die van de zenders. Zij hanteren een ‘logica van zelfsturing’ die niet bepaald wordt door het verleden, maar handelt met de toekomst voor ogen. De nieuwe logica breekt met het sociale regelsysteem door het te corrigeren. Controle maakt plaats voor bijsturing van het regelsysteem zelf, langs de communicatieve weg van overleg, bezinning, coaching en terugmelding. Het model van de klant, of de afnemer, is het model van de mens die verandert. Mensen willen niet louter producten, maar waarden die in de producten tot uiting moeten komen.

7. Kerstening van leiderschap

Eén van de belangrijkste uitdagingen waar we in de christelijke gemeente en in de zending voor staan is de kerstening van het leiderschap: de vorming en toerusting van (jonge) mensen (al dan niet ambtsdrager) die in staat zullen zijn om werkelijk in het voetspoor van Christus leiding te geven.

Wat zou een dergelijke toerusting in kunnen houden?

1. Een onderzoek naar het geestelijk gehalte van het leiderschap in kerk en zending, om door het licht van Gods Geest te ontdekken hoezeer het moderne leven ons aankleeft. Het zit als een gegoten pak, maar het is voor een belangrijk deel niet erg bijbelse, veeleer heidense kledij! Het maakt van de kerk een organisatie en van de zending een instituut. Wat kan ons daar beter van genezen dan zorgvuldig en intens luisteren naar de Schriften? Laten we in Oude en Nieuwe Testament aandachtig bestuderen hoe God mensen heeft geroepen om leiding te geven, hóe Hij hen heeft gebruikt in Zijn dienst, hoe ze gehoorzaamheid hebben geleerd en moed kregen om vol te houden. Aartsvaders, richters, profeten, priesters, soms erg jonge mensen als Jozef, Samuël, David, Josia, soms lijdende mensen zoals Job, Asaf, Jeremia, soms vrouwen zoals Sara, Jaël, Debora, Hanna, Ruth. En dan hebben we het Nieuwe Testament nog niet genoemd.
2. Deze toerusting houdt een aantal schijnbare tegenpolen dicht bij elkaar: de intellectuele vorming (kennisoverdracht) én de dagelijkse oefening in discipline, dienst, en nederigheid. De persoonlijke ontwikkeling én een groeiend besef van verantwoordelijkheid voor de gemeenschap. Een diepgaande kennisname van de leefwereld én de verborgen omgang met God. De persoonlijke biografie kan daarbij getoetst worden aan de biografieën van hen die ons zijn voorgegaan in de dienst van Christus en Zijn Rijk. In de studie en in de voorbereiding op het ambt of op de taak als zendingsarbeider komt het eigen levensverhaal voortdurend ter sprake.
3. Studenten die zich voorbereiden op een leidinggevende taak in de kerk of over grenzen heen in evangelisatie en zending moeten leren hun roeping, hun dienst te gaan beschrijven met beelden (metaforen) die aan de Schrift zijn ontleend. Bijvoorbeeld het beeld van ‘ambassadeur’, ‘atleet’, bouwkundige. Of dat van: ‘ouder’ (vader of moeder), ‘loods’, ‘herder’. Of ook: ‘dwaas’, ‘schuim’ (of ‘afschrapsel’). Niet alle beelden kunnen op ieder persoon van toepassing zijn. Geschikte beelden zijn die beelden die passen bij de roeping, bij de persoonlijkheid en bij de cultuur waarin wordt gewerkt. Deze beelden zeggen weinig over de positie van iemand, over een ambt of taak, maar ze zeggen veel over de manier waarop iemand de taak uitoefent. Daarom zijn ze functioneel, krachtig, van grote waarde voor de bediening waartoe iemand is geroepen.

Aan mensen die diepe bewogenheid verbinden met een nieuwe visie op de toekomst van het werk des Heren en die in geloof stappen durven nemen, heeft de kerk, diaconaat en zending grote behoefte. Blijven we structuren in stand houden, waarmee we ons tot in lengte van dagen kunnen bezighouden, maar die uiteindelijk geen vrucht dragen. Bij ´communicatieve zelfsturing´ als een postmodern systeem worden we toch erg op onszelf, op onze creativiteit en persoonlijkheid teruggeworpen. Maar in de kerk hoeft dat niet en mag dat niet. Want we hebben een zeer creatieve Geest (die erbij was toen God de wereld ontwierp), de Geest die gegeven is aan de gemeente, voor Wie geen cultuur onbereikbaar een geen enkele grens een hindernis vormt! Voor ons blijft de opmerking van dr. J.H. Bavinck relevant: ´Spannen we voor de Geest een zeil of een zakdoek?´ Blijven we onze eigen menselijke maat hanteren, of durven we ons uit te strekken naar een nieuw en verrassend werk van de Geest?

Ds. N.M. Tramper,  Vlaardingen

Genade ontmoeten bij Willow Creek

Predikant Niek Tramper (PKN) ging met grote reserves naar Willow Creek (Chicago), een bezoek dat deel uitmaakte van de CV•Koers-studiereis in oktober 2006. Is Willow Creek niet de ´amusementskerk´ bij uitstek? Heeft imago het hier niet gewonnen van de inhoud, en marketing van verkondiging? Hij moest zijn gereserveerdheid grotendeels bijstellen. ,,Willow Creek greep me op een onverwachte manier aan’’.

Door Niek Tramper

Al vele jaren bewaar ik een flinke dosis gereserveerdheid over de (geestelijke) inzichten die zich aandienen vanaf gene zijde van de Atlantische Oceaan. Het gemak waarmee Amerikaanse christenen hun visie over de wereld verspreiden alsof er niets anders bestaat, heeft me vaak verbaasd. Ik heb er ook veel ongelukken van zien komen. Vooral in de periode na de Wende, waarin ik voor de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) veel in de Oostbloklanden reisde. Het geestelijk vacuüm in Oost-Europa en Rusland werd in rap tempo opgevuld met een mix van bijbelse inzicht, Amerikaans cultuurgoed en business approach. Nieuwe gemeenten schoten als paddestoelen uit de grond. Spoedig bleek dat er te snel geoogst was. De meeste church plants leidden een zieltogend bestaan. Iemand vergeleek het met schapen die te vroeg zijn geschoren, daardoor ziek worden en doodgaan. Ik herinner me de Amerikaanse evangelist die ik in 1993 in Novosibirsk tegenkwam en na een droom zich geroepen wist om de house church movement te verspreiden over de Siberische steden en dorpen. Hij deed dat door pakketjes te verspreiden met een Nieuw Testament en enkele brochures in het Russisch, een tandenborstel en zeep. Ik ben er zeker van dat de Geest ook deze poging tot eeuwige zegen heeft doen zijn voor de hongerige Russen. Maar, hoe goed bedoeld ook, voor iemand uit een stevig Europees reformatorisch nest, is de naïviteit ervan verbazingwekkend.

Voeg daarbij de tenenkrommende manier waarop Amerikaanse evangelisten altijd met verhalen uit hun eigen leven komen. Het lijkt alsof zij de belangrijkste mensen op aarde zijn, en dat hun ervaringen van Gods leiding van wereldomvattende betekenis zijn. Jaren geleden hoorde ik Josh McDowel op een conferentie in Alexandrië (Egypte) over opvoeding spreken. Het was één verhaal van wat hij allemaal beleefde met zijn kinderen. Verbijsterend (maar eerlijk gezegd: de Egyptenaren hadden er niet veel moeite mee, en ik weet nog precies waarover hij het had…).

Amusementskerk?

Kort en goed, ik hoef nauwelijks uit te leggen dat ik met de nodige reserve naar Willow Creek ging. Is dat niet één groot bedrijf, een geoliede business, maar dan op kerkelijke leest geschoeid? Is het niet de ´amusementskerk´ bij uitstek, die mijlenver afstaat van een kerk van zondaren en die zich ver verwijderd heeft van de gebutste en lijdende gestalte van de Heer der kerk? Wat blijft er in Willow Creek over van de kruisgestalte van de gemeente?  Heeft imago het hier niet gewonnen van de inhoud, en marketing van verkondiging? Ik had nog meer olie op dit vragenvuurtje kunnen gooien door het boek van Pritchard ´Willow Creek, een eerlijke evaluatie´ te lezen, dat ik van een gemeentelid kreeg, een paar maanden voordat ik Willow Creek bezocht.

Mijn nogal provinciale gereserveerdheid heb ik voor een groot deel moeten bijstellen. Een belangrijke stem hierin was die van Bill Hybels zelf. Opnieuw een paar punten, die mij nieuw perspectief gaven.

1. Theologie van de nederigheid

Bij Willow Creek was ik één van de vierduizend deelnemers op de Acts 2-conferentie over innovatieprocessen in de gemeente. De openingstoespraak van Bill Hybels had alles in zich om mijn gekoesterde gereformeerde reserves op te rakelen. Hybels ging – naar het voorbeeld van Petrus in Handelingen 10 – in op de ‘tweede, derde en vierde bekering’ die hij in zijn leven had meegemaakt. Petrus  kon niet blijven staan bij zijn eerste bekering. Hij werd door de Geest een nieuwe grens over getrokken, tegen zijn gevoel en tegen zijn overtuiging in. U weet wel, dat visioen met dat laken uit de hemel. Hybels paste dat toe op zijn eigen leven, zoals Amerikanen dat vrijmoedig doen.

Toch viel me ineens op: jij vertelt wel veel uit je eigen leven, maar jij bent niet groot met jezelf. Jij laat zien wat Gods genade is in je leven. Zoals de apostel Petrus later zijn ervaring deelt met de vergadering in Jeruzalem. Zoals Paulus zich vaak verantwoordt door te vertellen over Gods werk in zijn leven. Ineens drong het door: het is moedig om te vertellen over je eigen falen, je worsteling, dat je bekering nodig hebt als leidinggevende. En zo´n tweede ‘bekering’, of derde, is altijd in de diepte – het is een intens geestelijke worsteling, en niet het simpelweg toepassen van een paar nieuwe methoden waar je groot mee kan worden.

Op de terugweg las ik Hybels’ boek Descending into Greatness (studies over Filippenzen 2). Dit boek is een overtuigende ‘theologie van de nederigheid’, die ik elke voorganger warm kan aanbevelen.

