Inleiding in het Evangelie van Johannes en de brieven van Johannes. Gouds Leerhuis, oktober 2013
Johannes: apostel, evangelist en pastor
Noch in het Evangelie, noch in de brieven van Johannes vinden we de naam Johannes. Toch is er geen reden te twijfelen over het auteurschap van de apostel Johannes, één van de eerste leerlingen van Jezus, zoon van een visser uit Kapernaüm. In de geschiedenis van de kerk is al vroeg aangenomen dat de schrijver van de brieven dezelfde is als de schrijver van het Evangelie, namelijk ‘degene van wie Jezus veel hield’ (Joh. 21: 20 – 24). In de vroege kerk was tamelijk onomstreden dat dit de apostel Johannes betrof, die lange tijd in Efeze werkte en door keizer Domitianus verbannen werd naar Patmos. De eerste melding dat de apostel Johannes de auteur is van het Evangelie vinden we bij Irenaeus, bisschop van Lyon in de 2e helft van de tweede eeuw, en afkomstig uit Klein-Azië. Hij zegt in Adversus Haereses (III, 1,1): ‘ Vervolgens heeft ook Johannes, de leerling des Heren die aan zijn borst rustte een evangelie het licht doen zien, terwijl hij te Efeze in Asia verbleef.’ (geciteerd bij J.P Versteeg, Evangelie in viervoud, p. 95).
In de eerste pastorale brief valt op dat de schrijver heel direct en concreet met Jezus in aanraking is geweest (1:1). Hij moet wel één van de discipelen zijn geweest. Daarnaast zijn er veel parallellen tussen het Evangelie en de brieven. De tegenstellingen ‘licht-duisternis’, ‘waarheid-leugen’en ‘leven-dood’ komen zowel in het Evangelie als in de brieven scherp naar voren. De brieven vormen een concretisering van de woorden van Jezus in Het Evangelie: ‘dit is Mijn gebod dat u elkaar liefheeft’. Al met al is het tamelijk onomstotelijk dat de apostel Johannes de auteur is van zowel het Evangelie als de brieven.
Zeer waarschijnlijk zijn de pastorale brieven geadresseerd aan de gemeente van Efeze, waar Johannes lang heeft gewerkt. Hij heeft ze vermoedelijk geschreven in de beginperiode van zijn verbanning, rond het jaar 85. Johannes spreekt herhaaldelijk van ‘mijn kinderen’ en ‘mijn geliefden’. De apostel is als een adelaar, die graag bij zijn jongen blijft die nog niet vliegen kunnen, maar die niet bij het nest kan. De adelaar is in de kerk altijd hét symbool van deze apostel en pastor gebleven. Hij schrijft vol vaderlijke bezorgdheid aan zijn geestelijke kinderen, die meegesleept dreigen te worden door de fraaie bespiegelingen van dwaalleraren.