Dit was toch verrassend voor mij: je hoeft niet zo terughoudend te zijn over je eigen leven. Vertellen over wat God doet in jouw eigen levenkan juist een signaal zijn van oprechte nederigheid. Als je maar doordrongen bent van de grootheid van Gods genade over jouw leven met al zijn feilen en falen.

2. Hoe ver is de voorganger?

Tijdens de Acts 2-conferentie – waar voorgangers en gemeentestichters vanuit verschillende denominaties vertelden over hun praktijkervaringen en gemeenteopbouwprincipes en daarop vervolgens kritisch ondervraagd werden – hoorden en zagen we prachtige initiatieven in de VS en in Australië. Zoals die kerk in Los Angeles, onder leiding van ds. Matthew Barnett, die een groot diaconaal centrum heeft opgezet in de getto’s. Of Citylife Church, een traditionele, presbyteriaanse kerk in Melbourne, die na een lang proces van verandering nu een paar duizend mensen trekt. Maar nergens ging het om ‘succesformules’ die simpelweg toegepast werden en tot gegarandeerd resultaat zouden hebben geleid. Bijna alle voorgangers vertelden over een periode van vertwijfeling, van neergang, van crisis, waarna er een duidelijk besef van leiding kwam, nieuwe aanwijzing van de Geest en visie om een nieuwe weg in te slaan. Hybels had het niet indringender kunnen beklemtonen, zowel in zijn openingstoespraak als in zijn afsluitende verhaal aan het einde van de conferentie: stap niet in de valkuil van zogenaamde ‘succesformules’, kopieer geen methodes en reken niet op ‘gegarandeerd resultaat’. Maar ga je leerweg met God, ken de verbrokenheid van hart, laat je telkens opnieuw ‘bekeren’ en weet je volstrekt afhankelijk van Hem.

Een bijzonder sprekend moment was de toespraak van de tweede predikant van Willow Creek, Gene Appel. Opvallend en nieuw voor mij: hij had de moed om het huidige beleid van Willow Creek op een transparante manier neer te zetten, daarbij fouten te benoemen, onvruchtbare benaderingen onder ogen te zien en de vraag aan die paar duizend conferentiegangers voor te leggen: moet er iets bij ons veranderen? Naast de gerichtheid op zoekers, en evangeliserende kerkdiensten, is ook luisteren en elkaar leren kennen nodig. Vooral: luisteren naar God. Hoe wil Híj dat we verder gaan? De zaterdagbijlage van de New York Times wijdde eind oktober een fors artikel aan Willow Creek: de gemeente gaat zich naast de massale samenkomsten richten op lokale huisgroepen, die een uitnodiging karakter hebben naar de wijk en de buurt.

Niet Bill Hybels, maar Gene Appel hield deze ‘strategische’ toespraak. Een indrukwekkende samenspraak tussen Hybels en Appel ging eraan vooraf, waarin beiden vertelden over het gedeelde leiderschap van Willow Creek en hun eigen valkuilen daarin. Hybels, die de stichter van Willow Creek is, maakte in deze samenspraak plaats voor een jongere voorganger, Appel, die een groot deel van de dagelijkse leiding op zich gaat nemen. Je voelt dat het gepaard gaat met pijn en spanning. Tegelijkertijd is het een treffend voorbeeld van dienend leiderschap door de manier waarop de een terugtreedt voor de ander.

Opnieuw een belangrijk inzicht: het leven van de gemeente is een geestelijke reis. Als we op die reis als leidinggevende zelf niet verder komen door Gods genade, komt de gemeente óók nooit verder. Eén van de signalen van geestelijke rijpheid is dat we bereid zijn terug te treden om iemand anders verder te laten gaan. Zoals Elia na zijn Godservaringen op de Horeb de taak krijgt om zijn opvolger Elisa tot profeet te zalven.

3. Van gereserveerdheid naar passie

Wat mij misschien nog het meeste trof: passie. Hartstocht voor God en voor zijn dienst, voor de gemeente en vooral: hartstocht voor mensen die buiten Christus verloren zijn.

Je proefde dat in het prachtig georganiseerde kinderwerk: Promiseland. Dat er in een weekend 3000 kinderen allemaal in groepen van ongeveer 100 worden ondergebracht, is voor ons haast niet voor te stellen.

Je proefde dat ook in de eredienst waarin op die zondagde problematiek rond abortus centraal stond. Niet een vluchtige preek met wat dooddoeners, maar een zeer doordachte en pastorale – maar ook confronterende en bijbelse –  verkondiging, die niet alleen vrouwen, maar ook mannen aansprak. Na afloop waren verschillende mensen in het grote auditorium zichtbaar aangeraakt. Na de dienst zag ik groepjes in het restaurant, aan het napraten met hun Bijbel erbij. Op verschillende manieren was gezorgd voor uitstekende nazorg, zowel geestelijk als praktisch.

Vooral ook in de korte toespraak waarmee Hybels de Acts 2-conferentie afsloot, proefde ik passie: ‘Niet mijn werk voor U, Heer, maar Uw werk in mij!’. Hybels noemde veel redenen om te vluchten voor het kerkelijke werk; ontmoediging en depressie kunnen ons in hun greep krijgen. Herkenbaar. Hoe vaak heb ik niet gedacht: ‘Wat doe ik hier in de geestelijke woestijn van de randstad? Waarom is het elke dag knokken en grijpt ontmoediging je aan in de kerk?’ Ik werd geconfronteerd met mijn eigen vluchtpogingen. Als je straks voor de grote Leidsman en Voleinder van het geloof staat, die het heeft volgehouden, zeg jij dan: ‘Laat maar, ik vond het mooi geweest’? God still has a dream for His broken world! His grace endures. Dat greep mij aan. Van die passie voor een verloren wereld, van die nieuwe vreugde en nieuwe moed heb ik iets geproefd en mogen meenemen naar ons kleine, kritische land.

Ds. Niek M. Tramper is gemeentepredikant (PKN) te Vlaardingen. Eerder was hij werkzaam bij de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) met als opdracht de begeleiding van zendingswerk in Europa en het Midden-Oosten. Daarvoor was hij stafmedewerker bij IFES-Nederland en directeur van bijbelschool De Wittenberg.

Zie ook het eerste deel van het reisverslag van Niek Tramper, over Redeemer Presbyterian Church: ‘Wat de kerk nodig heeft, is geestelijk leiderschap’.

En verder:

• ‘Laagdrempelige diensten of spirituele gemeentestichting?’, een inhoudelijk reisverslag door Ronald Westerbeek (hoofdredacteur CV•Koers.
• ‘De olifant in de kamer. CV•Koers-reis: Durf het kerk-zijn dienstbaar te maken aan de Grote Opdracht’, door Ronald Westerbeek.
• De weblog van Amsterdam in Beweging op cvkoers.nl, waar reisleider Martin de Jong een dagboek bijhield.

Acht dagen was ik met een stel collega´s ondergedompeld in de Amerikaanse samenleving. New York, Chicago betekenden ook voor mij nieuwe werelden. Het raakte me allemaal meer dan ik had verwacht. Het was niet de Amerikaanse politiek, de afgelopen weken weer in heftig vaarwater gekomen, die ons bezighield. Wel de vraag wat nu toch het geheim is achter die uit hun voegen gegroeide gemeenten van Christus in de big cities van de VS. We bezochten Redeemer Presbyterian Church in het hartje van New York en Willowcreek in de wijde en gegoede randstad van Chicago. Waarom? In ieder geval om enige wijsheid op te doen aan gene zijde van de Atlantic waar onze eigen natie verschrompelde tot een popperig landje vol christelijke doemdenkers.

De vraag naar geestelijke leiding

Voor mij stond de vraag naar het geestelijk leiderschap voorop. Het is een existentiële vraag en ik heb er in een paar studieverloven hard op zitten studeren. In toenemende mate vraag ik me namelijk af: zit daar de crux niet, dat we hier te lande kerkelijk overgeorganiseerd raken, in ieder geval wel in ´mijn´ kerk, de Protestantse Kerk van Nederland. In Vlaardingen kunnen ze erover meepraten. Eerst moet alles geregeld worden, daarna zien we wel of er nog geestelijk leven is. ´Ministry follows structure´. Als je niet blind bent, kun je zien wat het resultaat is…

Ik was erg benieuwd hoe die grote jongens het daar deden. Hier houden we elkaar in onze angst voor scheve-schaatsen-rijdende Leiders vast in een democratische wurggreep van conflicterende standpunten. Zodat visionair beleid en slagvaardigheid nooit kans van slagen hebben. Ik ben zowel in buiten- als binnenland al zo vaak getuige geweest van de ontmoedigende impact van het politieke spel van ruziënde ambtsdragers, kerkenraden, commissies en synoden op het geestelijk gehalte van de gemeente. Kán de Protestantse kerk eigenlijk nog groeien? Of ontneemt haar ambtelijke structuur haar die mogelijkheid? Nee, aan die rijke theologische traditie kan het niet liggen, ook niet aan onze uitgebalanceerde liturgie, nog minder aan de voorzieningen voor de opleiding van predikanten. Het gaat niet goed met de kerk omdat het ons aan geestelijke leiding ontbreekt. Echt leiding en echt geestelijke leiding. Ik ken de gevaren van de sterkte leider goed –in de Bijbel komt het woord leiderschap trouwens helemaal niet voor- en ik sta niet te trappelen om een bisschop, maar misschien moeten we eerlijk toegeven dat het zo ook geen doen is. De Protestantse ambtsstructuur heeft wel Bijbelse wortels, maar is voor een belangrijk deel een product van de moderne tijd, de West-Europese cultuur zoals zich die heeft ontwikkeld van de 17^e tot halverwege de 20^e eeuw. De na-moderne mens zit er niet op te wachten. De kerk als instituut is dan ook ´uit´. Wat even schadelijk is: de zonde van de binnenkerkelijke hoogmoed krijgt er te veel kansen.