Johannes’ tijdgenoten en wij
Voor wie heeft Johannes zijn evangelie en ook zijn brieven geschreven? Het is opvallend dat hij in de keuze van zijn begrippen duidelijk aansluit bij de Hellenistische cultuur. Dat zou erop kunnen wijzen dat Johannes’ doelgroep vooral de niet-Christelijke lezers waren, vertrouwd met Griekse begrippenkaders. De evangelist zelf laat zijn doel duidelijk weten: ‘dit is geschreven ‘opdat u gelooft dat Jezus de Christus is, de Zoon van God, en opdat u, gelovend, het leven hebt in Zijn Naam.‘ (20:31). Het woord ‘geloven’ dat vaak voorkomt in dit Evangelie kan op twee manier uitgelegd worden: 1. ‘blijven geloven’, ‘het geloof bewaren; en 2. ‘tot geloof komen’. Versteeg zegt dat op tekstkritische gronden de eerste lezing de voorkeur heeft (a.w., p. 103) en dat ook verondersteld mag worden dat niet alleen Johannes, maar ook zijn lezers de andere Evangeliën kenden, in ieder geval dat van Marcus. De spits is dan de oproep van Johannes aan de gemeente om te blijven bij het Woord van Christus. Het gaat om de versterking van het aangevochten geloof. Johannes schrijft daarbij polemisch, hij gaat in verzet naar drie kanten toe: 1. Naar de Joden die hardnekkig ontkenden dat Jezus de Zoon van God is. 2. Naar de aanhangers van Johannes de Doper. Hij was namelijk het licht niet (1:8), hij was de Christus niet (1:20; 3:28). Hij was slechts de vriend van de bruidegom (3:29). Uit Handelingen 18 en 19 weten we dat Johannes de Doper veel aanhangers had. Apollos (Hand. 18: 24) was er één van, en niet de minste. Deze Apollos kende de weg van de Heer, maar hij wist weinig of niets van het werk van de Heilige Geest. 3. Naar de gnostische stromingen toe, die religieus bewustzijn propageerden, maar het niet nauw namen met de liefde voor de naaste. Alle drie deze stromingen hadden hun invloed op de gemeente en ze verklaren de polemische fronten in het vierde Evangelie en de brieven.
De tweede opvatting over ‘geloven’, namelijk ‘gaan geloven’, lijkt te worden verkozen in de Goudse (Naardense) Bijbel. Johannes 20:30 luidt daar ‘..opdat ge zult geloven…en opdat u die dit gelooft leven hebt in zijn naam!’ Dan ligt de doelgroep van het Evangelie in de Grieks-heidense wereld. We kunnen bij de eerste lezers van het Evangelie denken aan en wijd publiek, met religieuze en filosofische belangstelling in een multiculturele samenleving van een grote Hellenistische stad zoals bijvoorbeeld de stad Efeze. We laten beide opvattingen naast elkaar staan. Het gaat Johannes erom dat de lezer tot geloof komt in Christus als de Zoon van God, en dat hij uit dit geloof leeft midden in een complexe, multireligieuze samenleving.
De drie polemische fronten maken het Evangelie en de brieven uiterst actueel. Stel dat we het Evangelie heel onbevangen zouden lezen als een lange uitnodigende beschrijving van de persoon en het werk van Christus gericht aan onze gemeente. Stel dat we zijn brieven als praktische aanmoedigingen voor de kerk vandaag zouden ontvangen. Dan zou Johannes (of liever: de Heilige Geest door Johannes) ons misschien willen overtuigen van drie uiterst belangrijke punten. 1. Dat Jezus niet een groot wijsheidsleraar is, een inspirerend voorbeeld, iemand die je makkelijk bij de galerij van godsdienststichters en profeten kunt zetten. Integendeel, dat Hij God zelf is, het Licht en het Leven, het unieke Lam dat de zonde van de wereld wegdraagt, de enige Herder die mensen het leven kan geven. 2. Dat wij niet kunnen geloven en ook niet blijven geloven zonder de Heilige Geest, die het werk van Jezus thuisbrengt in het leven van een Christen en van de gemeente. De kerk is niet zo maakbaar als we dachten. We moeten nog veel leren over het werk van de Geest, de Trooster. 3. De populariteit van religieuze stromingen zoals die van de New Age beweging en het Boeddhisme komt bij Johannes in een scherp licht te staan. Die willen de ‘therapeutische bronnen in het Zelf’ aanboren. De christelijke gemeente kan er echter niet in meegaan als ze Christus’ aanspraken ‘Ik ben het brood des levens’ of ‘Ik ben het licht der wereld’ ernstig neemt.