Zoetheid van tussen de wolkenkrabbers

In Redeemer midden tussen de wolkenkrabbers in Manhattan ontmoetten we een presbyteriaanse gemeente met een opmerkelijke groei. Uit de verhalen en getuigenissen kun je niet anders concluderen dan dat hier in een tijdsbestek van 15 jaar een bijzonder en krachtig werk van de Geest bezig is. Want Hij, de Heilige Geest, is natuurlijk wel hét geheim. Wat begon met een klein groepje, is uitgegroeid tot een gemeente van meer dan vijfduizend. En laten we nu niet zeggen dat in de VS alles groot is: auto´s, wegen, huizen, flats en dus ook de kerken. Want zo is het niet. Ook in de VS kampen veel traditionele kerken met achteruitgang. In Bosten moesten in korte tijd twaalf kerken gesloten worden en de Episcopaalse (Anglicaanse) kerk in het centrum van New York heeft op papier 2200 leden, waarvan er ´s zondags hooguit 50 in de kerk zitten. Wat is dan het ´zoete geheim´ van Redemeer, wat voor honing valt er te peuren van tussen het beton en staal van de overweldigende wolkenkrabbers? We zijn er maar enkele dagen geweest. Een grondige evaluatie of kritische bespreking is daarom niet aan de orde en ook niet zinvol. Ik waag het er wel op een stuk of wat opvallende punten te noemen die misschien leermomenten zijn. Leermomenten die niet onmiddellijk toegepast kunnen worden op de Nederlandse situatie, maar die wel aan het denken zetten, een beetje moed geven en wat handgeld voor mijn werk en mijn eigen (Christus´!) kerk. Ik beperk me in dit artikel tot Redeemer. Over Willowcreek schrijf ik graag een andere keer.

1. Visionair beleid

Het heldere en op de Bijbel georiënteerde, sterk visionaire beleid van Redeemer valt meteen op. Het wordt door de staf, de door de kerk betaalde ´professionals´ voorbereid, uitgewerkt en uitgevoerd. Ieder heeft daar zijn eigen beleidsterritorium. Een mooi ´plaatje´ van wat ik bedoel met visie en beleid liet Tom Jennings, hoofd Muziek en Drama van Redeemer, ons zien. De kerk richt zich in de erediensten op de ´young professionals´. De morgendienst heeft daarbij in muzikaal opzicht een meer klassiek karakter en trekt ook een iets ouder publiek dan de avonddienst in Jazz-stijl.

Liturgie is voor Jennings niets minder dan ´retelling the gospel account´. Schepping, zondeval, verzoening krijgen een plaats in lofprijzing, schuldbelijdenis en momenten van toewijding in de eredienst. Daarnaast is in de liturgie zorgvuldig evenwicht gebracht tussen waarheid en genade, hoofd en hart, evangelieverkondiging en beantwoording van de boodschap. Er is dus nagedacht en goed ook. En altijd weer moet je de vraag stellen hoe het beter kan. Het beste niet goed genoeg. God wil een gaaf offer. ´We go for excellence´.

Wat bedacht en uitgevoerd wordt is professioneel, heeft kwaliteit, het staat als een huis, niet alleen in de ogen van christenen, maar ook in die van niet-christenen. Zijn antwoord op de typisch Nederlandse vraag naar aanpassingen in de liturgie en de discussie over muziekstijlen is dan ook: ´er moet eerst (nieuw) inzicht komen in de betekenis van muziek en muziekstijlen in de samenleving, vervolgens in de eredienst. Pas dán kun je verder werken. Niet alleen maar bidden, maar ook uiterste zorgvuldigheid betrachten in het ontwikkelen van visie en beleid.

Een tweede kenmerk van visionair beleid is doelgerichtheid. Redeemer ontwikkelde al meteen vanaf het begin een duidelijk omschreven mission statement: kort geformuleerd ´a movement of the Gospel for the welfare of the city´. Dat wordt door hoofdpredikant Tim Keller uitgewerkt in een intro-CD voor geïnteresseerde bezoekers.

2. Professionaliteit

Vanaf haar ontstaan heeft Redeemer kwaliteit als huismerk. Dat geldt voor alle aspecten van gemeente zijn, maar het meest in de eredienst. Bij de liturgie worden bekwame musici ingezet, middelmatige mensen krijgen gewoon geen kans (er is nu ook een groot aanbod aan ervaren en goed opgeleide mensen). Gaven, opleiding en deskundigheid van gemeenteleden zijn ruimschoots voorhanden, worden ook ruimschoots benut. Wat moet ik daarmee in mijn doorsnee ´huis-, tuin- en keukengemeente´, waar we niet kunnen bogen op veel wijzen, edelen en rijken? Toch dit, wat de apostel zegt: ijvert naar de beste gaven. Wij hebben misschien andere gaven, maar middelmatigheid moeten we uit ons woordenboek schrappen.

Ook de preken van ds. Tim Keller, zijn van hoge kwaliteit. Hij hanteert een apologetische stijl, citeert breed uit de wereldliteratuur. In de preek die wij van hem hoorden passeerden Kierkegaard, Lewis en Miroslav Volf. Hij signaleert actuele trends in de samenleving. De verkondiging is ´biblical logic on fire´ (de onontkoombare bijbelse logica die ook zo kenmerkend was voor de in 1981 gestorven Londense prediker Martyn Lloyd Jones). Keller investeert daar dan ook enorm in. Van dag tot dag is hij er mee bezig, herschrijft de preek driemaal, de laatste keer op zaterdag, en leert ´m uit zijn hoofd. Iets wat hij volgens mij met gemak doet…

3. Platte organisatie

Beslissingen worden genomen in een ´peer-group´, te vergelijken met een team van directeuren, die elk verantwoordelijk zijn voor een deel van het gemeentewerk. Elke ´directeur´ stuurt zijn eigen ´afdeling´ aan. En zoals elke megakerk beschikt zo´n afdeling over betaalde ´krachten´. Een top-down benadering dus. Toch wordt het leiderschap als ´dienst´ ervaren. Het belangrijkste werk is: ´visie delen´. Zonder visie trek je geen mensen. Maar opvallend voor Nederlandse protestanten: een conglomeraat van raden, commissies of besturen, die allemaal weer vertegenwoordigd moeten worden in ´hogere organen´, zoek je tevergeefs. 

De organisatie van de kerk is meer te vergelijken met die van een goed geoliede company, met directeuren en onderdirecteuren, een krachtige mission statement en een doelgerichte benadering van de markt. Voordat rechtgeaarde protestantse lezer de kriebels krijgt, zijn identiteit serieus neemt en inderdaad gaat protesteren: de presbyteriaanse kerk van Redeemer en haar dochterkerken (church plants) verloochenen hun afkomst niet. Grote beleidsbeslissingen zijn voorbehouden aan de ´session´, een raad van ambtsdragers, presbyters. De session is betrekkelijk klein. Leden ervan kunnen worden voorgedragen en worden gekozen uit tweetallen. Je komt als presbyter niet op een tweetal als je niet eerst een grondige voorbereiding hebt genoten. Geen cursus van enkele avonden, maar een intensieve (theologische en praktische) training die zes maanden duurt (!). Zodoende worden er alleen mensen gekozen die visie en beleid van Redeemer tot in hun botten meedragen, en die weten wat het betekent om op hoofdlijnen leiding te geven.

4. Het welzijn van de stad

Redeemer is er niet om zichzelf in stand te houden, maar is er voor het welzijn van de stad. Het gaat de gemeente niet om ´a great church´, maar ´a great city´. De belofte van psalm 72: de bloei van de stad. Daarom is elke eredienst gericht op hen die als geïnteresseerden-van-buiten de stad representeren. Zíj moeten zich thuis voelen, zonder dat er op enige manier aan de boodschap van de Bijbel wordt getornd. Het welzijn van de stad is voor Redeemer vooral haar geestelijk welzijn. Daarom zijn de preken gericht op inzicht dat tot verandering, vernieuwing, bekering leidt. Ook in diaconaal opzicht wordt er het nodige gedaan. Redeemer trekt zich de sociale en psychische nood van de stad aan, maar de eerste opdracht blijft: de ´young professionals´ van wie de nood vooral bestaat uit het zoeken van surrogaat voor het verlangen naar God, de verslaving aan het eigen ego, het opgaan in carrière, relaties en seksualiteit.

Redeemer verlangt naar de bloei en de herleving van de stad. Opvallend, hoe de kerk daarbij andere gemeenten insluit. Redeemer wil graag iets doen voor een Baptistengemeente in de buurt of de Episcopaalse kerk met raad en daad bijstaan, zo´n kerk weer op gang helpen. Redeemer is in andere wijken van New York bezig met het opzetten van ´church plants´, elk met hun specifieke trekken. De jonge gemeente die we in Brooklyn bezochten was er nog maar anderhalf jaar, kwam samen in een prachtig katholiek kerkje, had ongetwijfeld het DNA van de ´moedergemeente´, maar kreeg ook gelegenheid om een eigen gezicht te gaan vormen. Opmerkelijk vond ik de ontspannenheid waarmee alles gebeurt. Geen krampachtige verschansing achter denominatiemuren. Open samenwerken, anderen een kans geven, op gang helpen. Er wordt ook niet moeilijk gedaan over territoria. Het zielige probleem dat je kritiek krijgt omdat je in de wijk van een andere wijkgemeente Alpha-cursisten aan het werven bent, snappen ze hier gelukkig niet. Laat ieder zoveel vissen als hij kan; er is vis genoeg… Met diezelfde ontspannenheid help Redeemer kerkplantingsinitiatieven elders in de wereld. Wereldwijd zijn er contacten, adviezen en is er daadwerkelijk hulp in 80 wereldsteden, waaronder Amsterdam.