Johannes en de gnostische filosofie
De opening van het vierde Evangelie, de proloog met het pregnante gebruik van het begrip logos (het woord, in de Goudse Bijbel vertaald met ‘het spreken’) deed veel theologen naar verbanden met de Griekse filosofie zoeken. Vooral in de Hermetische literatuur en de gnostische geschriften. ‘Hermetisch’ slaat op de verzameling filosofische en religieuze geschriften verzameld in het zogenaamde Corpus Hermeticum, de term gaat uiteindelijk terug op de Griekse god Hermes die de bode der goden was, eigenlijk de bemiddelaar tussen hemel en aarde. De hermetische literatuur bevat en mengeling van platonische en stoïcijnse filosofie. Verschillende kernbegrippen vinden we ook in het vierde Evangelie terug, met name het begrip logos en ook het begrip weten of kennen (Grieks: gnosis). God kennen betekende voor de hermetici ook de goddelijke natuur delen, dus: een beetje goddelijk worden. Voor mensen van vlees en bloed lijkt het onmogelijk om zo’n geluk te bereiken, maar door geestelijke oefening, ascese en meditatie kan die vreugde van de kennis van God worden bereikt. De kennis dat God licht is en leven en dat we van Hem afstemmen is in de Hermetische geschriften de sleutel tot de onsterfelijkheid (C.H. Dodd, The Interpretation of theFourth Gospel, p. 36). Als ik me niet vergis winnen dit soort gedachten weer aan populariteit in de Westerse samenleving. God die als een kracht in ons woont en ons geluk bevordert als we door meditatietechnieken en therapie daaraan overgeven. De kern van het kwaad van de ziel is hier onwetenheid of gebrek aan oefening.
De logos is in de hermetische geschriften óók het woord, of de wijsheid waardoor God de wereld schiep. In mensen, die volgens de hermetici van God afstammen, huist die logos als een goddelijke gift, zodat zij Gods werk kunnen herkennen. Johannes 1 confronteert de lezers van toen -en ook van vandaag- ermee dat de eeuwige Logos niet in schepselen woont, maar dat Hij bij God was en God zelf was en dat Hij in Jezus vlees en bloed aannam. Johannes snijdt daarmee alle pantheïsme in het Griekse denken –en evenzeer in onze tijd- de pas af. Het Woord, het Leven en het Licht der mensen, kan alleen toegeëigend worden door hen die het recht en de macht hebben gekregen kinderen van God te worden, zij die opnieuw geboren, anothen, van Boven, uit God geboren zijn (1:13; 3:3).
Zonder twijfel zijn er parallellen tussen de gedachte aan de hemelse Mens, de bemiddelaar tussen hemel en aarde zoals die door Philo van Alexandrië en in de hermetische geschriften wordt genoemd. Johannes ontleent zijn begrippen logos, licht en leven echter niet aan de heidense filosofie, maar aan de woorden van de Pentateuch, in het bijzonder Genesis 1 (zie ook Versteeg, a.w., p. 105 v.). De beginwoorden van het Evangelie klinken immers hetzelfde als die van het boek van de Schepping. Het Woord is het instrument van de schepping. Door het Woord van de ENE zijn de hemelen gemaakt, door zijn mond, zijn geestesadem heel hun heirschaar!’ zingt Ps. 33:6. In de Goudse Bijbel is het zo verwoord: ‘Het spreken is God nabij, ja God zelf is dat spreken.’ (1:1). De Logos is de Zoon van de hoogste God, de Vader en Hij daalt neer om in deze wereld de kennis van de Vader te openbaren en als Hij weer opstijgt naar de Vader neemt Hij allen die bij Hem horen mee (12:32).