5. Bijbelse radicaliteit

Last but not least: in Redeemer zie je hoe het principe van ´double listening´ werkt. Er wordt intens geluisterd naar de Bijbel én naar de omringende wereld. Verschuivingen in levensvragen zijn belangrijk voor de toespitsing van de verkondiging. In de preken zul je óók merken dat de oude vraag ´hoe kan ik een goed mens zijn´ plaats heeft gemaakt voor een actuelere levensvraag ´hoe kan ik een vrij mens zijn?´ Midden in de tijd staan levert actuele en aansprekende voorbeelden uit de leefwereld van de hoorders op. Tegelijkertijd komen de Bijbelse ´essentials´ altijd in de verkondiging naar voren, theologische grondlijnen, zoals Lewis die beschreef in ´Mere Christianity´ en John Stott in ´Basic Christianity´. De verkondiging moet bijbelse theologie bevatten én voor niet-christenen volstrekt begrijpelijk zijn. Tim Keller bezig is bezig een prekenserie in boekvorm om te zetten. Maar pas nadat hij het manuscript aan 20 jonge mensen heeft gegeven, die kritisch en sommige zelfs antikerkelijk zijn en pas nadat hij hun kritiek heeft verwerkt, gaat hij naar de uitgever. De radicaliteit van de Bijbel kan immers pas echt radicaal zijn als zíj het begrijpen. Dat is tekenend!  Gerichtheid op het Woord gaat hand in hand met het diepe verlangen mensen-zonder-God aan te spreken. Daarbij is het beste niet goed genoeg.

Vlaardingen, nov. ’06, Ds. Niek Tramper  

Preek Grote Kerk Vlaardingen 29 jan 2006

Een van de bijzondere dingen in dit gedeelte is dat God zich bemoeit met mensen buiten Israël. Kennelijk draagt God ook zorg voor mensen buiten de gemeente. Daarom staat deze geschiedenis in de Bijbel. God is niet alleen een God van het Joodse volk, maar hij bemoeit zich ook met een Syrische legeraanvoerder. God is niet alleen de God van Israël, maar van alle volken. Daarom begin de Bijbel niet met de roeping van Abraham als stamvader van Israël, maar bij de lijsten van de volken van de aarde. Zij behoren God toe, ook al zijn ze van hem afgevallen. Daarom hebben bijna alle profeten van Israël geprofeteerd over de omliggende volken. God is wel bezig om Zijn reddingsplan te voltooien met Israël, maar het gáát om de volken van de aarde. Daarom zegt de apostel Paulus ook dat God niet wil dat mensen verloren gaan, maar dat alle mensen zalig worden en tot kennis der waarheid komen.

Daarom heeft God soms heel persoonlijk bemoeienis met mensen buiten de kerk. Hij spreekt op een bijzondere wijze in hun leven. Is het u wel eens overkomen dat u iemand ontmoette, die een indruk had gekregen van God? Dat gebeurt. Ik wil u daar nog eens iets van vertellen vanuit mijn vorige werk bij de GZB?

Een jaar of wat geleden bezochten we Messiasbelijdende gemeenten in Israël. In Jeruzalem vertelde een voorganger hoe hij in de VS een droom had gekregen van de Messias Jezus. Dat was het begin van een zoektocht, die er uiteindelijk toe leidde dat hij de Christus der Schriften vond, zoals die in het NT naar voren komt. Maar hij was niet de enige. In Tel Aviv ontmoetten we een voorganger die iets dergelijks had meegemaakt, en ook in Haifa. Maar het zijn niet alleen Joden (die behoren nog tot Gods oude bondsvolk), het zijn ook moslims, die hiervan getuigen. Verschillende ex-moslims ontmoet die aangeraakt waren door het lezen over Jezus in de Koran, of door een droom. Die daarna een radioprogramma horen, dat ineens herkenning oproept en gaan zoeken. Ze zoeken christenen op omdat ze meer willen weten over Jezus. Ik herinner me dat we in Iran waren en de moslim studenten als vliegen om ons heen zwermden.

Maar het gebeurt ook in onze samenleving. Vaak door een ingrijpende gebeurtenis. Zoals iemand me pas vertelde over een ziekenhuis opname. Nooit moeite gehad, altijd sterk, en dan ineens niets meer kunnen, geveld zijn. Dan brengt God een mens soms tot nadenken, tot het lezen van de Bijbel.

Zo was het ook bij Naäman. Er wordt van hem verteld dat hij groot was, de rechterhand van de Syrische koning, een held. We zien verderop dat zijn knechten hem als ´vader´ aanspreken. Hij was niet alleen gerespecteerd, maar ook geliefd. Maar dan één woordje wordt erbij gezegd: melaats. De lepra heeft zich meester van hem gemaakt. Zijn huid en ledematen worden langzaam maar zeker opgegeten door een bacterie en daar kan deze geweldige man niets tegen doen. Ziet u het voor u: machtig en tegelijkertijd zó kwetsbaar. Een vrij mens, tegelijkertijd gebonden door een vreselijke ziekte, die zijn leven steeds meer is gaan beheersen.

Eigenlijk is die man een symbool van de wereld van succes, waar je tegen op kijkt. Machtige mensen, rijke mensen, gezonde mensen die het gemaakt hebben in het leven. Een economie waar alles op winst staat. De skyline van Rotterdam, in al zijn trots. Maar je moet er wel doorheen kijken. Veel mensen dragen een donker geheim mee, kwetsbaarheid, van binnen worden opgegeten. Doch melaats! Zo zag Jezus de schare: allemaal zelfbewuste mensen. Maar hij zag ze als schapen zonder herder.

Van de krijgsoverste verschuift het beeld naar de slavin in het huis van Naäman. Een jong meisje, zonder naam, meegenomen door Syrische benden. Onvrijwillig vastgehouden. Wat heeft dat kind al geweld meegemaakt. Zij is het tegendeel van Naäman. Maar tegelijkertijd valt haar innerlijke vrijheid op.

• Door alles heen heeft zijn het geloof in de God van Israël vastgehouden. Ze heeft niet gezegd: God heeft mij verlaten in dit land.
• Op de een of andere manier heeft ze de situatie aanvaard, dat heeft ruimte gegeven om het goede te zoeken voor de mensen om haar heen. Ze  heeft geen rancune. Hoezeer had ze kunnen zeggen: laat die man lijden. Nu krijgt hij ook zijn deel!
• Ze heeft de moed gehad om over haar geloof van thuis te praten; ze schaamt zich er niet voor om over de profeet van God te beginnen. De schrijver stelt haar eigenlijk tegenover koning Joram, bij wie Naäman later terecht komt. Die denkt niet eens aan de profeet. Die is eerder in paniek, en denkt dat de Syriërs hem in de val willen lokken.

Het getuigenis van het meisje heeft grote gevolgen. Het is opvallend dat zo´n bevelhebber het advies van zijn slavin opvolgt. Misschien zit daar ook wel de overredingskracht van zijn vrouw tussen. God brengt hem op de knieën. Die grote man moet heel wat lessen leren. Ook dat de profeet Elisa niet eens naar buiten komt om hem de handen op te leggen. Nee, gewoon je 7 keer (het getal Gods) wassen in die vuile Jordaan. Wat een les in nederigheid, een les ook dat het niet gaat om de profeet van God, maar om de God van de profeet (vs. 11). Hij die gewoon is bevelen uit te delen, wordt door een knechtje van de profeet gezegd wat hij moet doen. 

U hebt zich misschien afgevraagd: komt Naäman nu tot geloof? In zeker zin wel: vs 15. Nu weet ik…Hij erkent de God van Israël als de hoogste. Hij wil de God van Israël ook vereren (vs. 17). Het blijkt ook uit zijn wens om een hoeveelheid aarde mee te nemen. Maar daaruit is ook duidelijk dat hij nog veel niet weet. Hij denkt dat Gods macht alleen beperkt is tot het gebied van Israël en daarom wil hij iets van dat gebied meenemen. Zo dachten de heidenen. De goden zijn gebonden aan hun territorium, ook de God van Israël. Zo denkt deze man ook. Hij zegt erbij: De Heere moet het me maar vergeven dat ik ook mijn plichten heb tav mijn koning. Ik moet hem begeleiden in het huis van Rimmon, de god van de Syriërs. Als ik dat dan uiterlijk doe, dan weet de Heere toch hoe ik tegenover Hem sta.

En wat zegt Eliza? Man ben je wel goed bij je hoofd? Nee, Ga in vrede. Eliza heeft er geen uitspraak over gedaan, dat die man iets fout deed. Hij heeft het in Gods hand gelaten. Als de Heere zo bezig is met een mens, dan zal Hij daar zelf ook wel voor zorgen. 

Wat is de taak en de plaats van de gemeente?

1. Allereerst dat we niet zijn voor onszelf, maar voor de wereld om ons heen. Anders zou God zijn gemeente wel van deze aarde roepen. God is nog niet klaar met de wereld, met de volken, ook niet met de mensen om ons heen. Dat moeten we bedenken als we op school zitten, in de trein of in de bus. Zou het zo kunnen zijn dat God zich bemoeit met degene die tegenover me zit of die naast me zit? Of hebben we die ander al afgeschreven omdat hij anders is en doet dan wij? Soms is de kerk een sta-in-de-weg voor Gods weg. Omdat mensen aankloppen, maar ze worden scheef aangekeken, of de gemeente is veel te druk met zichzelf of de interne problemen. Dan hebben we niets van het hart van God begrepen en van zijn bedoeling met deze wereld, vanaf het begin van Genesis, tot aan het eind van Openbaring (de volken brengen hun eer in het nieuwe Jeruzalem).

2. De slavin vertelt eenvoudig van de plek waar heling te krijgen is. Dat gelóóft ze eenvoudig, ondanks haar situatie. Ze is de verbittering voorbij. Ze laat iets van God zien op de plek waar ze tegen wil en dank gebracht is. Omdat ze geen rancune heeft, worden haar woorden serieus genomen. Het meisje legt ook met haar houding getuigenis af. Dat is nu de taak van de gemeente. God maakt mensen zoekers, dat kunnen wij niet doen. God opent harten en deuren. Dat kunnen wij ook niet, maar wel: de weg wijzen, als ze met de nood van mensen worden geconfronteerd. Zoek de zoekers! En die komen er steeds meer. Niet krampachtig gaan evangeliseren. Maar open zijn om de ander te wijzen op God die kan bevrijden van de melaatsheid, juist de melaatsheid van de ziel. Ik denk dat zoals hier God hierbij vooral jonge mensen inschakelt. (Soul Survivors: 3500 mensen bij elkaar; Taizé, wekelijks duizenden jongeren)

3. Wij zijn een schakel in de ketting die God maakt in het leven van mensen. Meestal niet de laatste. We moeten heel veel aan God overlaten. Niet iemand tot onze gedachten proberen over te halen (Jehova´s getuigen) of onze principes. Maar iemand de tijd geven. God moet het doen, van binnen uit.

4. Genezing is hier de weg tot erkenning van de God van Israël. We kunnen er zeker van zijn dat de genezing van Naäman slechts een klein stukje van Gods heilsweg is. Steeds meer komen mensen op onze weg die genezing (waar artsen niets meer kunnen doen) en bevrijding (van gebondenheid, waar geen ziekenhuis iets kan uitrichten) nodig hebben. Genezing is een geheim van God, maar God gebruikt het om Zijn Koninkrijk te doen komen. (Verhaal Verkuyl).

Amen

https://schatkamer.beeldengeluid.nl/serie/2101608030024838631/dichtbij-de-bron/aflevering/2101608120104275431

ACO-Fellowship Retreat 12 October 2005

1. Today I want to reflect with you on the missionary nature of the (local) church and its consequences for being a church in the actual society with all its challenges.

Two observations:

• Protestants generally are better in defining comparing to acting. The main question is not: ´who are our neighbours? ´ But: ´to whom we are neighbours? ´
• In the NT we can hardly find any exhortation to the congregation to evangelise. Does the apostolic calling to be a witness to the nations include the missionary calling of the entire church?  

2. Starting point John 20: 21:

Peace unto you, as the Father has sent Me, I send you. 

In this passage three items: the promise of peace, the call to mission and the gift of the Holy Spirit. This is underlined in the Gospel of John by the appearance of the risen Lord at the shore of the lake of Tiberias (ch. 21). The appearance of Jesus to the disciples both reveals the power of his resurrection and the signs of the cross (vs 20).

The missionary nature of the church is grounded in the missionary character of God, the Father, God the Son, and God the Holy Spirit. But in Johns Gospel the missionary context is clearly the whole world. (1:4, 9, 29; 3: 16; 4. 42; 8:12; 10:16; 16:8 etc.).

3. In dealing with the missionary nature of the church the Dutch missiologist/anthropologist Johannes Blauw formed his model of the centripetal and centrifugal model of mission in the OT and NT. In the context of Johns gospel this still is useful, because it relates the mission of Jesus to the calling of the chosen people of God.

Our conclusion must be that as God is a sending God, his church cannot help in being a sent and a sending church. So the church has a double identity (John Stott): chosen from and chosen for.

4. How we are sent? Christ says: as the Father has sent Me. It means that Christ, the Crucified and Resurrected One, is not only the content of our mission but also the model. Christ has bridged the immeasurable gap between the ´culture´ of heaven and the ´culture´ of earth. Christ is the utter form of Gods communication, where it seemed impossible. He did not cry from heaven, but took upon Him human flesh. Gods convincing work is not in information or argumentation, but in communication.

5. What about today’s world in which we are sent?

* The tension between amor Dei and amor sui in every society. Man is seeking God and seeking him/herself. Cf Romans 1:18, 23. Gods glory transformed in superstition. When the truth is suppressed, slavery will enter. Adoration makes slaves. When we adore we become ´look-alikes´ of what we adore. To become Christian is to become human. But Christians do not have the monopoly of the amor Dei.

* We have to look for ´common ground´ in the amor Dei when we deal with non-Christians.

* We are called to unmask idolatry and might start with the dehumanizing factors in our society (cf. Tom Wright, New tasks for a Renewed Church). We cannot do this without seeing the dehumanizing factors in our (Christian) context.

6. ´The hermeneutics of a cat is a mouse; the hermeneutics of the Gospel is the congregation´. If a Muslim comes to the church, does he say: ´I lost my family, but I found back business meetings´?

In the secularized inner-city context, I see many changes. These are symptoms of a major change from a traditional worldview and life pattern (people grown up within clear norms, expectations and social structures) to a secular(post-modern) pattern and life style (without barriers, creative, subjective, anti-authoritative). 

7. My congregation in Vlaardingen consists of a mix of traditional and secularized people. The missionary calling of the church can be hindered by both ´churchly´ and ´worldly´ idols.

Our context:

• a mix of fluid social structures, plural society, much in individualism and loneliness.
• family structures changed: small families, many singles.
• ´fight models´ to establish positions
• not many educated people; more emotional comparing to rational.

8. What does it mean for my work as pastor and for the congregation to be called as a witness in today´s society?

* communication rather than information

* celebration rather than argumentation

* holy life (and holy love) rather than holy doctrine

* human condition as creature rather than human condition as sinner.

I do not say that the one is more than the other, but the starting point is different. The emphasis might more on the epistle of Galatians (free from slavery) comparing to the epistle of the Romans (guilt and atonement). Both are necessary. Main question: what are deep motives of people, what are their (and our) idols? Can we make clear that people without Christ are slave of their selves, their ideals, their quest for identity etc. 

In Vlaardingen we use several opportunities (by ´falling and standing´):

• Sunday service and preaching
• Alpha courses
• Open House and meals for the lonely
• Small services during the week
• Late Night Service
• Funerals

9. Summarized: our missionary task today:

* unmasking motives (between the amor sui and the amor Dei). In the ME-context should be added: the amor familiae.

* presenting a new life perspective in Christ, in His cross and resurrection.

Niek Tramper

Vlaardingen 12-10-05

Soteria, April 2026

Niek M. Tramper

De populariteit van het boek van Dan Brown De Da Vinci Code is geen massale bevlieging. Het is één van de symptomen van een nieuwe ´stabiliteitslaag´ in onze cultuur. Met ´stabiliteitslaag´ bedoel ik een megatrend, een karakteristiek cluster van waarden dat het denken en voelen van de meeste mensen een zekere veiligheid, een onbewuste legitimering verschaft. De herleving van spiritualiteit en religiositeit in alle denkbare schakeringen valt misschien wel het meest in het oog op het bonte palet van een veranderende samenleving. De gnostische zoektocht naar de ´ware´ Jezus in de Da Vinci Code (verder aangeduid als DVC) past hier perfect in. De ´nieuwe´ religiositeit stelt de christelijke kerk van het Westen voor nieuwe missionaire vragen.

Inleiding

In dit artikel probeer ik eerst een schets te geven van het geestelijk en cultureel klimaat, waarin een boek als de DVC zo aanslaat. Is er sprake van een omslag, een trendbreuk die zich al decennia lang aan het voltrekken is in de Westerse cultuur of gaat het slechts om een ´hype´? In ieder geval betekenen die verschuivingen voor de christelijke gemeente niet alleen bedreigingen maar ook nieuwe kansen.

Vervolgens komt een viertal grondhoudingen binnen de christelijke kerk tegenover nieuwe trends ter sprake. Het gaat hierbij niet om intuïtieve, maar om theologisch doordachte houdingen. Eén daarvan, de ´theologia viatoris´, bepaalt de missionaire leerervaring rondom het verschijnen van de DVC, waarmee het artikel afsluit. De deur naar een boeiend gespreksplatform gaat royaal open. Tegelijkertijd wordt juist hier duidelijk hoe groot de kloof is tussen het Evangelie van kruis en opstanding en postmoderne religieuze mensen.

I Contouren van trendverschuivingen

Om de actuele renaissance van religieus besef te begrijpen, is het nodig dieper in te gaan op de maatschappelijke en culturele omslag van de afgelopen veertig jaar. Ik doe een poging de contouren daarvan te schetsen aan de hand van de verschuiving in waarheidsbegrip.
 

Verschuiving in ´ervaren waarheid´

Aan het begin van de zeventiger jaren van de vorige eeuw was de sfeer aan de universiteiten grimmig. Als jonge biologiestudent kon ik dagelijks de degens kruisen met overtuigde socialisten, liberalen en milieufanaten. We beleefden de nadagen 1968, het jaar dat studenten, geïnspireerd door hun neomarxistische profeet Marcuse, de Sorbonne bezetten. Tot halverwege de jaren zeventig werden waarheidsclaims in scherpe debatten uitgevochten. De politieke, maatschappelijke en godsdienstige ´zuilen´ waren krachtig en rationele argumenten essentieel bij het overtuigen van andersdenkenden.

In de loop van de zeventiger jaren vindt een duidelijke trendverschuiving plaats in de richting van waarheid als relatie. Persoonlijke betrokkenheid bij de waarheid wordt belangrijker dan waarheid-an-sich. De maatschappelijke zuilen verliezen impact. Niemand kan de ´plain truth´ claimen, op z´n hoogst een stukje ervan. Mensen stellen meer belang in de (uit)werking van een overtuiging dan de waarheid ervan. Waarheid is de ´ervaren waarheid in relaties en communicatie.

Daarmee hangt een andere trend samen die zich in de loop van de tachtiger jaren sterk maakt: waarheid als ik-beleving. Het zijn de jaren van de ongebreidelde cultivering van de persoonlijkheid; de aandacht voor de zelfontplooiing en zelfverwerkelijking. Politiek ontwikkelt zich daarbij als een schouwspel van persoonlijkheden, theater dat door de moderne media in elke huiskamer kan worden opgevoerd.

Het vormt de voedingsbodem voor een nieuwe trend in de jaren negentig: waarheid als religieuze beleving. De comeback van religie in de samenleving is opvallend. Twintig jaar geleden publiceerde een krant als de NRC nauwelijks of nooit over geloof en godsdienst. Nu bijna dagelijks. Dat heeft niet alleen te maken met de renaissance van de fundamentalistische Islam. Ook het christelijk geloof komt in allerlei schakeringen voor het voetlicht van de seculier pers. Inderdaad lijkt er sprake te zijn van de ondergang van het atheïsme. Alternatieve spiritualiteit doordrenkt de samenleving: engelengeloof, gnostiek, eigentijdse vormen van hekserij, geneeswijzen, paranormale gaven en geneeswijzen. Hierin past de hausse rondom de boeken van Harry Potter en recentelijk de enorme publieke aandacht voor de DVC.

Hoe nieuw is al dat nieuwe?