Johannes snijdt in zijn Evangelie en zijn brieven de (christelijke en Joodse) gnostische leraars de pas af. Het doel van de gnostische leraars was een middel aan te wijzen waarop de mens aan zijn gebondenheid aan dit stoffelijke bestaan kon ontsnappen en hem aldus bevrijd te brengen tot onsterfelijkheid. Ellende en zonde in deze wereld schreven zij dus toe aan het lijfelijke bestaan dat nu eenmaal daarmee behept is (‘dat wat van beneden is’, Grieks: ta kato). De concentratie op het geestelijke leven, de ascese kan voedsel geven aan het verlangen van de ziel, die verbonden is met de geestelijke wereld, met God (‘dat wat van boven is’, Grieks: ta ano). Het zijn twee ‘bestaansordes’ die de mens met zich meedraagt en die elkaars tegenstellingen vormen. Het gnostische denken is duidelijk dualistisch. De evangelist gebruikt de begrippen ta kato en ta ano eveneens. Ze corresponderen met de woorden opstijgen en neerdalen in Joh. 1: 52. Daar zegt Jezus dat de Zoon des mensen als een ladder van Jacob is waarlangs de engelen Gods opklimmen en neerdalen. Hijzelf is dus de verbinding tussen hemel en aarde, tussen ta ano en ta kato en niemand of niets anders. Zie over dat opstijgen en neerdalen ook Johannes 3: 13.
Boek der Tekenen: signalen van Gods waarheid in Jezus
De Nieuwtestamenticus C.H. Dodd, die een belangrijke studie over het Evangelie van Johannes het licht deed zien, onderscheidt drie hoofddelen: de Proem (hoofstuk 1 met de proloog en het getuigenis van Johannes de Doper), het Book of Signs en het Book of Passion (vanaf hoofdstuk 13 t/m 20). Johannes 21 is daarbij een naschrift van Johannes, aangevuld met woorden van iemand uit de kring van Johannes’ leerlingen (21:24). De drie delen zijn uniek voor het vierde Evangelie. Het Boek der Tekenen vormt het hart van het Evangelie. Dodd bedoelt daarmee de bundeling van de zeven wonderen beschreven in hoofdstuk 2 tot en met 12. Slechts drie wonderen vinden een parallel in de andere Evangeliën. De andere zijn uniek, namelijk: de verandering van water in wijn (2: 1-11), de genezing van de man die achtendertig jaar ziek was (5: 1-18), de genezing van de blindgeborene (9) en de opwekking van Lazarus (11: 1-44). De wonderen zijn bij Johannes niet zo maar bijzondere gebeurtenissen, het zijn gelijkenissen die de kracht van het Koninkrijk en Gods genade en waarheid in Jezus onthullen.
Het is opvallend dat de gelijkenissen zoals we die in de andere Evangeliën aantreffen in het vierde Evangelie juist niet voorkomen. Bij de synoptici wisselen wonderen en gelijkenissen elkaar af. Bij Johannes zijn de wonderen die Jezus doet in zichzelf gelijkenissen. Neem nu het eerste wonder dat de Evangelist noemt. Jezus verandert water in wijn op de bruiloft te Kana (Joh. 2). Het is niet toevallig dat daar zes stenen watervaten staan die waarschijnlijk in gebruik waren voor de gasten om handen en voeten te wassen. Er staat uitdrukkelijk bij: ‘volgens het reinigingsgebruik van de Joden’ (2:6). Ze symboliseren de ceremoniële wet. Bij het getal 6 (getal van de mens) kun je nog opmerken dat het hier vooral menselijke voorschriften betreft, die voortborduren op wat God aan Israël had geboden. Jezus gebruikt nu deze wasbekkens om de gasten van werkelijk goede wijn te voorzien. Dat zegt dat Hij het werkelijk goede leven brengt. De wet was gegeven met het oog op de veiligheid en heiligheid van Gods volk, maar wat Jezus doet, gaat daar ver boven uit. Het laat mensen de kracht en de volheid van het leven in Hem proeven. Dit is pas echte wijn, ware wijn! Deze geschiedenis kun je daarom lezen als een gelijkenis bij de woorden uit Johannes 1 (vs. 17): ‘Want de wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid zijn er door Jezus Christus gekomen.’