Deze veranderingen betekenen m.i. een (gedeeltelijke) terugval in oude ´waarden´. Heeft de ´cultuur van het narcisme´ niet veel weg van de laat 19^e eeuwse romantiek, vermengd met een flinke scheut modern existentialisme? De nieuwe religiositeit is lang zo nieuw niet, als ze zich voorwendt. Het Nieuwe Tijds denken grijpt terug op de oude gnostiek van de eerste eeuwen. Met engelen en heksen verrijst het bijgeloof weer uit de krochten van de Middeleeuwen. Ook de DVC hanteert een oude formule, namelijk het zoeken van de heilige graal, gestoken in een eigentijds jasje. De wereld van ridders heeft nu plaatsgemaakt voor die van rivaliserende wetenschappers, rechercheurs, mobiele telefoons, straalvliegtuigen en Zwitserse bankgeheimen.

Blijkbaar is er nog niet zo veel nieuws onder de zon. Betekent de omslag van de afgelopen veertig jaar, die vaak op één noemer wordt gebracht met de term ´postmodernisme´, nu een fundamentele wijziging van het paradigma, zo iets als de overgang van de Middeleeuwen naar de tijd van de Verlichting? Het is allemaal te vers om te kunnen spreken van een fundamentele paradigmaverschuiving. De geringe originaliteit in de trends legitimeert de conclusie dat de christelijke gemeente niet al te veel haast moet maken om haar missionaire praktijk af te stemmen op de laatste trend.  

De christelijke kerk verschuift wel mee

Trendverschuivingen laten de christelijke gemeente niet ongemoeid. Nadenken over verandering is voor veel gemeenteleden vaak enorm bedreigend. Maar ook de gemeente verandert, of zij nu wil of niet.

Het is dan ook niet toevallig dat in de jaren 90 de (populaire) theologie zich concentreert op de psychische en geestelijke ontwikkeling; dat talloze christelijke boeken verschijnen over innerlijke genezing en groei, psychische gezondheid etc.; dat niet de menswording van God, maar de menswording van de mens hét thema is, zowel van de ´moderne´ als van de evangelicale theologie. De ongekende aandacht voor christelijke spiritualiteit in de afgelopen tien jaar zal ook niemand ontgaan. De woestijnvaders staan weer in de belangstelling. De boeken van Anselm Grün en Henri Nouwen zijn bestsellers. Er is grote interesse voor geestesgaven, maar ook voor visioenen en engelenverschijningen.

II Een theologisch doordachte respons

Een persoonlijke en betrekkelijk naïeve reactie op trendverschuivingen, waarbij we intuïtief, biddend, luisterend naar de Schriften onze weg als christen zoeken in de wereld, is m.i. niet afdoende. Het moet gaan om een theologisch doordachtehouding en een samenhangend kerkelijk beleid, die houvast geven bij de missionaire presentie van de kerk in de veranderende samenleving. De DVC biedt een unieke kans voor wat ik hieronder beschrijf als de theologia viatoris, een theologisch geïnspireerde missionaire benadering met als leidraad het concept van de wandelaar, die met zijn tijdgenoten meeloopt. De kansen en beperkingen van deze theologie van de wandelaar wil ik duidelijk maken met een praktische leerervaring. Eerst moeten we het reliëf ervan scherper voor ogen krijgen door de afgrenzing naar drie andere benaderingen.

Respons in viervoud

De missionaire presentie van de christelijke gemeente in de sterk veranderende West-Europese samenleving is m.i. terug te brengen tot vier theologische grondhoudingen.

1. bestrijden (theologia adversaria – theologie van de antithese)

2. ontkennen (theologia distantiae – theologie van de afstand)

3. ontmoeten (theologia viatoris – theologie van de wandeling)

4. omarmen (theologia acceptionis – theologie van de aanvaarding)

Geen van deze vier kan gemist worden, maar niet elk is nuttig op elke moment. Alle vier zijn ze te vinden op het veelkleurig palet van de christelijke kerk in Nederland. Soms werken ze elkaar tegen, bijvoorbeeld als sommige gemeenteleden sterk op de lijn van de antithese zitten en anderen op de lijn van de ontmoeting.

1. Theologie van de antithese.

Deze (theologische) houding is gericht op het ontmaskeren van het heidendom, het demonische en antichristelijke in onze cultuur. Met afgoden kun je niet marchanderen die moet je aan de kaak stellen. Dat betekent de confrontatie aangaan, zoals Israëls profeten tegen de gangbare opvattingen in de oud- Israëlitische samenleving ingingen. In elke samenleving is immers de neiging aanwezig om de Onzichtbare te verruilen voor het zichtbare. Ook de apostelen gingen scherpe confrontaties aan met de dwaalgeesten van hun tijd. Opvallend is dat die juist het scherpst waren binnen de gemeenschap van Gods volk. De wolven komen niet van buiten af, maar van binnen uit. ´Idols of our time´ moeten vooral ontmaskerd worden als ze zich toegang willen verschaffen tot de christelijke gemeenschap. Men kan de samenleving zijn duisternis niet verwijten, maar wel kan men de gemeente verwijten waarom het licht zo zwak schijnt of het zout zijn werk niet doet. Christelijke apologeten, vanaf Tertullianus in de vroege kerk tot aan Alister McGarth en Michael Green in onze tijd toe, zijn spraakmakende theologen van de antithese.

Het kan de theologia adversaria nooit om een oppervlakkige beoordeling of demonisering van de cultuur gaan, zoals de botte verwerping van de seksualisering van het mensbeeld, of die van de toegenomen aandacht voor wicca´s. Vruchtbaarder is het dieper te peilen: de onderliggende vraag naar God, het verlangen naar God dat zijn uitweg vindt in de afgoden van onze tijd. De antithese is alleen effectief als die diep genoeg geboord heeft. Een vruchtbare antithese schaft niet af, maar heft op.

2. Theologie van de afstand.

Als wij de afgoderij in de cultuur bestrijden blijft die toch grotendeels onze agenda bepalen. De apologeet moet vaak het instrumentarium van zijn tegenstander gebruiken. De theologische houding van de distantie helpt ons te concentreren op wat werkelijk belangrijk is: het gebed, de liturgie, het horen van de Schriften, de omgang met God. Wie denkt niet aan de woorden van Jesaja. ´Ga heen, mijn volk, ga in uw binnenste kamers, en sluit uw deuren na u toe..´(Jes. 26 vers 20). Het is het hoofdthema van de eerste Petrusbrief. De theologie van de afstand zoekt geen confrontatie, en ook geen getuigenis in de wereld. Nadenken over trends en het bestrijden ervan kan enorm afleiden en vermoeien. De concentratie op de kerntaak van de gemeente: lezen en uitleggen van de Schriften, onderhouden van gebed en liturgie draagt al voldoende getuigenis in zich. De gemeente is een tegencultuur in de wereld die niet nader uitgelegd hoeft te worden.

De theologie van de afstand kan nooit een ´gemakkelijke, conservatieve respons´ op de cultuur zijn. De geur van de veranderende cultuur dringt immers door de spleten en kieren van elk orthodox, reformatorisch of evangelisch bastion. Bovendien is neutraliteitnooit lang vol te houden. Als de gemeente zich niet met de wereld bemoeit, zal de wereld zich wel met de gemeente bemoeien. De toewijding aan God en de distantie van de cultuur lokken reactie uit. De wereld vraagt verantwoording. De theologia distantiae bepaalt de gemeente bij haar roeping dicht bij God te leven, en vroeg of laat brengt dat lijden mee. De eerste aanklacht is meestal die van sektariër, spelbreker; het gebrek aan loyaliteit aan de samenleving of aan de natie. Er valt veel te duchten van de tolerantie-ideologen, wanneer zij komen met de beschuldiging van intolerantie. De theologia distantiae impliceert de opdracht tot marturia: het lijden, de verwerping, de verguizing, de vervolging als gestalte van getuigenis.

3. Theologie van de wandeling.

Het is de theologia viatoris die de ontmoeting zoekt met de tijdgenoten buiten de gemeente. Het gezamenlijke wandeling is er één van luisteren en spreken, zoals Jezus optrekt met de ontmoedigde wandelaars op de weg naar Emmaüs. En route passeert men verschillende stations: 1. De verkenning van wat de ander beweegt. Hij of zij wordt niet aangesproken op zijn uiterlijk of gedrag of uitingen, maar op de motieven, de grondhouding. 2. Het zoeken naar ´common ground´, de basis om elkaar te verstaan, de wederzijdse herkenning. 3. De ruimte die ontstaat voor het wegnemen van misverstanden, puin van onbegrip en negatieve ervaringen opruimen. Wij krijgen nieuw inzicht, maar we verschaffen ook nieuw inzicht. 4. Het moment waarop we kunnen overtuigen, omdat elke redelijk denkend mens waarheid en betrouwbaarheid verlangt.

Vroeg of laat komt de theologia viatoris echter bij de grens te staan, de oever van een rivier. Aan de ene oever begrijpen, delen, verhelderen en overtuigen we. Op de andere oever getuigen we. Dan is daar ineens de onbegrijpelijkheid en aanstoot van het kruis, het onmogelijke en onwerkelijke van de Opstanding. Er is geen vaste oeververbinding; we moeten de rivier oversteken. Dan is de predikant die lang met de familie is meegelopen,  en die ook de verkondiging van zonde en genade, kruis en opstanding serieus neemt, een spelbreker op de begrafenis, waar de geliefde dode neergezet wordt in een self-made paradijsje, want ´u hebt het hier op aarde toch goed gedáán. En het tuintje waar u zo van hield, zal daar toch ook wel zijn.´

4. Theologie van de aanvaarding.

De theologia acceptionis ziet in de culturele en maatschappelijke veranderingen positieve ontwikkelingen en verwelkomt die als uitdrukking voor een nieuwe manier van geloven. Naast elementen die vijandig staan tegenover het christelijk geloof, bevat elke cultuur immers ook elementen die de expressie van christelijk waarden bevorderen, die tools leveren voor een nieuw verstaan een hernieuwd inzicht in het geloof. Zo kan men het anti-institutionele in de postmoderne samenleving heel negatief beoordelen. De kerk als instituut raakt immers ´uit´. Tegelijk betekent de nadruk op de persoonlijke beleving een nieuwe kans voor een radicale vorm van geloven die jongeren aanspreekt.