Dit bijzondere gebeuren in Kana is niet alleen een gelijkenis, het is ook een teken. ‘Dit is het begin dat Jezus maakt met de tekenen te Kana in Galilea; zo laat hij zijn glorie verschijnen en komen zijn leerlingen tot geloof in hem.’ (2:11). Het teken is nauw verbonden met het verschijnen van Jezus’ glorie en met het geloof van de discipelen. Door deze handelingen sprak God niet minder dan door Zijn woorden. In Jezus’ tekenen wordt de heerlijkheid van God ten volle zichtbaar en ze roepen op tot geloof. Johannes zegt erbij dat dit het begin was. In het Grieks archè, wat meer beginsel, of principe betekent. Zo gaat het dus met Jezus! Dit teken is de opening van de zeven grote wonderen die hij beschrijft in het Boek der tekenen, uitlopend op het wonder van de opwekking van Lazarus in Johannes 11. Die ontzagwekkende gebeurtenis geeft de kern van Jezus bediening aan. De dood zal niet langer heersen over Zijn broeders. In Zijn nabijheid kunnen dood en verderf het niet uithouden.
Boek van het Lijden: woorden over Gods weg in Jezus
De zichtbare en hoorbare weg
In het Boek van het lijden vallen de intense en intieme gesprekken van Jezus met de discipelen op. Deze gesprekken omlijsten de viering van het Paasfeest en de instelling van het Heilig Avondmaal. Zoals altijd in Jezus’ gesprekken, staat ook hier een symbool, in dit geval een symbolische handeling, centraal. De synoptici beschrijven hoe Jezus tijdens de paasmaaltijd het brood neemt en het breekt voor hun ogen. Hoe Hij de beker met wijn ronddeelt, die wijst op zijn bloed. De woorden zijn voor ons vertrouwd: ‘Doet dat tot mijn gedachtenis’. In het vierde Evangelie begint de viering van het Pascha echter met de voetwassing. De opvallende symbolen zijn niet brood en wijn, maar wasbekken en handdoek en de viering van het Pascha is bij Johannes een dramatische en verwarrende gebeurtenis waarbij Judas vertrekt om Jezus te gaan verraden (13: 21-30).
De Evangelist tekent Christus dus als de diaken, die het werk van een huisslaaf verricht. De voetwassing is teken van dienende liefde van de Koning die knecht wilde zijn. De opdracht om het Avondmaal te vieren is echter opvallend afwezig in dit Evangelie! Hoe zullen de leerlingen Christus’ tegenwoordigheid ervaren als Hij niet meer bij hen is? Johannes noemt als vervolg op de viering van het Pascha het nieuwe gebod (13:34): ‘dat ge elkaar liefhebt!’. In de onderlinge liefde zullen ze Christus herkennen. Die broederschap is haast een sacrament, een teken van Christus’ aanwezigheid. Ze zullen Jezus vinden, niet in brood en wijn, maar in elkaar als zij elkaar liefhebben en daaraan zal ook de wereld zien dat Christus leeft. Mijns inziens zijn in de kerkelijke avondmaalsviering brood en wijn verwijderd geraakt van wasbekken en handdoek. We moeten dit ter harte nemen: in het Heilige Avondmaal treffen we Christus niet alleen als priester, ook als diaken. Niet alleen als Verzoener van de schuld, maar ook als Voorbeeld in het liefhebben van de ander. De liefde tot God en de liefde tot de broeders en zusters is onafscheidelijk. Als we ze van elkaar losmaken, liegen we, zegt Johannes. Dan verkeren we in de duisternis en de waarheid is niet ons (1 Joh. 1:6; 2:9-11).