De nieuwe religiositeit legt opnieuw vragen op ons bord over Gods verborgen werk in religie en religieus besef, over ´waarheid´ in volksvroomheid, over de bron van allerlei godontmoetingen, engelenverschijningen en genezingservaringen.

Integratie kan echter adaptatie betekenen. Deze benadering loopt door haar ontvankelijkheid voor de omringende wereld het risico de antigoddelijke machten binnen te halen, waardoor de gemeente van binnen uit uitgehold wordt. Een voorbeeld hiervan is de genante wijze waarop Hans Stolp populaire religiositeit annexeert in zijn publicaties en zich daarmee ontpopt als een regelrechte dwaalleraar. Een tweede voorbeeld is de poging van Frits de Lange om in het spoor van Bonhoeffer te zoeken naar een ´nieuwe wijze van geloven´, waarbij de persoonlijkheid van God wordt ingeruild voor een vorm van ´ietsisme´.

III De DVC als uitdaging voor de ´theologia viatoris´.

De DVC markeert een trend

In de hausse van de nieuwe religiositeit van het afgelopen decennium valt de Da Vinci Code in een gespreid bedje. Het boek kwam afgelopen jaar maandenlang als eerste uit de bus op de bestsellerslijsten. Als dit artikel verschijnt is ook de film uit. Men kan de schrijver een fijne neus voor wat er leeft in de Amerikaanse en West-Europese cultuur niet ontzeggen. Zijn boek is een knap brouwsel van feiten en verzinsels, van een oud thema (het zoeken naar de heilige graal) gelardeerd met kabbalapuzzels, gnostiek, anti-institutioneel sentiment en alternatieve evangeliën, gestoken in het jasje van een eigentijdse thriller vol klifhangers.

Persoonlijk heb ik me erover verbaasd dat je moeiteloos een groep bevlogen mensen bij elkaar kon krijgen om te discussiëren over dit boek, zalen vol. Wat drijft mensen om op een zomeravond in een warme zaal te gaan zitten en lezingen aan te horen naar aanleiding van dit boek? Dat is echt niet omdat het zo spannend is of literair hoogstaand. Kennelijk raakt het een gevoelige snaar, worden lezers opnieuw opgewonden vanwege hun persoonlijke religieuze zoektocht. Want de gedachte dat de kerk inderdaad de alternatieve evangeliën heeft weggestoken in de krochten van het Vaticaan of dat Jezus werkelijk getrouwd was met Maria Magdalena, is op de een of andere manier bevrijdend. ´Als aangetoond wordt dat die hele christelijke kerk van bedrog en onderdrukking groot is geworden, dan wil ik wel graag bij de bevrijdende ontknoping zijn´.

De DVC sluit naadloos aan bij de neo-gnostische trend, die de alternatieve evangeliën uit de vondst bij Nag-Hammadi (1945) weer voor het voetlicht brengt. Hier wordt een weg van verlichting geboden die voor de hedendaagse religieuze mens interessanter is dan de weg van verlossing waaraan de kerk der eeuwen heeft vastgehouden.

Reacties van christenen

Het is interessant om de reacties vanuit christelijke kring op de DVC na te gaan. Ik kan dat hier niet uitvoerig doen. De katholieke organisatie Opus Dei heeft zich fel verweerd, begrijpelijk vanwege de vele aantijgingen die expliciet in het boek staan. Op de websites van christelijke uitgevers in de Engelstalige wereld kan men talloze publicaties vinden met titels als ´breaking the Da Vinci Code´ of ´cracking the code´. Vanuit Anglicaanse evangelicale kring is een respons gekomen van Nicky Gumbel en Michael Green. Ik schaar die onder de theologie van de antithese. Hetzelfde geldt voor het boekje van Josh McDowell. Deze antwoorden zijn apologetisch en daarmee vooral voor christenen zinvol. Mc Dowell ziet de DVC als het meest unieke en uitdagende platform voor de Waarheid in de laatste honderd jaar´. Hij vindt het dé gelegenheid om duidelijk te maken hoe het nu echt zit.  M.i. peilen deze apologeten minder de gnostische, anti-kerkelijke voedingsbodem van de eigentijdse Westerse cultuur.

Antithetisch is ook het artikel van dr. S. Janse in Soteria. Hij geeft toe er met tegenzin aan te beginnen. Past een gedegen theologische repliek op zo een populair brouwsel van halve waarheden? Janse put zich uit om het boek als belachelijk af te schilderen. De sop is de kool niet waard. Het is ook geen theologisch verweer. Janse zit dichter bij de theologia distantiae, maar hij schrijft er tóch over. 

Gespreksplatform voor de Waarheid?

Ik wil het verschijnen van de DVC als casus nemen voor de theologia viatoris, een theologische wandeling met de tijdgenoten die gegrepen zijn door de eigentijdse gnostiek. Er liggen veel kansen, maar de uitkomst is misschien te vergelijken met de ervaring van Paulus op de Areopagus. Wat betekent deelname aan het gesprek rondom de DVC?

1. Om het contact niet bij voorbaat te verliezen, is het belangrijk een defensieve houding af te leggen. In de praktijk is dat heel moeilijk. De DVC bevat vele passages, waarin de kerk of het christelijk geloof op openlijke of subtiele manier in diskrediet wordt gebracht. Je kunt je snel aangevallen voelen, verontwaardigd raken, menen het Evangelie te moeten verdedigen enz. De antithese is terecht, maar we bergen die voorlopig toch op, zodat die geen struikelblok vormt in de ontmoeting. Dat is de epochè, de opschorting van het oordeel.

2. Vervolgens moeten we ons realiseren dat wij zelf kind zijn van deze cultuur. Het is niet ´wij´ tegenover ´zij´. Ten diepste herkennen we ons in onze medemensen, in hun verlangen, hun zoektocht, hun angst voor en hun verlangen naar religiositeit -ten diepste de verborgen vraag naar God-, hun moeite met het gevestigde christendom, hun allergie voor waarheidsclaims en machtsaanspraken. Als mensen enthousiast zijn over zo´n boek als de DVC proberen we te peilen hoe dat komt, wat hiervoor de voedingsbodem is, wat we ook zelf herkennen, wat we er misschien zelfs in waarderen. Zonder deze grondhouding is de theologia viatoris tot onvruchtbaarheid gedoemd. Intussen is het wel een spannend gebeuren, want openheid betekent ook principiële bereidheid om eigen meningen te herzien. Newbigin noemt dat een dynamisch waarheidsbegrip: we zijn overtuigd van de waarheid, maar er is openheid om onze mening te herzien als dat onontkoombaar is. Wij kunnen de ontmoeting niet ingaan met de gedachte dat wij de waarheid van het Evangelie moeten verdedigen. Wel met het vertrouwen dat het Evangelie óns draagt en dat de Geest ons gepaste gedachten en woorden geeft als wij hierom bidden.

De praktijk: kansen blijven beperkt

Het afgelopen jaar hebben Pieter van Kampen, mijn Nederlands Gereformeerde collega in Vlaardingen, en ik deze ´theologische wandeling´ uitgeprobeerd. Het begon met een uitnodiging voor een studieavond over de DVC. Dat liep meteen al storm. Het heeft opmerkelijk genoeg tot verschillende uitnodigingen in den lande geleid, tot in België toe, zowel uit christelijke als niet-christelijke hoek. De meeste aanwezigen waren geen (overtuigd) christen en sommigen zelfs (overtuigd) niet-christen. De patroon van die ontmoetingen was in grote lijnen als volgt: 

1. De verkenning. De gasten kwamen eerst met hún respons, wat hun had aangesproken, wat voor vragen het bij hen achterliet. Vaak enthousiaste verhalen, aangevuld met vragen aan ons adres ´hoe zit het met die alternatieve evangeliën?´ en: ´is de kerk volgens u ook vrouwonvriendelijk?´ etc. De epochè kwam hier wel van pas: je niet laten verleiden tot eenduidige antwoorden of een verdedigende houding. Met de aanwezigen probeerden we te zoeken naar common ground over wat voor soort basisvragen hier aan de orde zijn.

2. Verheldering; puin ruimen. In de lezingen die volgden probeerden we vooral puin te ruimen: allerlei merkwaardige gedachten en vooroordelen, die door het boek gevoed worden, ontkrachten; feit en fictie ontwarren. De uitleg over de gnostiek vonden mensen altijd verhelderend, evenals de uitleg over de onstaansgeschiedenis van de canon, waarom sommige boeken wel en vele (latere) geschriften niet als betrouwbaar werden beschouwd. Je kunt als theoloog mensen veel (voor hen) nieuwe dingen aandragen. Het meest fundamenteel en herkenbaar voor allen is de vraag: op welke gronden geloven wij, of nemen we iets voor waar aan? Ieder mens voelt en weet dat alles toch cirkelt om de waarheidsvraag. Het komt aan op de betrouwbaarheid van de op schrift gesteld getuigenissen. Net zoals de rechter op grond van betrouwbare indicaties een uitspraak moest doen over de aanklacht van Baigent c.s. die Dan Brown van plagiaat beschuldigden. De kerk wist al vroeg te onderscheiden tussen wat plagiaat en tweederangs was en wat theologisch hout sneed.

3. In gesprek gaan. De discussie vormde altijd het meest spannende en meest dynamische deel van de avond. Dan werden de vragen als kogels op ons afgevuurd. ´Kan ik nu van u horen: ís Jezus nu getrouwd geweest of niet?´ Of: ´Hoe weet u zeker dat de Bijbel de juiste boeken bevat?´ Of: ´De officiële kerk heeft eeuwen lang ketters vervolgd, die later gerehabiliteerd werden (genoemd werden Katharen, Bogomielen, Hugenoten), waarom kan Dan Brown dan óók geen gelijk hebben?´ Of: ´Waarom moet Jezus een verlosser zijn, als Zijn wijsheid ons verlicht?´ Onthutsend is het wel wanneer je hoort. ´Ik heb altijd al afscheid willen nemen van de kerk, maar na het lezen van de DVC weet ik het zeker.´

4. Verdieping en getuigenis. Meestal leidde de discussie van onze kant tot een zekere apologie waarom Christus niet een (gnostische) verlichter kan zijn, maar de Verlosser. Daarmee samen hangt de uitleg over de aard van het kwaad en de diepe betekenis van zonde. Ook in het boek van Brown is het kwaad: onwetendheid en onderdrukking van de ´verlichting´, en de kerk is instituut dat kennis (gnosis) onderdrukt, handlanger van het kwaad. Brown zegt het niet zelf, maar laat het wel zijn hoofdpersonen zeggen.

5. Uitnodiging. Op een uitnodiging voor een twee ronde kwamen opnieuw verrassend veel mensen. Uitgaande van de vragen van de vorige keer ging het er ons om voor deze bezoekers het Evangelie zo helder mogelijk uit te leggen. Van de supermarkt van mogelijkheden begaven we ons naar de apotheek voor het enige medicijn dat helpen kan. Ook dat is heel boeiend, maar de kloof groeit als het gaat om de exclusieve aanspraken van Jezus. Spoedig voltrekt zich een scheiding der geesten, komen ook verzet en vijandschap naar boven. Uiteindelijk blijft er dan een handvol over met wie je het gesprek kunt voortzetten of die je kunt uitnodigen voor nadere kennismaking met een oriëntatiekring of Alpha-cursus.

Verzet een plek geven

Waar komt die weerbarstigheid nu vandaan? In de eerste plaats zit die in het Evangelie zelf. Het kruis van Christus ´doorkruist´ menselijke trots en zelfbeschikking. Het zet een streep door de ´verlichte kennis´ (Kol. 2: 8 en 18). Dat is misschien de belangrijkste grens waarop we stuitten.

Met de weerbarstigheid van het Evangelie is de kous echter niet af. Het is in de tweede plaats nodig om telkens onze eigen houding te onderzoeken; of in onze opstelling, onze manier van argumenteren, onze aanspraken soms brandstof voor het vuurtje van verzet wordt aangereikt.  We merken dat de moeite van onze gesprekspartners vooral voortkomt uit vooroordelen jegens de kerk als instituut. Met name de Rooms-katholieke kerk moet het ontgelden. Alle feilen en falen wordt moeiteloos opgedist: kruistochten, banvloeken ketterjacht en brandstapels. Over Jezus zelf, en over zijn aanspraken, struikelen ze veel minder.

Vaak kwam de discussie op het karakter van het kwaad in deze wereld en de menselijke schuld. De gnostiek is tenslotte optimistisch over het uitbannen van de duisternis van het mensengeslacht en geeft alle ruimte aan een menselijk-goddelijk ´samenwerkingverband´.

Ons betoog kwam hierop neer: Als er geen God is die recht verschaft en het oordeel velt, kan de meest notoire kwaaddoener ongestraft zijn gang gaan onder het mom dat hij nog niet de vereiste verlichting heeft ontvangen. De tegenopmerking was dan: Dat oordeel moet dan eerst maar eens over de kerk gaan.

Verzet komt vooral voort uit de (postmoderne) allergie voor waarheids- en machtsclaims, omdat die worden beleefd als aantasting van de persoonlijke vrijheid. Een fundamenteel gesprek over het karakter van autoriteit en vrijheid kan veel verhelderen en ook iets van die allergie wegnemen.

De kern is: de kwestie van de gehoorzaamheid, het doen van de wil van God, de overgave aan Christus (vgl. Joh. 7:17). Om bij die kern te komen is het nodig het veld van de apologetiek te verlaten; met een open Bijbel een open gesprek te voeren over de Persoon van Jezus; te vertrouwen dat de Geest kan en wil doen wat wij niet kunnen: het openen van de ogen van het hart voor de persoonlijke schuld én de kostbaarheid van Jezus.

Conclusie

De theologia viatoris biedt een boeiend platform om in gesprek te zijn met onze tijdgenoten. De winst is dat blokkades voor de geloofwaardigheid van het Evangelie kunnen worden weggenomen. Ook bij ons moeten misverstanden worden opgeruimd. Niet-christenen zijn echt niet zo oppervlakkig als we denken. Veel mensen zijn oprecht op zoek naar waarheid. De kerk heeft in het verleden veel schuld op zich geladen, daar kun je niet zomaar overheen praten of -leven.

Het is ook winst wanneer vragen van onze gesprekspartners ons dwingen dieper na te denken over de kern van het chr. geloof (´Hoe zit het met de mensheid van Jezus; mag je Hem zo diep ´in het vlees trekken´ dat Hij ook getrouwd had kunnen zijn?; ´Waarom is het evangelie van Johannes wél, maar het evangelie van Barnabas niet gezaghebbend?´). De ontmoeting helpt ons om het Evangelie te vertolken in de taal en gevoelswereld van onze tijd.

Bij deze gespreksavonden moest ik denken aan het model voor missionaire ontmoeting van W. Freitag. Naarmate ze elkaar diepgaander ontmoeten, ontdekken gesprekspartners dat ze steeds nieuwe vooroordelen moeten kwijtraken. Ze komen elkaar nader als ze de trap-van-ontlediging afgaan. Maar beneden moet wel het kruis ter sprake komen. Dan blijkt dat er, in tegenstelling tot Freitags model, geen gemeenschappelijke bodem meer is, behalve hierin: dat het kruis het oordeel over het oude leven voor beide gesprekspartners is. De weg van de supermarkt naar de apotheek is lastig. Niemand wil zich ten diepste gewonnen geven, allerminst de Europese postmoderne religieuze mens. Het is de Geest zelf die ons en onze religieuze tijdgenoten overtuigt van het ene nodige, maar Hij heeft daar een harde dobber aan. 

(Ds. ir. N.M. Tramper is predikant te Vlaardingen)

Vlaardingen, Grote Kerk  9-10-2005

Een openlijk conflict

Conflicten zijn niet fraai, maar soms wel nodig. Dit openlijk conflict in de jonge kerk gaat om een heel cruciaal punt. Kunnen heidenen (niet-Joden) zo maar door het geloof en in de doop behouden worden; moeten ze zich ook niet houden aan de besnijdenis en voorschriften van de Thora? Behoud is door genade, maar is het daarbij niet nodig ´credit op te bouwen bij God´?

Conflicten onontkoombaar

Conflicten en ruzies kunnen we niet vermijden (soms mág het ook niet). Hoe wil God dat we ermee omgaan? Satan gebruikt conflicten om verbittering, haat, verwijdering en blijvende verdeeldheid te zaaien. Hij heeft ook in de (Protestantse) kerk al veel gewonnen. De Heilige Geest brengt mensen tot overleg, gesprek, tot (nieuw) inzicht en tot wijze besluiten.

De bijdrage van Petrus in de vergadering

Het conflict was aanvankelijk een fors meningsverschil tussen Petrus en Paulus (Gal. 2). Paulus schreef mogelijk de Galatenbrief na zijn eerste zendingsreis op weg naar deze vergadering. Petrus ging eerst mee met de Judaïsten (bekeerde Farizeeërs), maar kwam er later op terug. Hij legt in de vergadering de nadruk op Gods werk:

• God heeft mij uitgekozen om getuige te zijn (vs 7)
• God gaf de heidenen de Geest onvoorwaardelijk, zie bijv. de bekering van Cornelius in Hand 10 (vs 8).
• Hij zuiverde hun en onze harten door het geloof in de genade van Christus.(vs 9)
• Wij mogen daarom anderen geen juk opleggen dat we zelf niet eens kunnen dragen. (vs 10)

De bijdrage van Jakobus in de vergadering

Jakobus (de broeder van de Heere Jezus en de schrijver van de Jakobus-brief) geeft leiding aan de vergadering. De conclusies.

• God heeft de heidenen genade heeft gegeven en dat zonder besnijdenis en wet. Er is goed geluisterd naar de verhalen van Paulus en Barnabas (vs. 12 en 14)
• Er zijn duidelijke aanwijzingen in de Schrift (vs 15). Hij citeert Amos 9:11,12.
• Er wordt geen nieuwe last opgelegd; wel wordt de heiden-christenen gevraagd rekening te houden met hun Joodse broeders en zusters. (vs. 19 en 20).

Een brief en persoonlijke ondersteuning

In een brief wordt de uitkomst van de vergadering vastgelegd, maar Judas en Silas worden meegestuurd om die toe te lichten. Naast het juk van Christus wordt er geen nieuwe last opgelegd. Alleen wordt de heiden-christen gevraagd zich te onthouden van: wat aan de afgoden geofferd is, van bloed, van verstikt vlees en van hoererij. Het gaat hier om ´evangelische richtlijn´, een signaal dat een getuigenis is naar Joden en heidenen.

De gevolgen

De uitkomst van dit alles: blijdschap over de bemoediging. In 2 Kron. 10 zien we het omgekeerde. Koning Rehabeam kiest voor het advies van de jongeren, die zeggen: je kunt beter de lasten verzwaren, want straks kun je niet meer terug. Dan zegt hij: ´Mijn pink zal dikker zijn dan mijn vaders middel!´ Gevolg: verharding, tweedracht en scheuring.

De Heilige Geest werkt óók in een vergadering!

Ja, als er geluisterd wordt: naar elkaar en naar het Woord en als de besluiten ook opgevolgd worden. Wat nemen we hiervan mee?

• Elkaar geen nieuwe last of wet opleggen. Christus heeft de last gedragen. Wij zijn zelf ook zondaars die van genade moeten leven.
• Spreken en handelen niet volgens het principe van de wet (die het juk meebrengt, kramp, vrees, verwijdering), maar het principe van de Geest (die brengt tot verantwoordelijkheid in vrijheid, mildheid en aantrekkingskracht).

Vanuit de liefde moeten we ook zeggen hoe het wél moet. Een regel vaststellen om geen aanstoot te geven of elkaar te beledigen. Wie van de goedertierenheid houdt, houdt ook van de waarheid, want ze zijn broeders. Wie van de gerechtigheid houdt, houdt ook van de vrede want ze zijn zusters (Ps. 85). We moeten een leeuw zijn als vrije genade van God wordt bedreigd, maar een lam als we anderen naar de Herder willen leiden. Ds