De weg van het Lam
Nergens in de Bijbel spreekt de nauwe verbondenheid tussen de Zoon en de Vader zo duidelijk als in het vierde Evangelie. In het Boek van het Lijden worden meegenomen naar de intense band en de heilige intimiteit van de Zoon en de Vader, met name in wat vaak genoemd wordt ‘het hogepriesterlijk gebed’ van Jezus (Joh. 17). Een oude mevrouw uit mijn vorige gemeente las elke dag Johannes 17. Het raakte haar intens. Het was telkens weer alsof ze het heilige huis van God binnenging en vol ontzag luisterde naar de woorden van Jezus. Hier betreden we de heilige ruimte van Gods Drievuldigheid. De Vader heeft de Zoon lief van eeuwigheid. Zijn diepe verlangen gaat naar Hem uit. Hij vind al zijn vreugde in Hem. Omgekeerd is de Zoon gericht op de Vader. Het is Zijn verlangen en vreugde de wil van de Vader te doen (vergelijk 4: 34). De Geest is de Geest van Vader en Zoon, die de liefdesband tussen hen in stand houdt, maar die ook de waarheid en het recht en de glorie van God in deze wereld verkondigt (16:8). Het is deze perichoreia, heilige dans van liefde, die de kerkvaders met ontzag vervulde. In de synoptische Evangeliën wordt bij de doop van Jezus verkondigd dat God die liefde niet voor zichzelf heeft willen houden, maar die wilde delen met de wereld (vgl. T. Keller, Kruistocht, p. 20v). Johannes noemt de doop van Jezus niet. De Evangelist wijst via Johannes de Doper op Hem als een onschuldig lam, waarvan het bloed vloeide om de schuld weg te nemen (1:29, 34). Ongetwijfeld klinkt hierin vooral Jesaja 53 vers 7 in door. Verschillende uitleggers hebben de betekenis van het lam verbonden met de herhaalde vermelding van Johannes dat het Pascha, het feest der Joden, nabij was (2:13; 6:4; 11:55). Dan zou het gaan om het lam waarvan het bloed aan de deurposten werd gestreken vlak voor de uittocht uit Egypte. Bloed dat de verderfengel tegenhield. Maar hier is geen aanwijzing voor in het Evangelie. De betekenis van het lam, dat de zonde der wereld wegdraagt, toont Johannes in de gesprekken van Jezus met de leerlingen en met Zijn Vader in de hemel.
De weg van verheerlijking
Kenmerkend en opvallend woord in deze gesprekken is het woordje heerlijkheidofglorie(Grieks: doxa), en ook verheerlijken. Jezus noemt dat vlak voor zijn gevangenneming en kruisiging. ‘Vader, het uur is gekomen; verheerlijk uw Zoon, opdat uw Zoon U verheerlijken mag (17:1). Ook in 13: 31, 32, vlak na de ontmaskering van Judas, noemt Jezus het. De verheerlijking van Jezus slaat bij Johannes niet allereerst op Christus’ opstanding uit de dood, of het zitten aan de rechterhand van God, maar op Zijnlijden aan het kruis. Aan het kruis wordt Jezus verhoogd, letterlijk boven de aarde geheven. Die verhoging is ook figuurlijk zijn grootheid. Hier is de heerlijkheid en grootheid van de Vader en de Zoon: Jezus is nu op de plek die de Vader en de Zoon samen overeenkwamen, de plaats waar Hij de wil van de Vader en die van Hemzelf van harte volbrengt. Aan het kruis is het Lam dat de zonde der wereld wegdraagt in al zijn heerlijkheid en hoogheid zichtbaar. Johannes vermeldt het gebed van Jezus in de hof van Gethsemané, zoals we dat van de synoptici kennen, niet. Je zou zeggen: in Gethsemané komen de Vader en de Zoon tegenover elkaar te staan, wanneer Jezus zegt: ‘Vader, als ge wilt, draag deze drinkbeker van mij weg; maar niet míjn wil, maar de uwe moet geschieden’ (Luk. 22:42). Zoiets horen we in het vierde Evangelie niet. Evenmin de uitroep van Jezus ‘Mijn God, mijn God waarom hebt Gij mij verlaten’. In de verhoging van Jezus aan het kruis schildert Johannes met een felle toets hoe de Logos, het eeuwige Woord van God, vlees en bloed is geworden en als een lam ter slachting werd geleid. Dat is nu de heerlijkheid van de Eniggeborene van de Vader (1:14) en hierin blijkt ook de glorie van de Vader.
‘Ik ben’: proclamatie van eeuwig leven in Jezus.
De hernieuwde aandacht voor het Jodendom en het onderwijs van de rabbijnen rondom de Tweede Wereldoorlog opende de ogen voor wat Dodd ‘the Semitic element in the language of the Fourth Gospel’ noemt. De evangelist beweegt zich in de sfeer van de Rabbijnse opvattingen over de Thora en benadrukt het contrast tussen de Thora en het Woord dat vlees is geworden. In de Talmoed en de Midrash wordt de Thora constant vergeleken met brood en water. R. Berechja vermeldt in zijn commentaar op Spr. 25:21: ‘ Als uw vijand honger heeft, voedt hem met brood, d.i. met het brood van de Thora; als hij dorst heeft, geef hem water te drinken, d.i. het water van de Thora. (geciteerd bij Dodd, a.w., p. 83).
Spannend wordt het als het gaat om de Logos, het Woord, als het instrument waarmee God de wereld heeft geschapen. ‘Alle dingen zijn door het Woord gemaakt..’ (1:3). In de Pirqe Aboth (3, 19) is de Thora het kostbare instrument is waarmee de wereld gemaakt is. Rabbi Hoschaya zegt: ‘De Thora zegt “door de resjiet (het begin, het eerste principe) heeft God hemel en aarde geschapen” en de resjiet is niets ander dan de Thora, zoals staat in Spr. 8:22 “De Heer maakte mij als het beginsel van zijn wegen.” ’.
In Johannes 18 vers 4 en 5 heeft de uitwerking van Jezus’ uitspraak ‘Ik ben (het)’ grote gevolgen. De bende die Hem gevangen wil nemen, wijkt als door een onzichtbare hand getroffen achteruit en struikelt. In het Grieks klinken deze woorden als: ‘Ego eimi’. Letterlijk: Ik ben. Daarin resoneert het ontzagwekkend woord van God aan Mozes bij de braambos, als die naar zijn Naam vraagt: ’Ik ben die Ik ben’. Maar ook verwijst het naar het tweede deel van Jesaja, waar de Heere met ‘Ik ben’ zijn eeuwige en onveranderlijke bestaan aangeeft. Daarbij, dat Hij degene is die de wereld heeft geschapen en die de zonden uitwist (verg. Jes. 43: 10, 25; 45: 18, 48:12). De ‘Ik ben’ uitspraken van Jezus vormen belangrijke bruggen naar het Oude Testament. Zie Johannes 8: 28. ‘Dan zegt Jezus: wanneer ge de mensenzoon verhogen zult, zult ge herkennen dat Ik-ben het is..’ is een duidelijke echo van Jes. 43 vers 10 ‘..dat u begrijpt dat Ik Dezelfde ben.’ (HSV). Op het Loofhuttenfeest klonken de gedeelten die spreken van de wetgeving op de Sinaï, beginnend met de woorden ‘Ik ben de Here, Uw God…’. Ook werden op het Loofhuttenfeest de psalmen 46, 50 en 81 gezongen waar het ‘Ik ben’ herhaaldelijk resoneert. Zie bijvoorbeeld Ps. 46 vers 11 ‘Laat af, en erkent: Gód ben ik.’ Naast de formules uit de psalmen 46, 50 en 81 hebben de ‘Ik ben’ uitspraken uit Jesaja (vooral Jes. 43 vers 1 – 3a; 10-13) in de liturgie van het Loofhuttenfeest een vaste plaats gekregen. Juist op het Loofhuttenfeest begrepen de Joden wat Jezus met de uitdrukking ‘Ik ben’ bedoelde. Dat blijkt uit hun reactie. Ze zochten stenen om Jezus te stenigen. Ze wilden de straf op de zonde van de godslastering toepassen (Joh. 8:59). (Versteeg, a.w. p. 117).
Elke ‘Ik ben’ uitspraak van Jezus wortelt diep in de Thora en de profeten. Daarin ligt al de schat van Gods wijsheid, van Zijn verlossing en het onvergankelijke leven met Hem opgesloten.
De ‘Ik ben’ woorden zijn volkomen gericht op wat Jezus zegt: ‘dat ge leven hebt in zijn naam’ Het leven in Christus is niet iets wat in een ver verschiet ligt, in het Eschaton, maar wat door Jezus onder handbereik is gekomen. Het is in de tijd gerealiseerde eeuwigheid. Kenmerkend daarvoor is de uitdrukking van Johannes: ‘Het uur komt en is nu’ (4:21, 23; 5:25, 28; 16:2, 25, 32). Jezus is niet alleen het Lam Gods, dat de zonde van de wereld wegdraagt, Hij is ook de Herder die Zijn schapen het leven geeft en overvloed (10:10).
De actualiteithet Evangelie en de brieven
De betekenis van het Evangelie en de brieven van Johannes is voor de kerk van nu groot. Ik wil die graag in vijf punten samenvatten.
1. De onverbrekelijk band tussen de liefde tot God en de liefde voor de broeders en zusters in deze wereld. Naast de tekenen van brood en wijn hebben we de tekenen van wasbekken en handdoek nodig. Dit is ook een dringende aansporing tot meer zichtbare eenheid van de kerk van Christus.
2. Zending in het voetspoor van Christus is de roeping van de gemeente. Christus is daarbij niet alleen de inhoud, maar ook het model van de verkondiging. ‘Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo stuur ik ook u uit!’ (20:21)
3. De dringende uitnodiging om te geloven in Jezus als Gods in Wie Gods waarheid, Gods Weg en Gods leven volkomen zichtbaar en tastbaar is geworden. Dit raakt zowel ‘tot geloof komen’ als ‘het geloof vasthouden’. In een land getekend door democratische rechten en poldermodellen moet de antithese van de geloofsweg duidelijker worden uitgelegd. Geloven is niets minder dan opnieuw geboren worden, overgaan van een oude naar een nieuwe wereld, van leugen naar waarheid, van duisternis naar licht, van dood naar leven, van ta kato naar ta ano.
4. Bij alle nieuwe aandacht voor religiositeit, het opbloeien van oud-Europees heidendom, moeder aarde mystiek en het doorwerken van Boeddhistische gedachten in allerlei therapieën zoals trainingen in mindfullness, is de uitleg en verkondiging van dit Evangelie uiterst belangrijk. In Jezus zijn alle schatten van verlossing, van wijsheid en leven. Wie in Hem gelooft, heeft het leven in al zijn volheid.
5. Het onderwijs over het werk van de Heilige Geest lijdt in kerkelijke kring aan bloedarmoede. Het vierde Evangelie is vol van Zijn werk en van Zijn kracht. Hij is de Trooster die alle schatten die in Jezus verborgen zijn thuisbrengt. Hij is het die de waanwijsheid van de wereld ontmaskert en die rivieren van levend water laat stromen bij de mens die zich aan deze Jezus heeft toevertrouwd.
Literatuur
C.H. Dodd, The Interpretation of thefourth Gospel, Cambridge 1953
J.P. Versteeg, Evangelie in viervoud, Kampen 1980
R. E. Brown, The Gospel accordingto John, New York, 1966.
W. Nee, Love notthe World, Eastborne, 1968
T. Keller, Kruistocht, Franeker, 2011
J.B. Green e.a. (ed.), Dictionary of Jesusandthe Gospels, Illinois, 1992.
N.M. Tramper Lezing Gouds leerhuis, 16 oktober 2013